Krążowniki liniowe typu Invincible

Krążowniki liniowe typu Invincible − typ trzech brytyjskich okrętów, pierwszych przedstawicieli nowej klasy krążowników liniowych. Zbudowane dla Royal Navy według koncepcji admirała Johna Fishera w latach 1906–1909, były zaprojektowane do uzyskiwania jak największej prędkości maksymalnej, kosztem słabszego opancerzenia.

Wszystkie trzy okręty: „Invincible”, „Inflexible” i „Indomitable”, były użyte bojowo w działaniach morskich I wojny światowej. Pozornie potwierdziły swoją przydatność w bitwie koło Falklandów 8 grudnia 1914 roku, gdy dwa z nich: „Invincible” i „Inflexible” odegrały główną rolę w rozgromieniu Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała von Spee. Miały jednak wówczas za przeciwnika słabsze i wolniejsze niemieckie krążowniki pancerne. W starciu z co najmniej równorzędnymi krążownikami liniowymi Hochseeflotte podczas bitwy jutlandzkiej 31 maja 1916 roku wykazały swą słabą odporność na trafienia ciężkimi pociskami artyleryjskimi. Dobitnym tego dowodem było błyskawiczne zatonięcie „Invincible” po trafieniu w magazyn amunicyjny jednej z wież artyleryjskich i wywołanej tym eksplozji ładunków.

Pozostałe w linii dwa okręty przetrwały wojnę i po jej zakończeniu zostały odstawione do rezerwy. Pod koniec 1921 roku obydwa zostały sprzedane na złom.

Geneza W pierwszych latach XX wieku w Royal Navy dokonał się nie tylko olbrzymi postęp w technice okrętowej, ale również w sposobie myślenia wyższych oficerów. Na najbardziej eksponowane stanowiska we flocie i Admiralicji trafiali coraz częściej ludzie mający nie tylko doświadczenie uzyskane w wieloletniej służbie na morzu, lecz również odpowiednie wykształcenie i wiedzę. Zaowocowało to wprowadzeniem do linii nowych okrętów, większych, lepiej uzbrojonych i dostosowanych do wzrastających wymogów wojny morskiej. Jednym z takich decydentów był Pierwszy Lord Morski w latach 1904−1910, admirał John Fisher. 22 grudnia 1904 roku z jego inicjatywy powołany został komitet Admiralicji, którego zadaniem miało być przedstawienie założeń konstrukcyjnych okrętów nowych kategorii. Jego dziełem był nowatorski projekt pancernika „Dreadnought”, którego wejście do służby w 1906 roku zapoczątkowało nowy rozdział w zbrojeniach morskich. Kolejnym efektem prac komitetu, pod wyraźnym wpływem idei lorda Fishera, było powstanie koncepcji krążownika pancernego o uzbrojeniu powtarzającym układ zastosowany na „Dreadnoughcie” (all-big-guns – same wielkie działa) i dużej prędkości maksymalnej, osiągniętej kosztem znacznego zmniejszenia ochrony pancernej.

Prace projektowe, w trakcie których rozważano różne koncepcje dotyczące wielkości nowych jednostek, ich prędkości i uzbrojenia, doprowadził do powstania w połowie 1905 roku szczegółowych planów okrętu o wyporności przekraczającej 17 000 ton, uzbrojonego w osiem dział kal. 305 mm (12 cali) w czterech wieżach i rozwijającego prędkość maksymalną 25 węzłów. Żeby zapewnić rezerwę wyporności dla potężnej siłowni, niezbędnej dla osiągnięcia zakładanej prędkości, opancerzenie okrętów pozostawiono na poziomie zbliżonym do ostatniego projektu klasycznych krążowników pancernych Royal Navy: typu Minotaur.

Budowa Kontrakty na budowę nowych wielkich krążowników pancernych (termin battle cruiser – tłumaczony na język polski jako „krążownik liniowy” – powstał dopiero pod koniec 1911 roku i wszedł do powszechnego użycia w roku następnym) zawarto na początku 1906 roku. Stępki pod trzy okręty zostały położone w stoczniach: Armstrong Whitworth w Elswick, John Brown & Co. w Clydebank oraz Fairfield w Govan pomiędzy lutym a kwietniem 1906 roku. Jako pierwszy, 16 marca 1907 roku w Govan, zwodowany został kadłub „Indomitable”. Niedługo potem zwodowano również „Invincible” (13 kwietnia 1907 roku) i „Inflexible” (26 czerwca 1907 roku). Prace wykończeniowe również przebiegały szybko, i pierwszy z okrętów, „Indomitable”, został oficjalnie przejęty przez Royal Navy 20 czerwca 1908 roku w Portsmouth.

