Departament II Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – służba specjalna, organ w strukturze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL, część Służby Bezpieczeństwa MSW, działający w latach 1956–1990, zajmujący się m.in. organizowaniem i prowadzeniem walki (kontrwywiad) ze szpiegowską działalnością wywiadów państw kapitalistycznych wymierzoną przeciwko Polsce Ludowej, w szczególności werbunkiem przez obce ośrodki wywiadowcze na terytorium PRL agentów wywiadu oraz ochroną tajemnicy państwowej.

Departament II MSW W listopadzie 1956 Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, w skład którego wchodził Departament II zajmujący się kontrwywiadem został rozwiązany rozkazem ministra spraw wewnętrznych Władysława Wichy numer 31/56:

W 1956 roku podstawowym zadaniem Departamentu II MSW było „organizowanie i przeprowadzanie walk ze szpiegowską działalnością wywiadów państw kapitalistycznych, wymierzoną przeciwko Polsce Ludowej”. Ponadto w związku z likwidacją Departamentu V Kds.BP (walka z wrogą działalnością w transporcie) oraz wzrostem wymiany towarowej z zagranicą, kontrwywiad otrzymał też rozkaz „ochrony polskiego transportu międzynarodowego (...) oraz handlu zagranicznego przed wrogą działalnością i szkodnictwem gospodarczym”.

Organizacja W marcu 1957 roku dyrektorowi Departamentu II MSW płk Ryszardowi Matejewskiemu podlegały następujące jednostki organizacyjne: Wydział I – zwalczanie wywiadu Stanów Zjednoczonych w Polsce i rozpracowanie jego ośrodków zagranicznych Wydział II – zwalczanie wywiadu Wielkiej Brytanii w kraju i za granicą Wydział III – zwalczanie wywiadu Republiki Federalnej Niemiec Wydział IV – odpowiadał za zwalczanie wywiadu Francji, Włoch, Belgii, Holandii, Szwecji, Danii, Norwegii i Szwajcarii Wydział V – zwalczanie organizacji nacjonalistów ukraińskich, rosyjskich, białoruskich oraz litewskich Wydział VI – praca kontrwywiadowcza wśród obywateli polskich wyjeżdżających na Zachód w celach prywatnych oraz obywateli państw zachodnich przyjeżdżających w analogicznych celach do Polski lub stale tu zamieszkujących, a także osób zbiegłych za granicę i odmawiających powrotu do kraju, współpraca z WOP w zakresie nielegalnych przekroczeń granicy, koordynacja wymiany informacji Departamentu II z organami bezpieczeństwa pozostałych krajów socjalistycznych Wydział VII – nadzór nad pracą kontrwywiadowczą wśród obywateli polskich wyjeżdżających na Zachód (oraz do krajów demokracji ludowej) w celach służbowych i turystycznych oraz obywateli państw zachodnich przyjeżdżających w analogicznych celach do Polski, praca operacyjna wśród uczestników wycieczek wyjeżdżających z Polski do krajów socjalistycznych Wydział VIII – kontrola kontrwywiadowcza pracowników obcych ambasad i urzędów konsularnych oraz zdobywanie z tych terenów informacji wywiadowczych Wydział IX – praca kontrwywiadowcza wśród pracowników polskiego transportu zagranicznego (drogowego, kolejowego, lotniczego, rzecznego i morskiego) oraz załóg transportowych krajów kapitalistycznych przybywających do Polski Wydział X – analiza zdobytych informacji na temat działalności wywiadów państw zachodnich, kierunkach ich zainteresowań i metodach pracy, opracowywanie wniosków organizacyjnych i operacyjnych służących skuteczniejszemu funkcjonowaniu aparatu kontrwywiadowczego, gromadzenie danych o informacjach uzyskanych przez wywiady państw zachodnich, przygotowanie materiału informacyjnego dla celów operacyjnych (np. w grach wywiadowczych, dezinformacji itp.), prowadzenie kartoteki osób związanych z zagranicznymi ośrodkami wywiadowczymi, kartoteki uciekinierów i kartoteki możliwości agentury kontrwywiadowczej w kraju Wydział Ogólny – sprawy kadrowe, tłumaczeń, finansowe oraz administracyjno-gospodarcze.

