Dąbrowa Górnicza – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, położone na Wyżynie Śląskiej, w regionie Zagłębie Dąbrowskie, które stanowi część zachodniej Małopolski. Miasto ulokowane nad Czarną Przemszą i Białą Przemszą, na wschodnim krańcu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Największe powierzchniowo miasto Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii oraz województwa Śląskiego (10. w kraju).
Największy ośrodek przemysłowy Zagłębia Dąbrowskiego. Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej. Liczba ludności zarejestrowanej w granicach administracyjnych Dąbrowy Górniczej w dniu 31 grudnia 2024 r. wyniosła według danych GUS 112 408 osóbhttps://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5515/3/16/1/polski_rocznik_demograficzny_2022.pdf..
Geografia Położenie Dąbrowa Górnicza leży na Wyżynie Katowickiej i Garbie Tarnogórskim, stanowiących makroregion Wyżyna Śląska. Znajduje się w dużej części w Kotlinie Dąbrowskiej.
Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 188,73 km², co sprawia, że Dąbrowa Górnicza jest największym miastem pod względem zajmowanej powierzchni w województwie śląskim, wyprzedzając nawet Katowice.
Miasto graniczy z powiatem będzińskim (Będzin, gmina Psary, gmina Mierzęcice, Siewierz, Sławków), powiatem zawierciańskim (gmina Łazy), powiatem olkuskim w województwie małopolskim (gmina Klucze, gmina Bolesław) oraz z Sosnowcem.
Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Dąbrowa Górnicza została sklasyfikowana jako 43. najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej.
W drugiej połowie XVI wieku stanowiące obecnie dzielnice Dąbrowy Górniczej Błędów, Gołonóg, Kuźnica Błędowska, Łazy, Łęka, Łosień, Okradzionów, Piekło, Sikorka II, Strzemieszyce Małe, Strzemieszyce Wielkie, Tucznawa i Ząbkowice położone były w powiecie proszowickim województwa krakowskiego, zaś Piła Ujejska, Sikorka I, Trzebiesławice i Ujejsce, także będące współcześnie częściami miasta, należały do księstwa siewierskiego pod panowaniem biskupów krakowskich. W związku z tym Dąbrowa Górnicza leży na obszarze dawnej ziemi krakowskiej, stanowiącej część historycznej Małopolski.
Dzielnice i osiedla Dąbrowa Górnicza składa się z 18 Dzielnic, w których skład wchodzi 36 osiedli.
W latach 1977–1984 jedną z dzielnic miasta był Sławków.
Nazwa Miasto powstało w wyniku łączenia się w większy organizm miejski wielu mniejszych miejscowości, które spowodowane było rozwojem przemysłu.
Po raz pierwszy nazwa Dąbrowa pojawiła się w dokumentach w roku 1655 (księgi parafialne kościoła Świętej Trójcy w Będzinie), ale wieś powstała nieco wcześniej, ok. 1652 roku, kiedy określana była mianem Koniecpolska Wola (Koniecwola). Pierwotna nazwa pochodzi od nazwiska Zygmunta Stefana Koniecpolskiego, starosty będzińskiego, który na przynależnych starostwu gruntach pozwolił osiedlić się kilku chłopskim rodzinom. W źródłach historycznych wymieniane są jednak miejscowości, które w wyniku procesów urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez obecne miasto.
W latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis wymienia w zlatynizowanych staropolskich wersjach obecne dzielnice Dąbrowy Górniczej Strzemieszyce Wielkie jako Strmyeschycze Maior oraz Strzemieszyce Małe jako Strmyeschycze Minor, a także Tucznawa jako Thucznobaba, Okradzionów jako Okradzonow, Gołonóg jako Golonog, Ząbkowice jako Zambkowicze, Łosień jako LossyenJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 187–188..
