Normandia (kraina historyczna)

Normandia () – kraina historyczna i geograficzna w północnej Francji, nad kanałem La Manche. 1 stycznia 2016 roku kontynentalna Normandia liczyła 3 328 364 mieszkańców, a średnia gęstość zaludnienia wynosiła 111 mieszkańców na km².

Około 500 tysięcy lat temu na terenach dzisiejszej Normandii pojawili się przodkowie neandertalczyków. Normandia zawdzięcza swoje powstanie i nazwę Normanom, którzy przybyli ze Skandynawii. Od końca VIII wieku atakowali oni wybrzeże północnej Francji, a w 911 roku utworzyli swoje księstwo. W 1066 roku książę Normandii, Wilhelm Zdobywca, zorganizował wyprawę wojenną, by z powodzeniem podbić Anglię. W 1204 roku księstwo weszło w skład domeny królewskiej Francji. Podczas II wojny światowej od czerwca 1940 roku znajdowała się pod okupacją niemiecką. W wyniku operacji Overlord 6 czerwca 1944 roku alianci wylądowali na wybrzeżu Calvados i Manche by utworzyć front zachodni. Po miesięcznych walkach przełamali opór Niemców, co otworzyło drogę do wyzwolenia Normandii i później całej Francji. W czasie wojny zbombardowano wiele miast i wsi – do najbardziej zniszczonych należały Hawr, Caen oraz Saint-Lô.

W 1956 roku we Francji utworzono regiony, przez co Normandia została podzielona na dwie części – Dolną i Górną Normandię. Na mocy ustawy z dnia 27 stycznia 2014 roku, która weszła w życie 1 stycznia 2016 roku, połączono oba regiony w jeden – Normandię.

Geografia Normandia położona jest w północno-zachodniej Francji. Od północy i zachodu ograniczona jest przez wody kanału La Manche. Kraina od południowego zachodu graniczy z Bretanią, od południa z Maine, Perche i Orléanais, od wschodu z Île-de-France oraz od północnego wschodu z Pikardią. Kontynentalna Normandia obejmuje obszar o powierzchni 29 906 km². Jej terytorium rozciąga się od półwyspu Cotentin po Vexin normański (fr. Vexin normand). Linia brzegowa Normandii rozciąga się na długości około 600 km. Na zachód od półwyspu położone są Wyspy Normandzkie. Mimo bliskości francuskiego wybrzeża, należą one do Korony Brytyjskiej. Cieszą się znaczną niezależnością, ponieważ mają własny rząd, prawo i instytucje administracyjne. Nie są one częściami Zjednoczonego Królestwa ani jej koloniami, lecz podlegają bezpośrednio Koronie Brytyjskiej. Silne powiązania historyczne z Normandią sprawiły, że często są włączane do tej krainy historycznej.

thumb|Klifowe wybrzeże Pays de Caux Głównymi rzekami Normandii są Sekwana, Eure oraz Orne, które tworzą największe doliny. Obszar wyróżnia się także rozległymi równinami, wzgórzami oraz przestrzeniami miejskimi. W zachodniej części położony jest Masyw Armorykański, a na wschodzie znajduje się Basen Paryski. Wzniesienie położone w departamencie Orne jest najwyższym punktem Normandii – wznosi się na wysokość 413 m n.p.m., a według innych źródeł 417 m n.p.m. Na wschód od linii wyznaczonej przez miasta Alençon i Bayeux podłoże najczęściej składa się z piaskowca, natomiast na zachodzie przeważają skały osadowe pochodzenia morskiego oraz warstwy skał wapiennych z okresu jury.

Normandia ma cztery parki regionalne:

Park Regionalny Normandia-Maine

thumb|Kutry rybackie w porcie w Hawrze thumb|Caen thumb|Zamek w Falaise thumb|Mont Saint-Michel Normandia składa się z następujących regionów naturalnych: Avranchin, Bessin, Bocage flérien, Bocage virois, Campagne d’Alençon, Campagne d’Argentan, Campagne de Caen, Campagne de Falaise, Campagne du Neubourg, Campagne de Saint-André (lub d’Évreux), półwysep Cotentin (w skład którego wchodzą Bauptois, La Hague, Val de Saire, Plain, Côte des Isles), Domfrontais, Lieuvin, Mortainais, Pays d’Andaine, Pays d’Auge, Pays de Bray, Pays de Caux, Pays d’Houlme, Pays d’Ouche, Perche, Roumois i Marais Vernier, Suisse normande oraz Vexin normański.

Miasta Normandii W 2013 roku największym miastem Normandii był Hawr. Poza tym populację przekraczającą 100 tysięcy mieszkańców miały także Rouen oraz Caen.