We wrześniu 1959 roku powołano Wydział XI, a w listopadzie 1961 roku Wydział XII. W zakres ich kompetencji wchodziły: Wydział XI – zapobieganie działalności wywiadowczej prowadzonej przez przedstawicieli obcych firm, utrzymujących kontakty z Polską oraz kontrolę kontrwywiadowczą personelu Ministerstwa Handlu Zagranicznego, polskich centrali handlowych i przedsiębiorstw współpracujących z państwami zachodnimi, ponadto zwalczanie wszelkich form nadużyć gospodarczych w strefie obrotu z zagranicą Wydział XII – lokalizacja i analiza wrogich lub niezidentyfikowanych emisji radiowych w celu ustalenia ich ewentualnych powiązań ze służbami wywiadowczymi państw kapitalistycznych („RKW” – „Radiokontrwywiad”)

„Grupy operacyjne” – kontakt z bratnimi służbami Departament II posiadał od końca lat czterdziestych własne przedstawicielstwo w Berlinie Wschodnim – Grupę Operacyjną „Karpaty”, która pełniła funkcję łącznikową w kontaktach z Wschodnioniemiecką Służbą Bezpieczeństwa (Stasi).

Od 28 lutego 1961 podobną placówkę – Grupę Operacyjną „Wisła” utworzono w stolicy Związku Radzieckiego, Moskwie. Jej funkcje ograniczały się wyłącznie do kontrolowania (we współpracy i pod kontrolą KGB) polskich obywateli, przybywających turystycznie lub służbowo do Związku Radzieckiego (w tym delegatów PRL w RWPG, przedstawicieli central handlowych oraz korespondentów prasowych). Od 1985 Grupa Operacyjna „Wisła” zaczęła działać na polu wywiadu politycznego. Jej meldunki stanowiły dla władz PRL jedno ze źródeł informacji zarówno na temat sytuacji wewnętrznej ZSRR jak i radzieckich ocen biegu wydarzeń w PolsceAntoni Dudek, Rok 1989 w moskiewskich szyfrogramach, Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, nr 4(39) kwiecień 2004..

Poza ZSRR i NRD ścisłą współpracę nawiązano również ze służbami czechosłowackimi. Rzadsze kontakty utrzymywano z kontrwywiadami Węgier, Rumunii i Bułgarii.

Kadra, ośrodki szkolenia i radzieccy doradcy Kontrwywiad zatrudniał w całym kraju, w Wydziałach II KW MO („Wydział II ds. kontrwywiadu – Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej”) i w Sekcjach II KP MO („Sekcja II ds. kontrwywiadu i walki z działalnością antypaństwową w kraju – Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej”), około 1800 pracowników, z czego 500-600 pracowało w warszawskiej centrali. Np. 27 lutego 1957 roku w centrali Departamentu II MSW pracowało ponad 600 osób, zaś w końcu 1962 roku – 533 osoby.

.

Kolejno w MBP/KdsBP/MSW działali tzw. radzieccy doradcy, którzy kontrolowali działania polskich służb specjalnych i upewniali się, czy zadania przekazane z Moskwy są rzetelnie wykonywane. Jeszcze w lipcu 1953 roku w Departamencie I MBP (kontrwywiad) działało aż ośmiu radzieckich doradców. Dowodził nimi radziecki pułkownik Adam Gajewski. Trzy lata później ich liczba znacznie się zmniejszyła. Po założeniu oficjalnej rezydentury Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR w Warszawie „doradców” zastąpili oficerowie łącznikowi. Szef oficerów łącznikowych ds. kontrwywiadu objął stanowisko II zastępcy szefa Misji Łącznikowej KGB przy MSW. Pierwszym zastępcą był szef oficerów łącznikowych KGB do spraw wywiadu.

Po dojściu do władzy Władysława Gomułki pętla radziecka wokół cywilnych i wojskowych PRL-owskich służb specjalnych znacznie się poluźniła. Tym niemniej, według oceny jednego z byłych pracowników Departamentu I, po 1956 roku i w latach sześćdziesiątych uzależnienie od Rosjan było nadal ogromne, tylko już nie tak jawne jak pod koniec lat 40. i początku 50.

Praca na rzecz wywiadu radzieckiego Kontrwywiad, mimo pierwotnego założenia, nie skończył z praktyką przekazywania nazwisk informatorów sowieckiemu wywiadowi zagranicznemu („PGU”). Było to na porządku dziennym w MSW, a wcześniej w MBP i informacji wojskowej (GZI).

