Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk (skrót: IJP PAN) – jedyna w Polsce placówka naukowo-badawcza zajmująca się badaniem języka polskiego we wszystkich jego aspektach i odmianach, założona w 1973 roku.

Dyrektorem Instytutu jest dr hab. Michał Rzepiela, zastępcą dyrektora ds. naukowych – dr hab. Urszula Bijak, a przewodniczącą Rady Naukowej jest prof. dr hab. Anna Tyrpa (kadencja 2023–2026). Instytut ma uprawnienia do nadawania stopnia doktora i doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa. Od 2019 roku Instytut kształci doktorantów w ramach Szkoły Doktorskiej Anthropos Instytutów Polskiej Akademii Nauk (koordynatorem Szkoły w IJP jest dr Emil Popławski). Do 2022 roku Instytut prowadził też Językoznawcze Studia Doktoranckie (ostatni nabór przeprowadzono w 2018 roku).

Siedziba i struktura organizacyjna Pierwszą siedzibą Instytutu Języka Polskiego był w latach 1973–1999 budynek przy ul. Straszewskiego 27 w Krakowie. Instytut posiadał w przeszłości zamiejscowe pracownie w Poznaniu i Sosnowcu.

Od 1999 roku główną siedzibą Instytutu jest gmach przy al. Mickiewicza 31 w Krakowie. Tu mieści się dyrekcja i administracja oraz siedem pracowni (2024): Pracownia Dialektologii Polskiej (w Krakowie, kierownik dr hab. Barbara Grabka), Pracownia Etymologii i Geolingwistyki (kierownik prof. dr hab. Jadwiga Waniakowa), Pracownia Języka Staropolskiego (kierownik dr hab. Mariusz Leńczuk), Pracownia Łaciny Średniowiecznej (kierownik dr hab. Michał Rzepiela), Pracownia Metodologiczna (kierownik prof. dr hab. Maciej Eder), Pracownia Onomastyki (kierownik dr hab. Urszula Bijak), Pracownia Wielkiego Słownika Języka Polskiego (kierownik prof. dr hab. Piotr Żmigrodzki).

W Warszawie (ul. Ratuszowa 11) działają trzy pracownie (2024): Pracownia Dialektologii Polskiej (w Warszawie, kierownik j.w.), Pracownia Historii Języka Polskiego XVII–XVIII wieku (kierownik dr hab. Magdalena Majdak), Pracownia Polszczyzny Kresowej (kierownik dr hab. Ewa Dzięgiel). W latach 1973–2015 Instytut miał strukturę dwustopniową – był podzielony na zakłady, w skład których wchodziły pracownie.

W krakowskiej siedzibie Instytutu mieści się biuro Polskiego Towarzystwa Językoznawczego.

Dyrektorzy prof. dr hab. Stanisław Urbańczyk (1973–1979) prof. dr hab. Władysław Lubaś (1979–1991) prof. dr hab. Kazimierz Rymut (1992–2002) prof. dr hab. Ireneusz Bobrowski (2002–2008) prof. dr hab. Piotr Żmigrodzki (2008–2016) prof. dr hab. Maciej Eder (2016-2025) dr hab. Michał Rzepiela (od 2025)

Słowniki tworzone i współtworzone w IJP PAN

Słowniki opisujące historię języka polskiego Słownik staropolski Słownik pojęciowy języka staropolskiego Słownik polszczyzny Jana Kochanowskiego Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII wieku Słownik wileński Słownik Wyrazów Zapomnianych

Słowniki współczesnego języka polskiego Wielki Słownik Języka Polskiego Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej Słownik onomazjologiczny Wiktoria

Słowniki odmian języka i prace geolingwistyczne Słownik gwar polskich Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur Słownik gwary Zakopanego Atlas Linguarum Europae Ogólnosłowiański atlas językowy Słownik polskich leksemów potocznych Słownik gwar małopolskich (obecnie nieprowadzony w IJP)

Słowniki łaciny średniowiecznej Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce (Lexicon Mediae et Infimae Latinitatis Polonorum) Elektroniczny Słownik Łaciny Średniowiecznej w Polsce (A–Q)

Słowniki onomastyczne Antroponimia Polski od XVI w. do końca XVIII w. Słownik staropolskich nazw osobowych Elektroniczny słownik hydronimów Polski Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny Internetowy słownik nazwisk w Polsce Słownik imion współcześnie w Polsce używanych Lexikon der Familienamen polnischer Herkunft im Ruhrgebiet

Słowniki opisujące gramatykę języka polskiego Słownik syntaktyczno-generatywny czasowników polskich

Wybrane wydawnictwa Instytutu Czasopisma „Onomastica” (ISSN 0078-4648, e-ISSN 2658-2783), założone w 1955 roku, redaktor naczelny (2024): dr hab. Halszka Górny, „” (ISSN 0137-9712, e-ISSN 2545-045X), założone w 1975 roku, redaktor naczelny (2024): dr hab. Rafał L. Górski, „Socjolingwistyka” (ISSN 0208-6808, e-ISSN 2545-0468), założone w 1977 roku, redaktor naczelny (2024): prof. dr hab. Katarzyna Skowronek.

Cykle wydawnicze

Prace Instytutu Języka Polskiego PAN (ISSN 0208-4074) (nr 1:1975 – nr 166: 2024) Studia dialektologiczne Studia gramatyczne Studia historyczno-językowe

Publikacje książkowe elektroniczne

Nowe Studia Leksykograficzne (1–2: 2007–2008)

Monografie wydawane od 1991 roku (nienumerowane)

Przewodniki elektroniczne

Przewodnik językowo-encyklopedyczny po gramatyce semantycznej języka polskiego w ujęciu historycznym (2018–2024)

Materiały źródłowe Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego (2006)

Podręczniki akademickie IJP PAN opracował trzytomowy podręcznik Gramatyka współczesnego języka polskiego (tzw. „żółta gramatyka”, przez studentów zwana „jajecznicą”), red. nauk. całości Stanisław Urbańczyk (): Tom 1: Stanisław Karolak, Maciej Grochowski i Zuzanna Topolińska: Składnia (Warszawa: PWN, 1984, ), Tom 2: Renata Grzegorczykowa, Krystyna Kallas, Krystyna Kowalik, Roman Laskowski, Alicja Orzechowska, Jadwiga Puzynina i Henryk Wróbel: Morfologia (wyd. 1, Warszawa: PWN, 1984, ; wyd. 2 zm., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, w 2 woluminach, ; wyd. 3 popr., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, w 2 woluminach, ), Tom 3: Leokadia Dukiewicz i Irena Sawicka: Fonetyka i fonologia (Kraków: Wydawnictwo IJP PAN, 1995, ).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Instytut Języka Polskiego PAN – oficjalna strona internetowa Instytutu

Polska Akademia Nauk

Narodowy Korpus Języka Polskiego Polskie Towarzystwo Językoznawcze

Języka Polskiego Kategoria:Język polski