Kościół pw. św. Barbary i klasztor OO. Bernardynów w Przeworsku – kościół i dom zakonny Prowincji Niepokalanego Poczęcia NMP Zakonu Braci Mniejszych, znajdujący się w Przeworsku; siedziba parafii Świętej Barbary w Przeworsku; podwójne Sanktuarium: Matki Bożej Pocieszenia Przeworskiej i Świętego Antoniego z Padwy.

Konwent przeworski jest jednym z trzech najstarszych, nieprzerwanie działających placówek bernardyńskich w Polsce. W XVI w. był domem nowicjatu kustodii lwowskiej, w XVII w. domem studiów (teologii moralnej i języka łacińskiego) prowincji ruskiej, w latach 1944–1948 rezydencją delegata prowincjalskiego, a w latach 1951-1952 delegata generalnego.

Od 1986 główna świątynia dekanatu Przeworsk II.

Historia thumb|240px|Kościół bernardynów w Przeworsku, przed 1918 thumb|240px|Kościół bernardynów w Przeworsku, przed 1939 Fundacja W 1461 Rafał Jakub Tarnowski, właściciel Przeworska, późniejszy marszałek wielki koronny ufundował za zgodą bpa przemyskiego Mikołaja z Błażejowa kościół i klasztor dla Braci Mniejszych Obserwantów, zwanych w Polsce bernardynami. Zabudowania zlokalizowane zostały we wschodniej części miasta, przy trakcie lwowskim. Na decyzję fundatora miało wpływ kilka czynników: pobudki religijne, chęć wzmocnienia prestiżu miasta oraz zamanifestowanie bogactwa rodu Tarnowskich. Klasztor miał też odegrać znaczącą rolę w tzw. misji ruskiej, prowadzonej od 1453 z inicjatywy króla Kazimierza Jagiellończyka i św. Jana Kapistrana. Miała ona na celu utwierdzanie w wierze ludności katolickiej i nawracanie ludności prawosławnej na terenie Rusi Czerwonej.

Przyjęcie fundacji miało miejsce w 1465. Zakon reprezentował o. Marek z Bolonii, wikariusz generalny i o. Jakub z Głogowa, wikariusz prowincji. Zakonnicy przybyli do Przeworska prawdopodobnie z klasztoru w Tarnowie. Ukończyli oni wkrótce budowę kościoła, który otrzymał wezwanie św. Barbary z Nikomedii, dziewicy i męczennicy, oraz wznieśli zabudowania klasztorne. Klasztor w Przeworsku był dziesiątym z kolei kościołem bernardyńskim w Polsce i pierwszym na terenie diecezji przemyskiej.

XV–XVI wiek U schyłku XV wieku w klasztorze mieszkało 23 zakonników. W tym czasie dwóch kapłanów zmarło tu w opinii świętości: o. Piotr Kandyd i o. Grzegorz z Nowego Sącza. W 1489 odbył się tu kapituła prowincji polskiej, której przewodniczył bł. Władysław z Gielniowa. Ze względu na zagrożenie najazdem tatarskim rozpoczęto wznoszenie murów obronnych. Już w 1498 klasztor posłużył jako miejsce schronienia dla okolicznej ludności. Jednak do budowy właściwych obwarowań przystąpiono w 1506. Specjalnego pozwolenia na udział zakonników w zbrojnej obronie udzielił papież Klemens VII w 1523.

Do 1518 przy klasztorze funkcjonował nowicjat, do którego wstępowali młodzieńcy z okolicy. Bernardyni oddziaływali na region poprzez szeroko zakrojoną działalność duszpasterską. Działały tu bractwa: św. Anny i Paska św. Franciszka z Asyżu, zrzeszające licznie szlachtę i mieszczan. Zakonnicy otaczali duchową opieką siostry bernardynki-koletki posiadające w mieście swój klasztor.

W 1577 klasztor bernardynów w Przeworsku odwiedził król Stefan Batory.

XVII–XVIII wiek W latach 40. XVII w. przeprowadzono barokizację kościoła z inicjatywy o. Franciszka z Przeworska, ówczesnego prowincjała i o. Ludwika Brzeziny, gwardiana klasztoru. Na placu kościelnym wzniesiono krużganki procesyjne. Działał tu wówczas o. Franciszek Lekszycki, bernardyński malarz, który pozostawił po sobie obrazy św. Antoniego z Padwy i św. Barbary.

O znaczeniu konwentu w tym czasie świadczy fakt umieszczenia tu w 1664 studium języka łacińskiego i teologii moralnej, a także zorganizowanie dwóch kapituł prowincji ruskiej - w 1646 i 1690.

Głównymi dobrodziejami klasztoru byli wówczas książęta Lubomirscy – właściciele miasta Przeworska.

Na początku XVIII w. wspólnota klasztorna została doświadczona obecnością w konwencie wojsk uczestniczących w III wojnie północnej.

