Madonna, właśc. Madonna Louise Ciccone (ur. 16 sierpnia 1958 w Bay City) – amerykańska piosenkarka popowa, tekściarka, kompozytorka, producentka muzyczna i filmowa, aktorka, reżyserka, scenarzystka, tancerka, gitarzystka, pisarka, przedsiębiorczyni i filantropka. Nazywana „Królową Popu”, uchodzi za jedną z najpopularniejszych, najistotniejszych i najbardziej wpływowych postaci w historii muzyki rozrywkowej oraz ikonę popkultury. Znana z kontrowersji związanych z wykorzystywaniem w swojej twórczości motywów seksualnych i religijnych, a także nowatorskiego podejścia do teledysku i koncertu.
Przez kilka lat uczyła się tańca współczesnego, a następnie występowała jako wokalistka i instrumentalistka nowojorskich zespołów muzycznych. W 1982 podpisała solowy kontrakt fonograficzny z wytwórnią Sire Records, a rok później wydała debiutancki album studyjny Madonna, po którym w krótkim czasie stała się jedną z największych gwiazd muzyki popowej lat 80. XX wieku. W trakcie ponad 40-letniej działalności wydała 15 albumów studyjnych, w tym bestsellerowe Like a Virgin (1984), True Blue (1986), Like a Prayer (1989), Ray of Light (1998), Music (2000) i Confessions on a Dance Floor (2005). Jej dyskografia obejmuje także trzy ścieżki dźwiękowe i cztery kompilacje, między innymi The Immaculate Collection (1990), najlepiej sprzedającą się składankę solowego wykonawcy w historii. Wylansowała szereg przebojów, w tym „Like a Virgin” (1984), „Material Girl” (1985), „Into the Groove” (1985), „Papa Don’t Preach” (1986), „La Isla Bonita” (1987), „Like a Prayer” (1989), „Vogue” (1990), „Frozen” (1998), „Music” (2000), „Hung Up” (2005) i „4 Minutes” (2008).
Jako aktorka wystąpiła w ponad dwudziestu filmach i trzech spektaklach teatralnych. Choć większość jej ról była negatywnie oceniana przez krytykę filmową, popularność przyniosły jej filmy takie jak Rozpaczliwie poszukując Susan (1985), Dick Tracy (1990), Ich własna liga (1992) i Evita (1996), za który otrzymała Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu. Po wycofaniu się z aktorstwa wyreżyserowała filmy Mądrość i seks (2008) oraz (2011), do których napisała też scenariusze. Wyprodukowała dwa filmy dokumentalne poświęcone swojej karierze, W łóżku z Madonną (1991) i (2005). Wydała książkę albumową Sex (1992) i książki obrazkowe dla dzieci. Współprowadziła przedsiębiorstwo rozrywkowe Maverick, w tym wytwórnię muzyczną Maverick Records, ponadto angażowała się w inne przedsięwzięcia biznesowe, w tym marki modowe i siłownie. Jej działalność filantropijna i aktywistyczna obejmuje między innymi działania na rzecz walki z AIDS i praw społeczności LGBT, a także prowadzenie fundacji Ray of Light Foundation i Raising Malawi.
Sprzedała ponad 400 milionów nagrań, co jest jednym z najwyższych wyników spośród wszystkich wykonawców w historii, w tym najwyższym spośród kobiet. Jej koncerty zarobiły ponad 1,6 miliarda dolarów amerykańskich, co plasuje ją w czołówce najbardziej dochodowych artystów w historii branży koncertowej. Według „Forbesa” jest jednym z najbogatszych muzyków na świecie, ponadto wielokrotnie plasowała się na pierwszych miejscach jego rocznych list najlepiej zarabiających artystów muzycznych. Ustanowiła liczne rekordy w zakresie list przebojów oraz sprzedaży muzyki i biletów na koncerty. Jest laureatką kilkuset nagród, w tym 7 Grammy, 2 Brit, 27 MTV Video Music Awards i 2 Złotych Globów. Została wprowadzona do Rock and Roll Hall of Fame w 2008, pierwszym roku kwalifikowalności. „Billboard” okrzyknął ją artystą dekady lat 80., najwybitniejszym twórcą teledysków w historii i drugim najpopularniejszym wykonawcą w historii notowania Hot 100, zaś „Rolling Stone” uwzględnił na listach najlepszych artystów i najlepszych autorów piosenek w historii.