Natomiast najstarsze wzmianki o innych osadach z terenu dzisiejszej Dąbrowy Górniczej to, m.in. XII wiek o Trzebiesławicach, 1220 o Błędowie w kronikach biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża, XIV wiek o Strzemieszycach i Ujejscu (pierwsza wzmianka z 1372De Wisdrzecz – Zbiór dokumentów małopolskich. Wyd. S.Kuraś, I.Sułkowska-Kurasiowa. Kraków-Wrocław 1962–1975, t. 1, s. 136; kolejna wzmianka z roku 1443 Ugyesdzecz Franczkonis, Ugyesdzecz Stawphkonis – Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthumer im Mittelalter. Hrsg. C.Grünhagen, H. Markgraf, t. 2. Lipsk 1883, s. 629. .), XV wiek o Gołonogu, Ząbkowicach w księgach Jana Długosza oraz w 1443 o SikorceA. Pawiński Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. t. 14–15: Źródła dziejowe. Warszawa 1886, s. 452., w 1551 o Łęce. Prawdopodobnie od X wieku istniał Łosień, będący wczesnośredniowiecznym ośrodkiem wytopu metali.
Historia mały|upright=1.4|Mapa Dąbrowskiego Zagłębia Węglowego z 1918 roku mały|Strzemieszyce Wielkie (obecnie dzielnica Dąbrowy Górniczej), 1916 mały|Ulica Sobieskiego w 1928 roku mały|Ulica Sobieskiego – widoczny po prawej gmach poczty i nieistniejący dziś budynek na lewo, lata 30. XX w. mały|Ulica Sobieskiego obecnie mały|Pomnik Bohaterom Czerwonych Sztandarów w Dąbrowie Górniczej
Przed 1795 Według spisu ludności diecezji krakowskiej z 1787 osada liczyła 184 mieszkańców.
1795–1918 Okres pruski (Nowy Śląsk) W 1795 r., w wyniku III rozbioru Polski, Dąbrowa przyłączona została do Prus jako część Nowego Śląska. W 1799 powstała pierwsza znana mapa tych okolic, z której wynika, że zalążkiem osady była „Stara Dąbrowa” – wieś zlokalizowana przy trakcie prowadzącym z Krakowa na Śląsk, w okolicach obecnej ul. A. Struga i na południe od niej. We wsi tej znajdowała się karczma starościńska, kuźnia, studnia i kapliczka. Z okresem pruskim wiąże się początek intensywnego rozwoju gospodarczego wsi, spowodowanego odkryciem zasobnych złóż węgla kamiennego. Na terenie Dąbrowy odkryto pod koniec XVIII w. jeden z najgrubszych na świecie pokład węglowy, nazwany później „redeńskim”. W niecce kazimierzowskiej grubość tego pokładu (pokład 510 grupy siodłowej) dochodziła do 20 m, ale tylko na terenie obecnego miasta Dąbrowa Górnicza była wychodnia na powierzchnię tego pokładu.
Już w 1796 z inicjatywy władz pruskich rozpoczęto budowę pierwszej odkrywkowej kopalni węgla kamiennego, która od nazwiska dyrektora górnictwa w rządzie pruskim – hr. Fryderyka Wilhelma Redena – otrzymała nazwę „Reden”. Od 1806 zaczęła obok niej powstawać kolonia robotnicza o tej samej nazwie.
Okres Księstwa Warszawskiego W 1807 roku tereny dzisiejszej Dąbrowy Górniczej zostały wyzwolone spod pruskiej władzy i włączone w skład Księstwa Warszawskiego w okresie wojen napoleońskich. Jednak już w 1813 roku tereny te zostały zajęte przez wojska rosyjskie, które pozostały na tym obszarze aż do 1914 roku.
Dalszy rozwój przemysłowy Dąbrowy łączy się już z działalnością inwestycyjną rządu Królestwa Polskiego, do którego w 1815 r. Dąbrowa została włączona, stanowiąc część Imperium Rosyjskiego. W okresie tym wiele nowych pokładów węgla odkrył Józef CieszkowskiDąbrowa Górnicza w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VIII, s. 924.Józef Patrycjusz Cieszkowski., na których uruchomiono w 1846 roku nową kopalnię „Cieszkowski”. W latach 1816–1823 obok kopalni „Reden”, na terenie obecnego osiedla K. Adamieckiego, powstała huta cynku „Konstanty”. Do wytopu metali wykorzystywano rudy galmanu przywożone z kopalń w Strzemieszycach Małych, Sławkowie, Żychcicach i Olkuszu. Około 1820 przy kopalni „Reden” powstała pierwsza w Dąbrowie szkoła elementarna, wkrótce potem lazaret. W 1825 pod Będzinem powstała kopalnia „Ksawery”, która dała początek dzielnicy o tej samej nazwie oraz Mydlicom. Kopalnia ta została znacznie rozbudowana przez Cieszkowskiego.