Ostatnim wybitnym gwardianem doby staropolskiej był o. Tacjan Schuldes, przełożony w latach 1768-1790, który troszczył się o stan materialny obiektu oraz poziom życia zakonnego i duszpasterstwa.

Pod zaborem austriackim W wyniku I rozbioru Polski klasztor znalazł się na terenie Arcyksięstwa Austriackiego. Nastąpiło wówczas zmniejszenie obsady personalnej. Zakonnicy byli ponadto zmuszeni obejmować funkcje administratorów parafii, nawet w odległych miejscowościach. Austriacy dokonali w latach 1793-1811 konfiskaty cenniejszych paramentów liturgicznych i wotów.

W 1822 biskupi galicyjscy postanowili umieścić w części zabudowań klasztornych dom poprawczy dla kapłanów diecezjalnych pochodzących z obszaru całej Galicji. Władze zakonne próbowały przeciwstawić się takiemu rozwiązaniu, zwracając się w 1823 do cesarza Franciszka I o cofnięcie decyzji, lecz bezskutecznie. Pomieszczenia dla księży zlokalizowano w południowym i zachodnim skrzydle konwentu. Domem poprawczym kierował rektor wyznaczany przez ordynariusza przemyskiego. Relacje pomiędzy rektorem a przełożonym klasztoru nie układały się pomyślnie. Gdy klasztor zwrócił się do kurii o finansowe wsparcie koniecznego remontu obiektów, władze diecezji zaproponowały przejęcie konwentu. Klasztor pozostał jednak w rękach zakonu, a Dom poprawczy zlikwidowano w 1869.

W tym czasie rozproszeniu w znacznym stopniu uległy zbiory archiwalne i biblioteczne. Wiele rękopisów i starodruków trafiło do prywatnych kolekcji, za pośrednictwem antykwariuszy, którzy okradali klasztor przeworski. U schyłku XIX w. nastąpiła pewna poprawa sytuacji. Rozpoczęto pierwsze remonty, wykonano nowy ołtarz główny.

Dwudziestolecie międzywojenne W okresie II Rzeczypospolitej przy klasztornej świątyni funkcjonowały: Trzeci Zakon Św. Franciszka, Franciszkański Związek Misyjny, Pobożne Stowarzyszenie Św. Antoniego. Zakonnicy podejmowali w tym czasie starania o koronację obrazu Matki Bożej Pocieszenia.

II wojna światowa Pod okupacją niemiecką zakonnicy zaangażowali się w działalność patriotyczną. Gwardian klasztoru, o. Rufin Janusz był jednym z kapelanów miejscowego Obwodu Armii Krajowej, a o. Bogumił Migdał działał w tajnym nauczaniu.

Od 1945 W latach 1951–1969 w zabudowaniach konwentu funkcjonował nowicjat dla braci-niekleryków. Nastąpił wzrost liczby kapłanów pracujących w klasztorze. Umożliwiło to powołanie w 1971 wikariatu samodzielnego, a dziesięć lat później pełnoprawnej parafii. Obecnie w klasztorze jest około 8 zakonników.

W 2019 roku na placu przed kościołem, zw. Majdanem, wycięto wszystkie drzewa, z powodu koronacji Obrazu Matki Boskiej Pocieszenia Przeworskiej 8 września 2019 roku. Ten pusty plac bez drzew budzi kontrowersje.

Od kilku lat przeworski Klasztor oo. Bernardynów przechodzi liczne remonty i przeróbki, dzięki którym cały kompleks sakralny odzyskuje dawny blask.

Cudowny Obraz Matki Bożej Pocieszenia thumb|240px|Elewacja wejściowa thumb|240px|Cudowny Obraz Matki Bożej Pocieszenia

Do kościoła bernardynów w Przeworsku przybywają pielgrzymi ze względu na znajdujący się w głównym ołtarzu obraz Matki Bożej Pocieszenia.

Wizerunek Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem pochodzi z pocz. XVII w., wyszedł spod pędzla nieznanego malarza i reprezentuje styl barokowy. Obraz umieszczono w świątyni w 1613 i od tamtej pory cieszy się szczególnym kultem wiernych. Po raz pierwszy został określony mianem "cudownego" w 1647. W okresie staropolskim mieszczanie i okoliczna szlachta składali liczne wota jako podziękowanie za doznane łaski.

Odnowienia kultu po okresie zaborów dokonał w 1896 o. Felicjan Fierek, ówczesny gwardian, umieszczając obraz w nowym ołtarzu, w bocznej kaplicy. W dwudziestoleciu międzywojennym zaczęto notować informacje od łaskach i cudach, a w 1926 o. Tadeusz Ukleja rozpoczął starania o koronację papieską - zostały jednak przerwane.

W 1962 wizerunek Przeworskiej Matki Boże Pocieszenia przeniesiono do głównego ołtarza. Proces koronacyjny został wznowiony w 2017 decyzją abpa Adama Szala.