Charakterystyki techniczne nowo budowanych okrętów otoczone były, na wzór budowy „Dreadnoughta”, ścisłą tajemnicą. Oficjalnie miały to być wielkie krążowniki pancerne o klasycznej konstrukcji, rozwinięcie typu Minotaur. Dlatego pilnie śledząca postęp w brytyjskim budownictwie okrętowym niemiecka Kaiserliche Marine, najpoważniejszy konkurent Royal Navy w toczącym się wówczas wyścigu zbrojeń morskich, z opóźnieniem rozpoczęła budowę jednostek o zbliżonej konstrukcji. Pierwsza z nich, „Von der Tann”, weszła do służby dopiero w 1910 roku. W tym czasie marynarka brytyjska posiadała już w linii wszystkie trzy jednostki typu Invincible („Inflexible” został wcielony 20 października 1908 roku, zaś „Invincible” 20 marca 1909 roku, w związku z opóźnieniami wywołanymi montażem eksperymentalnej instalacji elektrycznego obrotu wież artyleryjskich), a w budowie była kolejna, „Indefatigable”, według nieco zmodyfikowanego projektu.

Koszty budowy poszczególnych okrętów, bez uzbrojenia, wynosiły: dla „Invincible” 1 667 415 funtów, dla „Inflexible” 1 630 739 funtów i dla „Indomitable” 1 662 337 funtów.

Opis konstrukcji Charakterystyka ogólna Krążowniki liniowe typu Invincible miały długość całkowitą 172,8 m (według części źródeł 172,9 m), długość na konstrukcyjnej linii wodnej 171,4 m, między pionami 161,5 m oraz szerokość maksymalną 24 m (bez uwzględniania grubości poszycia 23,9 m). Projektowana wyporność konstrukcyjna miała wynosić 17 250 ton angielskich (ts), faktycznie po wejściu okrętów do służby wynosiła: dla „Invincible” 17 330 ts, dla „Inflexible” 17 290 ts, zaś dla „Indomitable” 17 410 ts. Faktyczna wyporność pełna (bez zabunkrowanego paliwa płynnego) w pierwszym okresie służby zawierała się, w zależności od okrętu, w przedziale od 19 940 do 20 125 ts (według obliczeń i pomiarów z różnych, późniejszych okresów służby, wynosiła 20 700 do 20 900 ts z pełnym zapasem paliwa) przy projektowanej wartości 20 420 ts. Zanurzenie przy wyporności konstrukcyjnej osiągało wartości 7,65 m na dziobie i 8,13 m na rufie, zaś przy pełnym obciążeniu wynosiło średnio 9,1 m.

Konstrukcja okrętów opierała się na wzdłużno-poprzecznym układzie wiązań. Kadłub był podzielony przy pomocy grodzi poprzecznych na 18 przedziałów wodoszczelnych, podwójne dno obejmowało 85% długości. Pokład dziobowy ciągnął się na 2/3 długości jednostek, kończąc się przed rufową wieżą artyleryjską. Poniżej znajdował się pokład główny, w części rufowej będący pokładem zewnętrznym. Dla poprawy stabilności kadłubów na okrętach zainstalowano dwie stępki przechyłowe o powierzchni 49,2 m² każda.

Projektowana załoga krążowników miała wynosić 729 oficerów, podoficerów i marynarzy na „Invincible”, 779 na „Inflexible” i 781 na „Indomitable”. W warunkach służby wojennej wzrosła i na przykład na „Invincible” podczas bitwy jutlandzkiej liczyła 1032 osoby. Każdy z okrętów wyposażony był w radiostację Mk 11.

Urządzenia napędowe Napęd okrętów typu Invincible stanowiły, wzorem „Dreadnoughta”, turbiny parowe. W porównaniu z dotychczas używanymi tłokowymi maszynami parowymi miały one wiele ważnych zalet: były bardziej ekonomiczne przy dużych prędkościach, wymagały mniejszej liczby kotłów, były lżejsze i niżej położone niż maszyny tłokowe, wymagały mniejszej obsługi maszynowni i powodowały mniejsze drgania okrętu. Dużą wadą była ich nieekonomiczność w zakresie mniejszych prędkości. Dla nowych wielkich krążowników pancernych opracowano projekt siłowni, składającej się z dwóch zdwojonych zespołów turbin parowych systemu , umieszczonych w oddzielnych maszynowniach. Każdy zespół poruszał wały napędowe jednej burty i składał się z dwóch turbin wysokiego ciśnienia, napędzających zewnętrzny wał napędowy oraz dwóch turbin niskiego ciśnienia, napędzających wał wewnętrzny. Ponadto okręty zostały wyposażone w dwie turbiny marszowe, dla niskich prędkości, również napędzające wały wewnętrzne. Sprawiały one jednak kłopoty w eksploatacji i nie były używane.