Miasto Liczba mieszkańców(w 2013 roku) 1 Hawr 172 074 2 Rouen 110 755 3 Caen 107 229 4 Évreux 49 722 5 Cherbourg-Octeville 37 055 6 Dieppe 30 214 7 Saint-Étienne-du-Rouvray 28 738 8 Sotteville-lès-Rouen 28 704 9 Alençon 26 350

Klimat Normandia znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego morskiego. Średnie temperatury wynoszą od 6 °C w zimie do 17,5 °C podczas lata. Liczba dni z opadami waha się średnio od 6 w lipcu do 13 w listopadzie.

Historia Prehistoria i starożytność Około 500 tysięcy lat temu na terenach dzisiejszej Normandii pojawili się przodkowie neandertalczyków. Brak jest ich szkieletów, jednak ich obecność na tych terenach jest potwierdzona poprzez odkrycie narzędzi krzemiennych oraz ślady osadnictwa. Te hominidy żywiły się roślinami i rybami. Ponadto polowały na zwierzęta, a także odżywiały się padliną porzuconą przez inne drapieżniki. W epoce paleolitu obszar Normandii był zupełnie odmienny od obecnego krajobrazu. Klimat był bardzo zmienny – z okresami umiarkowanymi przeplatały się zlodowacenia. Podczas tych zimnych okresów, ziemia pokryta była przez step z nielicznymi drzewami sosen i brzóz. Z powodu zimna ludzie woleli opuścić ten region. Między 9200 a 8000 p.n.e. krajobraz zaczął powoli przypominać ten obecny. Lasy liściaste i łąki zastąpiły step. Osiadłszy tutaj Homo sapiens odżywiał się owocami leszczyny i dębu, a także przy pomocy łuku polował na jelenie, sarny i dziki, o które konkurował z niedźwiedziami, wilkami i rysiami.

W jaskini La grotte de Gouy człowiek przebywał pod koniec paleolitu. Grota znajduje się na wapiennych wybrzeżach Sekwany, około 10 km na południe od Rouen. Na ścianach jaskini znajdują się malowidła przedstawiające części tura. Wbrew powszechnym opiniom ówcześni ludzie nie zawsze żyli w jaskiniach – odkryto ślady chat, między innymi w Saint-Germain-des-Vaux.

left|thumb|Kurhan „Hogue” W neolicie, prawdopodobnie 5500–5000 lat temu, ze wschodu przybyli osadnicy, którzy w Normandii zaczęli zajmować się rolnictwem, hodowlą zwierząt gospodarskich oraz produkcją ceramiki. Proces ten był rozłożony w czasie nawet na kilkaset lat. Ludzie zaczęli wycinać lasy, by uzyskać tereny pod uprawę zbóż i wypas bydła. Tryb życia zmienił się z koczowniczego na osiadły. Powstały wówczas pierwsze osady, odkryte między innymi w pobliżu miejscowości Colombelles. Z tego okresu pochodzą duże groby zbiorowe, takie jak 2 kurhany w Fontenay-le-Marmion. Największy mierzy 43 m długości, 31 m szerokości i 8–10 m wysokości. Kopce mają otwory prowadzące korytarzami do komory grobowej. Uważa się zatem, że kopce służyły jako zbiorowe mogiły. Z nieco późniejszego okresu pochodzą zakryte aleje (np. w Dampsmesnil i Passais). Duże skały mogły być stosowane do przykrywania grobowców, natomiast mniejsze kamienie były stosowane do wytwarzania narzędzi. W Bretteville-le-Rabet archeolodzy odkryli intensywnie wyeksploatowane kopalnie krzemienia. Złoże zostało przeznaczone wyłącznie do masowej produkcji ostrzy siekier. Około 2300 roku p.n.e., na przełomie neolitu i epoki brązu, zaczęto produkować pierwsze metalowe przedmioty – początkowo z miedzi i brązu, a później także z żelaza. Stopniowo zastępowały one narzędzia i broń z kamienia lub kości.

thumb|Rekonstrukcja umocnień rzymskich z bitwy pod Alezją Prawdopodobnie od około 475 roku p.n.e. na terenach dzisiejszej Normandii zaczęli osiedlać się Celtowie, którzy pomimo jednorodnej kultury, podzielili się na kilka plemion. Ich wzajemne relacje nie zawsze były spokojne, o czym świadczą oppida, ufortyfikowane miejsca. Podziały te zostały wykorzystane przez rzymskie wojska Juliusza Cezara. Za jego namową , wódz plemienia Unelles, wzniósł bunt. Kilka lat później Wercyngetoryksowi udało się zjednoczyć część Galii przeciw rzymskiemu panowaniu. W 52 roku p.n.e. doszło do decydującej bitwy pod Alezją, którą Galowie przegrali.

