Skartabellat (scartabellat) – instytucja niepełnego szlachectwa. Jako niższa szlachta skartabellowie funkcjonowali w Polsce średniowiecznej, nazywani wówczas świerczałkami. Później część z nich uzyskuje paritas (łac. równość) ze szlachtą właściwą, a część spada do warstwy sołtysiej.
Ponownie skartabellat pojawił się w uchwale o uszlachceniu Mikołaja Hadziewicza z 1654 w końcowym zdaniu salvis legibus de scartabellis sancitis (zachowując ustawy o skartabellacie)Volumina legum t. 4, s. 211n.. Pojęcie to skonkretyzowały pacta conventa 1669 rokuVol. leg. t. 5, s. 15n., ograniczenie polegało na tym, iż nowo nobilitowani nie mieli aż do trzeciego pokolenia prawa piastowania urzędów oraz sprawowania funkcji poselskichOgraniczenie poselstw do szlachty rodowitej wprowadzono w 1662 (Vol. leg. t. 4, s. 395) było to jednak pojęciem mało precyzyjnym..
Nazwę skartabellus (czyli szlachcic nowokreowany) Sebastian Petrycy wywodził w XVI w. z łacińskiego ex charta bellicus co oznaczało z prawa na szlachectwo sobie danego wojujący (dosł. z karty walczący), natomiast Joachim Lelewel tłumaczył to wyrazem włoskim scartabellare (papiery przerzucać)Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego: skartabel., co nasuwa skojarzenie z niemieckim określeniem odpowiednika skartabella – Briefadel lub PapieradelZygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, T. 4 : Skartabell (dosłownie „szlachcic na papierze”).
Skartabellów dostarczało głównie mieszczaństwo. Nobilitacje niekiedy zawierały zapis o częściowym lub całkowitym braku skartabellatu (praeciso scartabellatu), szczególnie w przypadku nadań za zasługi wojenne. W prawodawstwie polskim roku 1817Ukazem z 16/28 października 1817, Dziennik praw Królestwa Polskiego. T. 4, nr 16, s. 33n. ostatecznie zostały zniesione wszelkie wzmianki i przepisy o skartabellach. Szlachta z nadania posiadała pełne prawa dopiero od chwili immatrykulacji w danym landzie czy prowincji.
Przypisy
Zobacz też adopcja herbowa nobilitacja indygenat nagana szlachectwa włodycy
Bibliografia Oswald Balzer, Skartabelat w ustroju szlachetstwa polskiego Krakow 1911
Kategoria:Prawo prywatne Polski przedrozbiorowej Kategoria:Szlachta