Sprawozdania – dokonania Departamentu II MSW 1957–1962 W sprawozdaniu Departamentu II Ministerstwa Spraw Wewnętrznych za lata 1957–1962 stwierdzono:

W konsekwencji podstawowa forma pracy kontrwywiadu polegała na:

W wyniku prowadzonych rozpracowań stwierdzono, iż w latach 1961–1962:

Według byłego funkcjonariusza Centralnej Agencji Wywiadowczej Alexa Shattona w drugiej połowie lat pięćdziesiątych działania Amerykanów na kierunku polskim były zupełnie chybione. Połowa zwerbowanych przez CIA agentów w rzeczywistości pracowała dla polskiego kontrwywiadu lub wywiadu, a większość operacji prowadzonych w celu dotarcia do istotnych danych zakończyła się niepowodzeniem. Ogółem w latach 1957–1962 aresztowano za szpiegostwo 179 osób, z czego 91 współpracowało z wywiadem amerykańskim, 31 z zachodnioniemieckim, 16 z brytyjskim i 14 z francuskim (por. tabele).

Departament II MSW i jego terenowe ekspozytury zajmujące się kontrwywiadem między 1957 a 1962 rokiem aresztowały 753 osoby, w tym 179 za szpiegostwo, jego usiłowanie i pomocnictwo (pozostałe 574 osoby za inne przestępstwa): Rok/Data 1957 1958 1959 1960 1961 1962 Ogółem aresztowano 35 osób 80 osób 95 osób 95 osób 207 osób 241 osób Za szpiegostwo i pomocnictwo 21 osób 37 osób 32 osoby 27 osób 31 osób 31 osób Za przestępstwa w handlu zagranicznym ? ? 19 osób 22 osoby 13 osób 6 osób Za przemyt i handel walutami 4 osoby 12 osób 6 osób 7 osób 76 osób 113 osób Za przestępstwa graniczne 8 osób 18 osób 15 osób 7 osób 44 osoby 37 osób Za fotografowanie obiektów i przestępstwa okupacyjne i inne 4 osoby 13 osób 23 osoby 32 osoby 43 osoby 54 osoby

Na ogólną liczbę 179 aresztowanych za szpiegostwo z poszczególnymi wywiadami współpracowało: z wywiadem amerykańskim – 91 osób z wywiadem zachodnioniemieckim – 31 osób z wywiadem angielskim – 16 osób z wywiadem francuskim – 14 osób Dobre rezultaty służba kontrwywiadu osiągnęła również w zakresie kontroli personelu obcych przedstawicielstw w Polsce:

Jednocześnie w zakresie walki z nadużyciami gospodarczymi w handlu zagranicznym:

W konkluzji raportu zwrócono uwagę na potrzebę starannego doboru kadr w instytucjach działających na zasadzie styczności z cudzoziemcami, ścisłą kontrolę osób wyjeżdżających za granicę, a także konieczność zaostrzenia przepisów kodeksu karnego.

Styczeń 1982 roku – z departamentów na służby W styczniu 1982 roku ówczesny minister spraw wewnętrznych gen. dyw. Czesław Kiszczak zarządził znaczne zmiany w strukturze całego MSW. Dotychczasowy Departament I i Departament II, pracujące oddzielnie, zostały połączone w jedną służbę – wywiadu i kontrwywiadu, na czele której stanął gen. bryg. Władysław Pożoga: Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu, podsekretarz stanu gen. bryg. Władysław Pożoga Departament I Departament II Biuro Paszportów Biuro A Biuro RKW.

W następnych latach dokonano ponownych zmian: Departament I przemianowano na Departament Wywiadu i Departament II na Departament Kontrwywiadu (bez zmiany zakresu zadań), do Służby Wywiadu i Kontrwywiadu włączono Wojska Ochrony Pogranicza, Biuro A przemianowano na Biuro Szyfrów. Stan na luty 1990 roku był następujący: Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu Departament Wywiadu Departament Kontrwywiadu Biuro Szyfrów Wojska Ochrony Pogranicza.

Szefostwo Służb MSW według stanu na maj 1982 roku: I Zastępca Ministra – podsekretarz stanu gen. dyw. Bogusław Stachura Szef Służby Bezpieczeństwa – podsekretarz stanu gen. bryg. Władysław Ciastoń Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu – podsekretarz stanu gen. bryg. Władysław Pożoga Szef Służby Zabezpieczenia Materiału – podsekretarz stanu gen. bryg. Stanisław Zaczkowski Komendant Główny Milicji Obywatelskiej – gen. bryg. Józef Beim Szef Wojsk MSW – dyrektor Generalny gen. bryg. L. Czybiński Szef Służby Kadr i Doskonalenia Zawodowego – dyrektor generalny gen. bryg. B. Jedynak Szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego – dyrektor generalny gen. bryg. K. Straszewski Szef Służby Polityczno-Wychowawczej – dyrektor generalny gen. bryg. E. Tarała.

1990 rok – zmiany generalne W związku ze zmianą ustroju politycznego w Polsce na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w cywilnych i wojskowych służbach specjalnych PRL zaszły generalne zmiany.