thumb|240px|Prezydent Litwy Antanas Smetona udekorowany Orderem Krzyża Pogoni z Mieczami Order Krzyża Pogoni (lit. Vyčio Kryžiaus ordinas) – drugie litewskie odznaczenie państwowe, a zarazem najwyższe wojskowe, ustanowione w 1919. Przyznawany jest obywatelom litewskim i obcokrajowcom za szczególne bohaterstwo wykazane w obronie wolności i niepodległości Państwa Litewskiego. Świętem orderu jest 23 listopada, Dzień Armii Litewskiej.
Historia Odznaczenie zostało ustanowione i oficjalnie zatwierdzone przez rząd litewski w dniu 30 lipca 1919. Order był przyznawany do 1940. Pomysłodawcą ustanowienia odznaczenia był litewski generał Silvestras Žukauskas.
Początkowo nosiło nazwę Krzyż „Za Ojczyznę” (lit. Kryžius „Už tėvynę”), a od lutego 1920 Krzyż Pogoni (lit. Vyties Kryžius). Podzielony on został na trzy klasy gdzie I klasa była klasą najniższą, a III klasa – najwyższą. Różniły się wykonaniem odznaki krzyża i liczbą gwiazdek trój- lub pięciopromiennych umieszczanych na wstążce: I klasa – odznaka z brązu i jedna gwiazdka na wstążce, II klasa – odznaka z brązu i dwie gwiazdki, III klasa – odznaka z pozłacanego brązu i trzy gwiazdki.
W 1927 przyjęto nowy statut i nową nazwę Order Krzyża Pogoni (Vyties Kryžiaus Ordinas). Zmieniono też kolejność klas i odtąd III klasa była najniższą, a I klasa – najwyższą, odznaki wszystkich klas wykonywane były ze srebra i emaliowane na czarno: I klasa – uzyskała całkiem nowy wygląd – powiększoną odznakę mocowano do wielkiej wstęgi noszonej z ramienia do przeciwległego boku odznaczonego, który otrzymywał też srebrną gwiazdę orderową, II klasa – zamiast dwóch gwiazdek mocowano dwie gałązki dębowe, III klasa – zamiast gwiazdki – jedna gałązka dębowa.
W 1930 litewska nazwa odznaczenia została zmieniona z powodów lingwistycznych na Vyčio Kryžiaus Ordinas, zlikwidowano kategorię cywilną (ordery bez mieczy), a odznaczenie zostało podzielone na pięć klas, podobnie jak wiele innych europejskich orderów: I klasa – duży krzyż na wielkiej wstędze przewieszanej przez ramię i gwiazda orderowa na piersi, II klasa – średniej wielkości krzyż na wstędze na szyi i gwiazda orderowa, III klasa – średniej wielkości krzyż na wstędze na szyi, IV klasa – mały krzyż na prostokątnej wstążce z dwoma gałązkami dębowymi, V klasa – mały krzyż na prostokątnej wstążce z jedną gałązką dębową.
Po aneksji Litwy przez ZSRR w 1940 order został zniesiony. Przywrócono go 15 stycznia 1991, jako pierwsze z przedwojennych odznaczeń litewskich. Pierwszymi osobami odznaczonymi Orderem Krzyża Pogoni byli zamordowani przez Sowietów obrońcy wieży TV w Wilnie (1991), którym odznaczenie przyznano pośmiertnie (m.in. Loreta Asanavičiūtė).
Obecnie odznaczenie jest wykonywane w Mennicy Państwowej w Wilnie i przez firmę Gurtana, a wstążka orderu jest produkowana przez znaną duńską firmę medalierską Mørch & Søn w Kopenhadze. W 1992 wstążki orderu IV i V klasy były wykonywane przez znaną paryską firmę medalierską Arthus-BertrandOrder of the Cross of Vytis.
