Dynastia Paleologów (gr. Παλαιολόγος, l.mn. Παλαιολόγοι) – ostatnia dynastia władająca Cesarstwem Bizantyjskim, najdłużej ze wszystkich dynastii, przez niemal dwa wieki, od 1259 do 1453 roku.

Dzieje Paleologowie pochodzili z Frygii w Anatolii. Pierwszym znanym ze źródeł przedstawicielem rodu Paleologów był Nicefor Paleolog – wódz armii i namiestnik Mezopotamii w czasach panowania Romana IV Diogenesa i Michała VII Dukasa. Nicefor zginął w czasie oblężenia Dyrrachion przez Normanów 18 października 1081 rokuPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 10..

Nicefor miał dwóch synów: Jerzego Paleologa i Mikołaja Paleologa. Jerzy ożenił się z Anną Dukainą, siostrą Ireny Dukainy – żony cesarza Aleksego Komnena. Wsparł Aleksego w walce o tron. W 1081 roku piastował funkcję duksa Dyrrachion. Potem był jednym z dowódców wojsk. Walczył z Normanami pod Kastorią, Pieczyngami i Połowcami. Otrzymał wysokie godności dworskie kuropalatesa i despotesa. Dzięki jego działalności Paleologowie stali się jednym z potężniejszych rodów CesarstwaPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 11..

Wykorzystali swoją pozycję w trakcie walk o tron między Komnenami a Angelosami pod koniec XII wieku. Andronik Paleolog – syn Michała Paleologa i wnuk Jerzego Paleologa został zięciem cesarza Izaaka II Angelosa. Brat Andronika – Jerzy – wsparł natomiast Aleksego III Angelosa. Jednocześnie ich wuj Aleksy Paleolog (syn Jerzego Paleologa) ożenił się z córką Aleksego III Angelosa – Ireną Angeliną i został wyznaczony na następcę tronu. Plany te pokrzyżowała IV wyprawa krzyżowa i powrót na tron Izaaka II AngelosaPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 12..

Paleologowie wzrośli w siłę w okresie rozpadu Cesarstwa na przełomie XII i XIII wieku. Odgrywali istotną rolę w Cesarstwie Nicejskim. Andronik Paleolog ożenił się na przełomie 1211 i 1212 roku z Ireną Laskariną – córką cesarza nicejskiego Teodora I Laskarysa. Miał zostać jego następcą, gdyż Teodor nie posiadał męskiego potomka, ale zmarł krótko po ślubie.

Natomiast pierwszym reprezentantem dynastii zasiadającym na tronie był Michał VIII, który początkowo sprawował regencję podczas małoletności cesarza Jana IV Laskarysa, później jednak (1259) przejął pełnię władzy i od 1261 roku panował samodzielnie. Posiadał wysoką pozycję w rodzie i wśród możnowładców, gdyż był potomkiem dwóch gałęzi dynastii, synem wielkiego domestyka Andronika Paleologa i Teodory Paleologiny. Ożenił się z Teodorą z rodu Laskarysów i Watatzesów. Paleologom w doskonały sposób udawało się wchodzić w koligacje ze wszystkimi ówcześnie panującymi na ziemiach bizantyńskich dynastiami, co niewątpliwie ułatwiło im objęcie tronu w Konstantynopolu. Ponadto znani byli z hojności wobec Kościoła, dzięki czemu posiadali poparcie wyższego kleru i mnichów.

Paleologowie władali cesarstwem aż do upadku Konstantynopola w 1453 r. Ostatnim cesarzem bizantyjskim był Konstantyn XI Dragazes, który zginął po zdobyciu Konstantynopola przez Turków.

Za ich panowania szybko upadła potęga militarna cesarstwa: po 1282 r. (śmierć Michała VIII) cesarstwo praktycznie nie odgrywało już większej roli politycznej. Kryzys militarny pogłębiały wojny domowe, jakie toczyli między sobą przedstawiciele dynastii, wciągając w to państwa sąsiadujące z Konstantynopolem: Serbię, Bułgarię, Genuę, Wenecję, a co najgorsze Turków Osmańskich. Lawirowanie między dwoma wymienionymi republikami włoskimi pogłębiało też upadek gospodarki bizantyjskiej eksploatowanej przez włoskich kupcówPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 17.. Jako mecenasi kultury i sztuki wpłynęli jednak na rozkwit kultury bizantyjskiej, która stała się dominującym wzorem dla narodów bałkańskich.

Jednym z głównych działań, podejmowanych przez cesarzy z dynastii Paleologów, były próby zawarcia unii kościelnej z chrześcijaństwem zachodnim, w czym upatrywano szansę na uzyskanie pomocy militarnej w walce z Turkami Osmańskimi. Próby zawarcia unii podejmowali m.in. cesarze Michał VIII, Jan V, Jan VIII, jednak ze względów doktrynalnych, ale także z powodu silnej niechęci wiernych do łacinników do faktycznej akceptacji unii nigdy nie doszło.