Dzieciństwo i młodość thumb|upright|Joan i Tony Ciccone, macocha i ojciec Madonny Madonna Louise Ciccone urodziła się 16 sierpnia 1958 w miejscowości Bay City w stanie Michigan jako trzecie z sześciorga dzieci Silvio Anthony’ego „Tony’ego” Ciccone i jego żony Madonny Louise Ciccone (z domu Fortin). Jej ojciec, którego rodzice emigrowali do Stanów Zjednoczonych z włoskiego miasta Pacentro, pracował jako inżynier do spraw projektów militarnych w Chrysler Defense, a następnie w . Matka wywodziła się z rodziny frankokanadyjskiej. Wychowywała się w Pontiac na przedmieściach Detroit w katolickiej rodzinie, z braćmi Anthonym (1956–2023), Martinem (ur. 1957) i Christopherem (1960–2024) oraz siostrami Paulą (ur. 1959) i Melanie (ur. 1962). Jako że nosiła to samo imię co matka, dla odróżnienia była w rodzinie nazywana „małą Nonnie”. 1 grudnia 1963, gdy miała pięć lat, jej matka zmarła na raka sutka. Po jej śmierci Tony zatrudniał gosposie do pomocy w wychowywaniu dzieci i prowadzeniu domu, a w 1965 poślubił jedną z nich, Joan Gustafson. Za sprawą ich małżeństwa, które trwało do śmierci Joan w 2024, miała trójkę rodzeństwa przyrodniego: brata Joeya (ur. 1967, zmarł krótko po narodzinach z powodu wady serca), siostrę Jennifer (ur. 1968) i brata Mario (ur. 1969). W Pontiac uczęszczała do katolickiej szkoły podstawowej St. Frederick’s Catholic Elementary School.
W wyniku niepokoju z powodu rozruchów w okolicach Detroit (w tym zamieszek z 1967), w 1969 rodzina Ciccone przeprowadziła się do Avon Township (współcześnie Rochester Hills), również w Michigan. Madonna uczyła się w katolickiej szkole podstawowej St. Andrew’s Catholic Elementary School, a następnie w West Junior High School. Dostawała wysokie oceny i była znana z niekonwencjonalnego zachowania, jak wykonywanie salta i stanie na rękach na korytarzach między lekcjami, zwisanie na kolanach z drabinek podczas przerw i podciąganie spódnicy. Wywołała skandal pośród lokalnej społeczności za sprawą występu w szkolnym konkursie talentów, podczas którego zatańczyła w krótkich spodenkach. Po latach wspominała, że w młodości postrzegała się jako „samotną dziewczynę, która nieustannie czegoś poszukiwała” i „chciała być kimś”. Przez krótki czas uczęszczała, za namową ojca, na lekcje gry na pianinie, a następnie, już z własnej inicjatywy, na zajęcia taneczne. Przyjęła sakrament bierzmowania, obierając trzecie imię Veronica.
Od 1972 kontynuowała naukę w szkole średniej , gdzie była cheerleaderką. Wystąpiła w amatorskim filmie krótkometrażowym The Egg, nakręconym przez szkolnego kolegę. Uczyła się baletu w szkole prowadzonej przez Christophera Flynna, który wprowadził ją w środowisko klubów gejowskich w Detroit. W 1976, po ukończeniu szkoły średniej, otrzymała czteroletnie stypendium na nowo powołanym Wydziale Tańca Uniwersytetu Michigan w Ann Arbor, gdzie Flynn został zatrudniony jako nauczyciel. Za jego namową w 1978 zrezygnowała ze studiów i przeprowadziła się do Nowego Jorku, by tam rozwijać karierę taneczną. Po latach wspominała, że poleciała tam z tylko 35 dolarami, co nazwała najodważniejszym czynem w swoim życiu.
Zamieszkała na kilka tygodni u poznanego na ulicy mężczyzny, po czym przeprowadziła się do mieszkania wynajmowanego ze studentami tańca i zatrudniła się w barze Dunkin’ Donuts. W kolejnych miesiącach często się przeprowadzała, zazwyczaj do wynajmowanych pokoi. Dostała się na zajęcia z tańca nowoczesnego w prowadzonym przez Alvina Aileya teatrze . W oczekiwaniu na rozpoczęcie semestru, latem 1978 wzięła udział w kursie na w Durham w Karolinie Północnej. Po powrocie do Nowego Jorku zaczęła, równolegle do nauki u Aileya, uczęszczać na zajęcia do Marthy Graham w . W listopadzie 1978 rozpoczęła naukę w teatrze tanecznym Pearl Lang, za namową której zatrudniła się jako szatniarka w restauracji . W tym czasie dorabiała również jako modelka na zajęciach z rysunku i w rozbieranych sesjach zdjęciowych. Wiosną 1979 zaczęła chodzić na przesłuchania do ról w filmach i teatrze. Pewnej nocy, gdy wracała do domu z próby tanecznej, została zmuszona przez grupę mierzących w nią nożem mężczyzn do wykonania im fellatio.