Obecnie order dzieli się on na pięć klas, wszystkie z mieczami. W 2002 ustanowiono powiązany z Orderem Medal Orderu Krzyża Pogoni.
W 90. rocznicę ustanowienia Orderu Krzyża Pogoni (2009) Poczta Litwy wydała znaczek pocztowy z wizerunkiem tego odznaczeniaMichel Europa-Katalog. Nordeuropa (Litauen), Schwaneberger Verlag GMBH, Unterschleissheim 2009, .
Opis odznaki Odznaką orderu jest emaliowany na czarno podwójny srebrny krzyż Jagiellonów (wykonywany z brązu i ze srebra próby 0,800) o rozmiarach 4,2 × 2,6 cmAlgimantas Astikas: Lietuvos ordinai, medaliai ir ženkleliai 1918–1940, Wilno 1993, str. 48 i 57. Pośrodku krzyża znajduje się herb Litwy Pogoń na tle z czerwonej (pierwotnie wiśniowej) emalii (wersja z mieczami posiada dwa złote miecze skrzyżowane pod sześcioramienną tarczą herbową). Na rewersie napis: Už narsumą 1918/XI/23 (Za dzielność i data powstania Armii Litewskiej, a także kolejny numer odznaczenia – istnieją różne warianty). Obecna wersja zamiast tej daty ma wygrawerowany rok 1919 (taki wariant występował również na przedwojennych odznaczeniach). Kawalerom orderu I i II klasy przysługuje również gwiazda orderowa w kształcie srebrnej dziewięcioramiennej gwiazdy z wizerunkiem odznaki Orderu Krzyża Pogoni z Mieczami (do 1940 istniała również gwiazda orderowa bez mieczy)Algimantas Astikas: Lietuvos ordinai, medaliai ir ženkleliai 1918–1940, Wilno 1993, str. 54. Wstążka orderu jest koloru karmazynowego z dwoma czarnymi paskami wzdłuż obu boków, z których jeden jest cieńszy, drugi grubszy.
Odznaczeni
W latach 1920–1927 odznaczono: III klasą (najwyższą) – nikogo, II klasą z mieczami – 98 osób, bez mieczy – 22 osoby (21 obcokrajowców) I klasą (najniższą) z mieczami – 1 396 osób, bez mieczy – 78 osób (23 obcokrajowców).
W latach 1927–1930 otrzymało: I klasę z mieczami – 7 osób, bez mieczy – 1 osoba: Augustinas Voldemaras (1928 – jedyny order bez mieczy), Silvestras Žukauskas (1927 – wcześniej posiadał dwie pozostałe klasy), Antanas Smetona (1927 – wszystkie trzy klasy otrzymał jednocześnie), Wiktor Emanuel III (1927), Benito Mussolini (1927), Paul von Hindenburg (1928), Albert I Koburg (1929), Tomáš Masaryk (1930), II klasę z mieczami – 10 osób, bez mieczy – 22 osoby (21 obcokrajowców), III klasę z mieczami – 75 osób, bez mieczy – 76 osób (11 obcokrajowców).
W latach 1930–1940 wyróżniono już jedynie najniższą klasą: V klasa – 4 osoby.
W latach 90. XX w. order został przyznany 396 osobom: I klasa – 56 osób, II klasa – 30 osób, III klasa – 76 osoby, IV klasa – 144 osoby, V klasa – 91 osób.
Przypisy
Bibliografia Algimantas Astikas: Lietuvos ordinai, medaliai ir ženkleliai 1918-1940, Wilno 1993, Robert Werlich: Orders and Decorations of All Nations: Ancient and Modern, Civil and Military, Waszyngton 1965
Linki zewnętrzne Order Krzyża Pogoni na stronie Kancelarii Prezydenta Litwy
Mørch & Søn Vincas Ruzas: KARININKAI VYČIO KRYŽIAUS KAVALIERIAI 1919–1926
Kategoria:Litewskie odznaczenia wojskowe