Architektura Przeworski kościół jest gotycką świątynią pseudohalową, trójnawową, wzniesioną z cegły, częściowo zendrówki, tworzącej dekoracyjne wzory krzyżowe oraz rombowe. Elewacje zostały częściowo otynkowane – blendy szczytu fasady, płyciny wieży, szczyt nad prezbiterium. Cokół wykonano z kamienia łamanego, miejscami z cegły. Ściany wzmacniane są przez jednouskokowe szkarpy.

Zachodnia fasada frontowa zwieńczona jest szczytem schodkowo-sterczynowym, rozczłonkowanym wąskimi, otynkowanymi arkadowymi blendami. Na osi elewacji zlokalizowany jest neogotycki, profilowany, ostrołukowy portal kamienny. Nad nim znajduje się zamurowane, otynkowane okno z maswerkiem i laskowaniem.

Prezbiterium Trójprzęsłowe, zamknięte trzema odcinkami ośmioboku prezbiterium przykryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Wymiary prezbiterium to: długość – ok. 16 m, szerokość – 8,5 m, wysokość: 9,8 m. Od południa do dwóch wschodnich przęseł prezbiterium przylega zakrystia ze skarbcem, do trzeciego zaś przedsionek, łączący się ze wschodnim korytarzem klasztornym.

W ścianie południowej prezbiterium znajduje się późnogotycki, kamienny, profilowany portal, o wymiarach wewnętrznych 88 × 212 cm. Zwieńczony jest łukiem w ośli grzbiet i dekorowane przenikającym się laskowaniem. U góry, po obu stronach znajduje się gotycka inskrypcja *IH[ES]US* i *MA[R]IA*.

Trójboczne zamknięcie prezbiterium zwieńczone jest późnorenesansowym szczytem w formie dwukondygnacyjnej attyki z grzebieniem, wymurowanym w latach 1619-1621. Dolną kondygnację stanowi sześć ślepych arkad, rozdzielonych pilastrami i podtrzymujących przełamujący się nad nimi bogato profilowany gzyms, ozdobiony dodatkowo dwoma pasami ząbków. Kolejna kondygnacja cofnięta jest nieznacznie w stosunku do pierwszej. Dzieli się ona wyraźnie na trzy części ujęte wolutami. Środkowa dekorowana jest opaskami tynkowymi ukształtowanymi w formie ramy okiennej o ściętych u góry narożnikach, zaś części zewnętrzne ozdobione są płycinami, w centrum których umieszczono sztukaterie w kształcie lilii (symbol Najświętszej Maryi Panny i św. Antoniego z Padwy). Druga kondygnacja stanowi podstawę rozbudowanego zwieńczenia ukształtowanego w formie trzech szczytów – środkowego trójkondygnacyjnego, flankowanego esownicami oraz bocznych dwukondygnacyjnych ujętych wolutami. Szczyt środkowy posiada w swej drugiej kondygnacji niszę z półpilasterkami, zaś zwieńczony jest trójkątnym przyczółkiem i kulą z krzyżem. Boczne szczyty w miejsce niszy mają prostokątne płyciny, zaś wieńczą je nasadniki. Szczyty na wysokości drugiej kondygnacji połączone są ze sobą ścianką zwieńczoną gzymsem, dekorowaną w formie kotary.

Nawy Bernardyńska świątynia w Przeworsku jest kościołem trójnawowym. Korpus nawowy dostawiony jest do prezbiterium pod kątem 88 stopni, obejmuje trzy nawy i cztery przęsła. Nawy boczne są ponad dwukrotnie węższe od nawy głównej. Do drugiego od wschodu przęsła północnej nawy bocznej przylega kaplica na planie czworoboku, zaś do pierwszego od zachodu przęsła nawy południowej przylega przybudówka łącząca kościół z zachodnim korytarzem klasztornym.

Nawy powstały później niż prezbiterium. Potwierdzają to czytelne ślady łączenia i nieregularność wątku. Jest to efekt konieczności powiązania murów prezbiterium, w którym zastosowano cegłę o wymiarach 25 × 12,5 × 7,5 cm z korpusem nawowym, w przypadku którego cegły mają wymiary 28 × 13 × 8. Na dwufazowość wskazuje również nieregularność rozplanowania – oś wzdłużna prezbiterium nie pokrywa się z osią korpusu nawowego.

Nawy przykryte są sklepieniami krzyżowymi na gurtach o łuku półkolistym. Wysokość nawy głównej wynosi 9,6 m, boczne są nieco niższe i mierzą 8,9 m. Długość naw wynosi ok. 24 m, szerokość całkowita naw to ok. 14,5 m, w tym 8 m nawy głównej. Nawy boczne otwierają się do głównej szerokimi, półkolistymi arkadami wspartymi na smukłych filarach krzyżowych. Wszystko to tworzy jednorodne wnętrze, o swobodnym przepływie przestrzeni.