Mottem dynastii były słowa: Basileus Basileon, Basileuon Basileuonton („Król królów, panujący nad panującymi”).

Losy dynastii po upadku Bizancjum Dynastia w latach 1382–1460 władała także despotatem Morei na Peloponezie (Mistra), w pewnym okresie władcami Mistry byli następcy tronu bizantyjskiego. Ostatnimi despotami Morei byli Demetriusz II Paleolog oraz Tomasz Paleolog. Tytuł cesarza Bizancjum przeszedł po śmierci Konstantyna XI na dzieci Tomasza, gdyż Demetriusz miał tylko córkę Helenę, która została wzięta do haremu sułtana. Tomasz miał czworo dzieci: Helenę – żonę Łazarza III Brankowicza, Zoe Paleolog, Manuela Paleologa oraz Andrzeja Paleologa. Manuel przebywał w Rzymie, ale wrócił do Konstantynopola i oddał się w ręce sułtana Mehmeda II. Miał dwóch synów: Jana i Andrzeja. Andrzej przeszedł na islam i jako Mehmed Pasza został urzędnikiem dworskim. Obaj zmarli bezpotomnie.

Brat Manuela – Andrzej Paleolog – wiódł życie awanturnicze. Tytułował się „Imperator Constantinopolitanus”, dla zdobycia gotówki sprzedawał prawa do tronu bizantyjskiego, w tym Karolowi VIII Walezjuszowi i Ferdynandowi Aragońskiemu. Miał syna Konstantyna, który zmarł bezpotomnie. Tym sposobem wygasła dynastia Paleologów.

W 1305 r. boczna linia Paleologów (Paleologowie z Montferratu) drogą spadku weszła w posiadanie hrabstwa Montferratu (północne Włochy), którym władała aż do 1533 r., kiedy to ziemie hrabstwa odziedziczyli przedstawiciele rodu Gonzaga.

Żoną wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III (1462–1505) była Zoe Paleolog, bratanica ostatniego cesarza bizantyjskiego, Konstantyna XI. Dzięki Zoe, na moskiewskim dworze książęcym zrodziła się idea Moskwy – Trzeciego Rzymu, rozwijana później w Rosji jako bezpośredniej spadkobierczyni najlepszych tradycji bizantyjskich, tak religijnych, jak też państwowych. Symbolem związków bizantyjsko-ruskich było przejęcie przez władców moskiewskich dwugłowego bizantyjskiego orła, także za sprawą Zoe Paleolog.

Panujący na tronie bizantyńskim mały|223x223px|Dwugłowy orzeł – godło dynastii Paleologów, uważane za godło Cesarstwa Bizantyńskiego Michał VIII Paleolog 1259–1282 Andronik II Paleolog 1282–1328 Michał IX Paleolog 1294–1320 (jako współcesarz) Andronik III Paleolog 1328–1341 Jan V Paleolog 1341–1347 Jan V Paleolog 1355–1376 Andronik IV Paleolog 1376–1379 Jan V Paleolog 1379–1391 Jan VII Paleolog 1390 Manuel II Paleolog 1391–1425 Andronik V Paleolog Jan VIII Paleolog 1425–1448 Konstantyn XI Dragazes 1449–1453

Despoci Morei Teodor I Paleolog (1383–1407) Teodor II Paleolog (1407–1443) Konstantyn Paleolog (1428–1449) Demetriusz II Paleolog (1428–1460) Tomasz Paleolog (1449–1460)

Markizowie Montferratu 1305–1338 : Teodor I z Montferratu 1338–1372 : Jan II Paleolog 1372–1378 : Otto III Paleolog 1378–1381 : Jan III Paleolog 1381–1418 : Teodor II Paleolog 1418–1445 : Jan Jakub Paleolog 1445–1464 : Jan IV Paleolog 1464–1483 : Wilhelm VIII Paleolog 1483–1494 : Bonifacy III Paleolog 1494–1518 : Wilhelm IX Paleolog 1518–1530 : Bonifacy IV Paleolog 1530–1533 : Jan Jerzy Paleolog

Genealogia Uproszczona genealogia Paleologów i ich związków z innymi dynastiami bizantyjskimi

Genealogia

Zobacz też Literatura bizantyńska epoki Laskarysów i Paleologów 1204–1453

Przypisy

Linki zewnętrzne Genealogia dynastii w: M.Marek, Genealogy.Eu Małgorzata Dąbrowska, Dekadencja Bizancjum i losy spadku po Drugim Rzymie, „Znak” nr 3(466), 1994, s. 23-29

!