Okres Królestwa Polskiego pod panowaniem Rosji W 1815 Dąbrowa została siedzibą gminy Olkusko-Siewierskiej, natomiast w 1864 siedzibą Gminy Osad Górniczych. W 1874 utworzono gminę Górniczą z gminy Osad Górniczych, Starej Dąbrowy z gminy Olkusko-Siewierskiej oraz zniesionej gminy Zagórze Olkuskie, obejmującej m.in. Niwkę, Sielec i Zagórze oraz rozwijające się osady przemysłowe Bobrek, Dańdówkę, Józefów, Konstyntynów, Klimontów, Niepiekło i ŚrodulęW. Starościak: 280 lat historii Dąbrowy Górniczej, Dąbrowa Górnicza 2006, s. 28.. W 1903 od Dąbrowy zostały odłączone Środula, Sielec i Konstantynów. W 1909 roku zostały odłączone: Zagórze, Niwka, Modrzejów, Klimontów, Dańdówka, Józefów i Bobrek. W tym samym roku powstała gmina Dąbrowa Górnicza, w której skład weszły Dąbrowa, Stara Dąbrowa, Niepiekło i kolonie: Bankowa, Koszelew, Łabęcka, Huty Cynkowe, Mydlice, Gliniaki i Dębniki. W 1915 do Dąbrowy zostają przyłączone Koszelew, Ksawera i Warpie.
W 1842 administracja Kościoła ewangelicko-augsburskiego ustanowiła filiał Będzin-Dąbrowa należący do Parafii ewangelicko-augsburskiej w Wieluniu (→ Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sosnowcu). Potem w 1882 ewangelicy wznieśli własnym nakładem środków kościół ewangelicki. W latach 1872–1877 budowano pierwszy kościół katolicki pw. św. Aleksandra – papieża i męczennika – jako kościół filialny parafii będzińskiej. Uzyskał on uprawnienia kościoła parafialnego na mocy dekretu biskupa kieleckiego Tomasza T. Kulińskiego z 5 lutego 1891. Dawny kościół św. Aleksandra to obecnie boczna kaplica Bazyliki Najświętszej Maryi Panny Anielskiej.
Na przełomie XIX i XX w. Dąbrowa była największym skupiskiem inteligencji technicznej w Zagłębiu Dąbrowskim, której kuźnią była Szkoła Górnicza zwana Sztygarką. Historia szkoły to piękne karty w dziejach polskiego górnictwa węgla kamiennego i walk rewolucyjnych. Wydawała też ważne czasopismo naukowe Przegląd Górniczo-Hutniczy. Sama tylko kopalnia węgla kamiennego Reden zatrudniała połowę robotników tworzącego się wokół Dąbrowy zagłębia przemysłowego, któremu dała nazwę. Huta Bankowa była największą w Królestwie Kongresowym, a moc jej maszyn stanowiła 1/3 całego przemysłu Królestwa i zapoczątkowała w nim produkcję stali. Zagłębie Dąbrowskie, wraz z Dąbrową Górniczą, było wówczas jednym z najbogatszych i najlepiej uprzemysłowionych regionów znajdujących się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego.
Okres I wojny światowej Władze Imperium Rosyjskiego nie chciały przyznać praw miejskich, mimo że Dąbrowa liczyła ponad 30 tys. mieszkańców. Po wybuchu I wojny światowej, Rosjanie opuszczając Dąbrowę wysadzili tory kolejowe, co odcięło huty i kopalnie od głównych rynków zbytu. 24 stycznia 1915 roku podzielono obszar Zagłębia na strefy okupacyjne niemiecką i austriacką, a Dąbrowa znalazła się pod okupacją austriacką. W 1916 roku podniesiono wieś Dąbrowę do rangi miasta. 18 sierpnia 1916 roku Dąbrowa otrzymała od władz austriackich prawa miejskie.
1918–1945 W 1918 roku Rada Miejska zdecydowała o zmianie nazwy miasta na Dąbrowę Górniczą, ponieważ ta nazwa była nieoficjalnie stosowana od czasu utworzenia w Dąbrowie gminy Górniczej. Po zakończeniu I wojny światowej Zagłębie Dąbrowskie, razem z Dąbrową, włączono do województwa kieleckiego.