Goniądz – miasto w Polsce w województwie podlaskim, w powiecie monieckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Goniądz, położone na skraju Kotliny Biebrzańskiej, nad Biebrzą.
Początkowo osada w ziemi wiskiej na Mazowszu. Goniądz uzyskał lokację miejską przed 1493 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 32–33.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa łomżyńskiego.
W 1955 r. został założony miejski klub piłkarski Biebrza Goniądz. W sezonie 2023/24 grał w podlaskiej klasie okręgowej.
W 2004 odbył się w Goniądzu III Międzynarodowy Festiwal Filmów Przyrodniczych imienia Braci Wagów..
30 czerwca 2012 miasto miało 1933 mieszkańców. Ośrodek rolniczy i usługowy dla rolnictwa; leży przy turystycznym szlaku wodnym Biebrzy łączącym jeziora Równiny Augustowskiej i Pojezierza Ełckiego z Narwią. Był miastem królewskim Korony Królestwa PolskiegoMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12., w starostwie knyszyńskim w ziemi bielskiej województwa podlaskiego w 1795 rokuKarol de Perthées, Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1795..
Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 670.
Goniądz jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Agnieszki.
19 października 2022 roku Jan Paweł II został patronem Szkoły Podstawowej w Goniądzu.
Historia W XIV w. gród, przedmiot sporów między Mazowszem a Litwą; XIV/XV w. włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego. W latach 1501–1506 Goniądz był własnością kniazia Michała Glińskiego. W 1569 włączony do Korony; prawa miejskie 1547; ośrodek rzemieślniczo-handlowy (port rzeczny); od 1795 w zaborze pruskim, gdzie był siedzibą powiatu, od 1807 w zaborze rosyjskim; w końcu XIX w. połączenie kolejowe; w okresie okupacji niemieckiej 1941–1942 getto (ok. 1,3 tys. osób wywiezionych przez Niemców do Prostek k. Grajewa); podczas działań wojennych (rok 1944) zniszczony w ok. 80%.
thumb|Nieistniejący ratusz z 1779 r. thumb|Nieistniejąca synagoga w Goniądzu thumb|Kościół św. Agnieszki thumb|Kaplica św. Floriana thumb|Kaplica Świętego Ducha na cmentarzu w Goniądzu thumb|Rynek w Goniądzu thumb|Pomnik/kolumna na rynku thumb|Carska Droga thumb|Gospoda Bartla Kalendarium 14 sierpnia 1358 – pierwsza pisana wzmianka o Goniądzu – stolicy powiatu należącego do ziemi wiskiej 2 grudnia 1382 – książę mazowiecki Siemowit IV z bratem Januszem I zastawia zakonowi krzyżackiemu zamek Wiznę z powiatem goniądzkim 30 grudnia 1401 – Siemowit IV, książę płocki zastawia swemu bratu Januszowi I księciu czerskiemu ziemię wiską wraz z powiatem goniądzkim 29 stycznia 1402 – Siemowit IV wykupił od wielkiego mistrza krzyżackiego ziemię wiską z powiatem goniądzkim 2 lipca 1402 wielki mistrz krzyżacki wypiera się w liście do Janusza I i Siemowita IV faktu odstąpienia wielkiemu księstwu litewskiemu Witoldowi powiatu goniądzkiego przed 1430 – Witold wielki książę litewski funduje i uposaża kościół parafialny; pierwsza świątynia nosiła tytuł Wniebowzięcia NMP, św. Jana Chrzciciela i św. Agnieszki 10 lutego 1464 – po raz pierwszy w źródłach występuje proboszcz goniądzki Maciej 1501–1506 – Goniądz był własnością Michała Glińskiego, księcia litewskiego pochodzenia tatarskiego. W roku 1500 został nadwornym marszałkiem litewskim. W 1506 pokonał Tatarów w bitwie pod Kleckiem. Został niesłusznie oskarżony przez przeciwników o zamiar opanowania tronu wielkoksiążęcego, pozbawiony przez Zygmunta I Starego pełnionych urzędów. Zamordował intrygującego przeciw niemu wojewodę trockiego J. Zabrzezińskiego. Wszczął bunt i przeszedł w 1508 na stronę Moskwy, w następstwie czego utracił swoje dobra w Rzeczypospolitej 5 stycznia 1509 – Goniądz wraz z Rajgrodem został przekazany przez Zygmunta