Działalność artystyczna 1979–1982: Początki działalności muzycznej Wiosną 1979 z powodzeniem wzięła udział w castingu na tancerkę i chórzystkę podczas występów francuskiego piosenkarza . Organizujący go producenci zaoferowali jej przeprowadzkę do Paryża, gdzie chcieli nagrać z nią album i wypromować ją jako „następną Édith Piaf”. W maju 1979 zamieszkała w Paryżu w opłaconym przez nich luksusowym apartamencie przy parku Monceau. Producenci zorganizowali jej zajęcia ze śpiewu i tańca oraz zapoznawali z wpływowymi osobami. W ramach trasy koncertowej Hernandeza wystąpiła w Tunezji. Była jednak niezadowolona ze współpracy i odrzucała wszystkie proponowane piosenki. W sierpniu 1979 powróciła do Nowego Jorku i wprowadziła się do opuszczonej synagogi na Queens, gdzie mieszkał jej ówczesny partner, muzyk . Postanowiwszy, że chce rozwinąć karierę muzyczną, zaczęła się uczyć od niego gry na gitarze i perkusji oraz pisać piosenki. Również w 1979 zadebiutowała jako aktorka w niskobudżetowym, niezależnym filmie , który został wydany dopiero w 1985, na fali jej popularności.
W 1979 założyła z Gilroyem i grupą znajomych zespół muzyczny Breakfast Club, w którym śpiewała oraz grała na gitarze i perkusji. Zajmowała się także jego promocją, organizując występy w klubach nocnych i rozmowy z wytwórniami muzycznymi. Po pierwszym koncercie zrezygnowała z gry na gitarze i perkusji, by skupić się tylko na śpiewaniu. Jako że pozostali członkowie grupy nie pozwolili jej zostać główną wokalistką, wiosną 1980 wraz z dwoma innymi członkami opuściła Breakfast Club i założyła nowy zespół, Madonna and the Sky, który szybko się rozpadł. Namówiła partnera z czasów studenckich, Stephena Braya, do wyprowadzki do Nowego Jorku i rozwijania z nią kariery muzycznej. Zamieszkali w ośrodku muzycznym , gdzie znajdowało się także biuro wytwórni muzycznej , prowadzone przez Camille Barbone. Wraz z grupą znajomych założyli rockowy zespół Emmy (czasami nazywany Emmy & the Emmys). W marcu 1981 podpisała kontrakt z Gotham Records, a Barbone została jej menedżerką. Jako że przedstawiciele Gotham Records chcieli wypromować ją jako artystkę solową, rozwiązała Emmy, a w czerwcu 1981 zaczęła z Brayem nagrywać demo. Wraz z Barbone wykreowała wizerunek, stanowiący połączenie nowej fali i rockowej artystki. Co najmniej dziewięć wytwórni wyraziło wstępne zainteresowanie podpisaniem z nią kontraktu po wysłuchaniu demo.
8 października 1981 zagrała w Nowym Jorku pierwszy solowy koncert. W kolejnych miesiącach pozostawała w napiętych stosunkach z Barbone, która usiłowała wypromować ją jako artystkę rockową, choć ona sama chciała się ukierunkować na muzykę taneczną. W lutym 1982 zerwała współpracę menedżerską i anulowała kontrakt z Gotham Records. We współpracy z Brayem nagrała demo z czterema piosenkami, w tym „Everybody”. Aby się wypromować, zaczęła samodzielnie prezentować nagrania DJ-om w klubach nocnych i prosić ich o organizowanie spotkań z przedstawicielami wytwórni muzycznych. , pracujący jako DJ w klubie i w dziale A&R wytwórni Island Records, zaaranżował jej spotkania z przedstawicielami Island Records i Geffen Records, którzy nie byli jednak zainteresowani podpisaniem kontraktu. Chęć współpracy wyraził Michael Rosenblatt, pracujący w dziale A&R wytwórni Sire Records, oddziału Warner Bros. Records. Zaoferował jej wstępnie umowę na dwa single, obejmującą 5 tysięcy dolarów zaliczki i honoraria autorskie. Madonna i Kamins odwiedzili w szpitalu Seymoura Steina, prezesa Sire Records, który zaaprobował współpracę. Mimo początkowej niechęci przedstawicieli Warner Bros. Records, Sire Records podpisało z nią umowę na trzy single, z zaliczką w wysokości 15 tysięcy dolarów za każdy, a także z 2,5 tysiącami dolarów zaliczki za każdą napisaną piosenkę i opcją przedłużenia na album. W kwietniu 1982 nagrała „Everybody” na nowo, angażując Kaminsa jako producenta muzycznego.
1982–1989