Parę do turbin dostarczało 31 kotłów wodnorurkowych, opalanych węglem z zainstalowanym systemem wtryskiwaczy paliwa płynnego, typu Yarrow na „Invincible” i „Inflexible”, lub Babcock & Wilcox na „Indomitable”. Oba typy miały rurki o dużym przekroju i ciśnienie robocze 250 psi. Były one rozmieszczone w czterech oddzielnych kotłowniach: siedem w pierwszej i po osiem w trzech kolejnych, licząc od dziobu. Spaliny z kotłowni odprowadzane były przez trzy kominy. Pierwszy obsługiwał całość kotłowni numer 1 i część kotłów z kotłowni numer 2, drugi pozostałe kotły z kotłowni numer 2 i całą kotłownię numer 3, zaś trzeci kotłownię numer 4.

Łączna moc siłowni wynosiła 41 000 shp, co miało zapewnić projektowaną prędkość 25 węzłów. W rzeczywistości wszystkie trzy okręty na próbach morskich uzyskały wyższą moc maksymalną na wałach i większe prędkości. „Invincible” podczas prób na mili pomiarowej Polperro 7 listopada 1908 roku osiągnął 26,64 węzła przy mocy maksymalnej 46 500 shp, „Inflexible” na mili pomiarowej Skelmorlie 26,48 węzła przy 46 947 shp, zaś „Indomitable” 26,11 węzła przy 47 791 shp.

Projektowany zapas paliwa do kotłów wynosił 1000 ton węgla, maksymalny w zależności od jednostki od 3000 do 3084 ton węgla i od 710 do 738 ton mazutu. Pozwalało to przepłynąć maksymalnie do 6110 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 15 węzłów.

Każdy z czterech wałów napędowych zakończony był jedną trójłopatową śrubą o średnicy 3,35 m (11 stóp) dla „Invincible” lub 3,20 m (10 stóp 6 cali) dla dwóch pozostałych jednostek. Okręty typu Invincible posiadały dwa stery, umocowane równolegle na rufie bezpośrednio za śrubami wewnętrznych wałów napędowych.

Uzbrojenie thumb|Wieże dział kal. 305 mm na śródokręciu „Indomitable” Głównym uzbrojeniem krążowników typu Invincible było osiem armat BL Mk X kalibru 305 mm (12 cali), o długości lufy 45 kalibrów, umieszczonych w czterech wieżach artyleryjskich. Były one rozmieszczone po jednej na dziobie (wieża „A”) i rufie („X”), w osi symetrii okrętów oraz dwie diagonalnie na burtach na śródokręciu (wieże „P” na prawej i „Q” na lewej burcie). Kąt ostrzału wież dziobowej i rufowej wynosił 300° zaś wież śródokręcia 210°, w tym 30° na przeciwległą burtę. W teorii taki układ zapewniał pokrycie całej przestrzeni wokół okrętu salwą sześciu dział, ale praktyka wykazała, że w sektorach dziobowym i rufowym możliwy był skuteczny ogień jedynie z czterech luf. Ponadto, z uwagi na silny podmuch podczas oddawania strzału, powodujący uszkodzenia wyposażenia pokładowego, niemożliwe było w praktyce prowadzenie ognia przez którąkolwiek z wież śródokręcia na przeciwległą burtę.

Na „Inflexible” i „Indomitable” zainstalowano wieże artyleryjskie Mk BVIII, o klasycznym, hydraulicznym napędzie obrotu i podniesienia, identyczne jak montowane na „Dreadnoughcie” oraz pancernikach typów Lord Nelson i Bellerophon. Ich producentami były odpowiednio koncerny Armstronga i Vickersa. „Invincible” otrzymał eksperymentalne wieże artyleryjskie o elektrycznym napędzie obrotu i podniesienia. Były to: dziobowa i rufowa Mk BIX produkcji Vickersa oraz dwie Mk BX produkcji Armstronga na śródokręciu. Kontrakt zawarty z producentami przewidywał wymianę wież na napędzane hydraulicznie na koszt koncernów w przypadku niepowodzenia eksperymentu, co ostatecznie nastąpiło na przełomie 1913 i 1914 roku.

Maksymalny kąt podniesienia luf wynosił po wejściu do służby 13,5°, co dawało donośność maksymalną 16 450 m przy pocisku o masie 390 kg i prędkości wylotowej 831 m/s. Po zwiększeniu kąta podniesienia do 16° i dostarczeniu pocisków nowego typu, o poprawionej aerodynamice, zasięg wzrósł do 18 686 m. Działa miały szybkostrzelność 1,5 strzału na minutę. Zapas ładunków do dział wynosił w czasie pokoju 80 jednostek ognia na lufę, podczas wojny wzrósł do 110 jednostek.