I Starego wojewodzie trockiemu Mikołajowi Radziwiłłowi. Odtąd miasto należy do ziemi bielskiej 4 maja 1511 – Mikołaj Radziwiłł, wojewoda wileński, zbudował na zamku w Goniądzu kaplicę pw. Trójcy, Bożej Rodzicielki Maryi i Świętych 4 stycznia 1515 – Zygmunt I nadaje wieczyście ziemie goniądzko-rajgrodzkie Mikołajowi Radziwiłłowi 23 kwietnia 1529 – Zygmunt I swemu synowi Zygmuntowi Augustowi darował lasy, łąki i pustkowia wokół dóbr Goniądz 1536 – miasto uprawiało 108 włók, z każdej płacono po 37 gr. Powierzchnia ogrodów miejskich wynosiła 112 morgów. Podatek od użytkowanych ogrodów stale wynosił 3 gr. lit. z ogrodu. Wójt miejski goniądzki posiadał 3 włóki ziemi. Ponadto otrzymywał 10 zł z czynszu płaconego przez mieszczan 22 grudnia 1541 – Zygmunt I król polski wydał dekret mocą którego właściciele dóbr Goniądz i Rajgród winni stosować się do prawa polskiego i odpowiadać w sądach ziemskich 15 lutego 1547 – właściciele Goniądza, Stanisław Stanisławowicz Dowojno z żoną Petronelą, nadali miastu prawo chełmińskie 1564 – Goniądz przejmuje po Petronelli Radziwiłłównie jej siostra Anna Radziwiłłówna Kiszczyna wojewodzina witebska, która 20 maja 1570 r. w Warszawie daruje ziemie goniądzkie królowi Zygmuntowi Augustowi 1572 – Goniądz zostaje włączony do starostwa knyszyńskiego 1573 – Sejm zatwierdza prawa i swobody miasta Goniądza 15 sierpnia 1579 – król Stefan Batory wydaje uniwersał ustanawiający w Goniądzu żupę solną z której w sól zaopatrywało się województwo podlaskie 1580 – miasto obejmowało 174 włók i ¼ morga. Było 247 domówi 72 pustych placów. Mieszkało: 8 szewców 3 kowali, 4 rzeźników, 27 rybaków, 1 zdun, 7 przekupników 28 maja 1621 – pożar miasta Goniądza 7 marca 1667 – konstytucja sejmowa tworzy w Goniądzu Urząd Grodzki 1669 – parafia Goniądz wchodzi w skład dekanatu augustowskiego 15 lutego 1676 – Jan III Sobieski nadał wójtostwo w mieście Goniądzu 1765 – Goniądz liczył 243 domy i ok. 1500 mieszkańców 1775 – rozpoczęto budowę nowego, drewnianego kościoła. Fundatorami świątyni byli bp. Przemyski Antoni Betański, tytularny proboszcz Goniądza i Izabela z Poniatowskich Branicka 8 września 1779 – pożar Goniądza 24 czerwca 1794 – podczas insurekcji kościuszkowskiej oddziały powstańcze stoczyły zwycięską bitwę z wojskami pruskimi pod Osowcem i Klimaszewnicą 30 czerwca 1794 – komisja porządkowa ziemi bielskiej wyznacza w Goniądzu pospolite ruszenie parafii zabiebrzańskich 1795 – w wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej Goniądz przypada Królestwu Pruskiemu; władze pruskie anulują obowiązujący dotychczas przywilej „de non tolerandis Judaeis”, co przyczynia się do znacznego napływu ludności żydowskiej, głównie tzw. „litwaków” 7 października 1796 – obwieszczenie o handlu solnym w Prusach Nowo – Wschodnich wymienia skład soli w Goniądzu 1799 – z pruskiego opisu miasta wynika, że na terenie Goniądza zamieszkuje 498 Żydów na ogólna liczba 1373 mieszkańców 1807–1915 – Goniądz wchodzi w skład Imperium Rosyjskiego 1849 – miasto Goniądz posiadało: 2 place niebrukowane, 5 ulic (w tym: 3 ulice brukowane), 4 drewniane mosty, 2 cmentarze (na jednym z nich był kościół cmentarny), 20 ogródków domowych, 36 pustych placów. Brak parków publicznych 1860 – parafia liczyła 5054 osoby 1864 – budowa kaplicy św. Floriana na wzgórzu, na terenie dawnego cmentarza szpitalnego 1 stycznia 1878 – Goniądz liczy 2943 mieszkańców, w tym: 1880 żydów, 1056 katolików, 15 prawosławnych 1881 – w Goniądzu zostaje umieszczony okręg administracyjny obejmujący gminy: Jaświły, Krypno, Przytulankę 1897 – miasto liczy 3402 mieszkańców I wojna światowa – miasto zostało zniszczone przez działania wojenne ze względu na biegnącą na rzece Biebrzy linię frontu 30 września 1919 