W ciągu następnych 300 lat pod panowaniem Cesarstwa Rzymskiego był względny spokój. Nastąpiła romanizacja regionu. Zbudowano pierwsze miasta – Rotomagus (obecnie Rouen), Augustodurum (Bayeux), Juliabona (Lillebonne), Noviomagus (Lisieux), Aregenua (Vieux, niedaleko Caen), Mediolanum (Evreux), Legedia (Avranches) – które pełniły rolę stolic służących jako przekaźniki w rzymskiej administracji. Ich organizacja polityczna była wzorowana na Rzymie. Jednak pokój, zapewniony przez Rzymian, został zakłócony w drugiej połowie III wieku. Wówczas Imperium Rzymskie stało się celem ataków plemion germańskich, takich jak Frankowie, Alamanowie czy Sasi. Miasta popadały w ruinę. Rzymianie odpowiedzieli wówczas poprzez podział prowincji. Rouen stało się stolicą nowo utworzonej prowincji. Powstała organizacja Saxonicum Litus, której zadaniem była obrona wybrzeża kanału La Manche przed najazdami piratów. Aby uspokoić sytuację na terytorium cesarstwa, Rzym przyznał prawo do osiedlania się niektórym germańskim najeźdźcom. Również rzymska armia wcielała barbarzyńców w swoje szeregi. W obliczu powtarzających się najazdów, miasta zostały otoczone castrum. Równocześnie wśród ludności gallo-romańskiej rozprzestrzeniało się chrześcijaństwo. Rouen jest jednym z pierwszych miast w północnej Galii, które miało biskupa.

Średniowiecze thumb|Podboje Chlodwiga Po upadku Cesarstwa Rzymskiego i kilku falach migracji, król Franków, Chlodwig I, stał się władcą całej północno-zachodniej Galii (w tym terenów obecnej Normandii) prawdopodobnie w latach 504–511. W czasie panowania Merowingów obszary dzisiejszej Normandii były częścią Neustrii, królestwa Franków, które rozciągało się mniej więcej od Loary do Skaldy. Wykopaliska archeologiczne świadczą o szczególnie trudnych warunkach życia jej mieszkańców w VI wieku, ale potem sytuacja poprawiła się, szczególnie za panowania Karolingów. W tym okresie chrześcijaństwo (zakorzenione w miastach) powoli zaczynało dominować również na wsiach, wypierając pogaństwo. Wybudowano pierwsze kościoły, powstały również klasztory, między innymi opactwo św. Wandrille’a z Fontenelle i opactwo św. Michała Archanioła na Mont-Saint-Michel. W tym czasie nastąpiła stagnacja miast, z wyjątkiem Rouen, które rozwijało się poprzez handel na Sekwanie. W IX wieku, za panowania Karola II Łysego od państwa zachodniofrankijskiego odłączyła się Bretania, a wybrzeże Normandii zaczęło być celem ataków wikingów.

Normandia zawdzięcza swoje powstanie i nazwę Normanom, którzy przybyli ze Skandynawii. Od końca VIII wieku atakowali oni wybrzeże północnej Francji. Pierwszy atak miał miejsce w 841 roku, podczas którego splądrowano Rouen oraz spalono Opactwo Jumièges. W następnych latach dochodziło do kolejnych najazdów. Od połowy IX wieku Skandynawowie zaczęli się przyzwyczajać do dłuższych pobytów w Normandii, nawet na kilka lat – zamiast wracać każdej zimy do swojej ojczyzny. Z tego powodu mogli oni rozszerzyć zasięg kontrolowanego terytorium do bardziej odległych od Sekwany obszarów. Splądrowali między innymi Bayeux oraz Saint-Lô. Aby zatrzymać najeźdźców i ich grabieże, w 911 roku król zachodniofrankijski Karol III Prostak zawarł traktat z przywódcą Normanów, Rolfem w Saint-Clair-sur-Epte, na mocy którego ten drugi otrzymał ziemie sięgające na zachodzie ujścia Sekwany, a na południu źródeł Eure. W zamian Rolf miał przyjąć chrzest i stać się lennikiem króla. W ten sposób powstało Księstwo Normandii. Rolf i jego następcy poszerzyli swoje księstwo w kierunku zachodnim, gdzie spotkali opór Bretończyków, którzy zajmowali półwysep Cotentin oraz krainę Avranchin.

left|thumb|Wilhelm Zdobywca