do Goniądza włączono GuzyM.P. 1919 nr 220 poz. 0Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1919, nr 50, poz. 724 26 września 1921 – pożar kościoła w Goniądzu 30 września 1921 – wg spisu ludności Goniądz zamieszkiwało ogółem 2642 osoby z czego kobiet – 1423 i mężczyzn – 1219. Budynków mieszkalnych było 430 15 września 1924 – konsekracja nowego kościoła w Goniądzu, zbudowanego według projektu prof. Oskara Sosnowskiego wrzesień 1939 – w okresie pierwszej kilkunastodniowej okupacji niemieckiej w Goniądzu dochodzi do zajść antyżydowskich 1939–1941 – okupacja sowiecka 22 czerwca 1941 – Niemcy napadają na Związek Radziecki; następuje paniczna ucieczka Sowietów z miasta, które zostaje opanowane przez polski margines społeczny dopuszczający się licznych samosądów i grabieży na ludności żydowskiej . 4 lipca 1941 – rada miejska podjęła decyzję o policzeniu Żydów mieszkających w mieście, których zebrano w rynku. Oskarżono trzydziestu z nich o współpracę z Armią Czerwoną, których zamordowano na cmentarzu żydowskim, przy pomocy prętów. Według dra Mirosława Tryczyka, autora książki o polskich pogromach Żydów, to sami polscy mieszkańcy przygotowali Niemcom listę Żydów do rozstrzelania, a mordy trwały przez dwa tygodnie – co nocŁopatą, sztachetą, kijem, w: „Newsweek”, Nr 40/2015, s. 40–41. 21/22 lipca 1941 – w nocy Polacy zamordowali dwudziestu Żydów, innych torturowali 1941–1945 – okupacja niemiecka 2 listopada 1942 – likwidacja getta żydowskiego, Żydzi goniądzcy (ok. 600) zostali deportowani do obozu przejściowego w Pietraszach, skąd później większość z nich Niemcy wysłali do ośrodków zagład 10 sierpnia 1944 – Niemcy wysadzają dwie wieże oraz część ścian kościoła; miasto zostaje zniszczone w 80% ze względu na biegnącą na rzece Biebrzy linię frontu niemiecko-sowieckiego 12 stycznia 1945 – wojska sowieckie wkraczają do Goniądza 1955 – ukończono odbudowę kościoła 30 grudnia 1995 – Goniądz liczy 1907 mieszkańców
Demografia Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku miasto zamieszkiwało 2642 osób (z czego kobiet – 1.423 i mężczyzn – 1.219), wśród których 1506 było wyznania rzymskokatolickiego, 1 prawosławnego a 1135 mojżeszowego. Jednocześnie 1576 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 1065 żydowską a jeden rusińską. W mieście było 430 budynków mieszkalnych. thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Goniądza w 2014 roku
Zabytki thumb|Zespół twierdzy Osowiec thumb|Rzeka Biebrza widziana z mostu w Goniądzu thumb|Łąki/torfowiska nad rzeką Biebrzą Kościół św. Agnieszki Kaplica pw. św. Floriana Kaplica pw. św. Ducha (cmentarna) Cmentarz żydowski w Goniądzu Goniądz (przystanek kolejowy) pozostałości Twierdzy Osowiec z XIX w. położonej na terenie gminy.
Turystyka w miejscowości Osowiec-Twierdza znajduje się siedziba Biebrzańskiego Parku Narodowego
od 2013 r. w Goniądzu odbywa się festiwal muzyki rockowej Rock na Bagnie
Ludzie związani z Goniądzem
Zobacz też Synagoga w Goniądzu
Przypisy Dzieje Goniądza w 450 rocznicę praw miejskich -Repozytorium cyfrowe PBC. Opis parafii na stronie diecezji.
Bibliografia Jarosław Kloza, Józef Maroszek: Dzieje Goniądza w 450 rocznicę praw miejskich. „Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego”, nr 37. Białostockie Towarzystwo Naukowe, Białystok – Goniądz 1997. .
Linki zewnętrzne
Historia Żydów w Goniądzu na portalu Wirtualny Sztetl
Kategoria:Miasta I Rzeczypospolitej posiadające przywilej de non tolerandis Judaeis Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo podlaskie) Kategoria:Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim Kategoria:Miasta w województwie podlaskim Kategoria:Starostwo knyszyńskie Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku