John Bardeen (ur. 23 maja 1908 w Madison w stanie Wisconsin, zm. 30 stycznia 1991 w Bostonie) – amerykański fizyk doświadczalny i teoretyczny, podwójny noblista: w roku 1956 wspólnie z Williamem Shockleyem i Walterem Brattainem za badania półprzewodników i wynalezienie tranzystora w roku 1972 wraz z Leonem Cooperem i Robertem Schriefferem za sformułowanie teorii nadprzewodnictwa Teorię nadprzewodnictwa, uznawaną za jedną z najważniejszych w fizyce ciała stałego (zob. też fizyka materii skondensowanej), nazwano później teorią BCS od inicjałów nazwisk jej twórców. Podstawy teorii opublikowano w roku 1957 w czasopiśmie Physical Review.
W 2023 roku Bardeen pozostaje jedyną osobą, która otrzymała dwie Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Był synem Althei Harmer, projektantki wnętrz, i Charlesa R. Bardeena, profesora anatomii i dziekana w University of Wisconsin School of Medicine and Public Health. Matka zmarła, gdy miał ok. 12 lat (ojciec ożenił się powtórnie z Ruth Hames).
Początkowo uczęszczał do University High School, a następnie do Madison Central High School, którą skończył w 1923, odbywając dodatkowy kurs radiotechniki na Uniwersytecie Wisconsin w Madison oraz podejmując dodatkowe prace w dziedzinie fizyki i matematyki. Po okresie pracy w dziale inżynierii Western Electric Company w Chicago uzyskał w roku 1928 stopień BS w dziedzinie elektrotechniki. W tej dziedzinie wykonywał na Uniwersytecie Wisconsin pracę magisterską jako asystent naukowy, opracowując, pod naukową opieką Leo J. Petersa, metody matematyczne, stosowane w czasie poszukiwań geofizycznych i badań promieniowania anten. Stopień magistra otrzymał w 1929. W tym czasie, dzięki kontaktowi z J.H. Van Vleckiem (Nobel 1977), zainteresował się problemami mechaniki kwantowej (kwantowa teoria pola, teoria pola krystalicznego).
Praca zawodowa W latach 1930–1933 współpracował nadal z Leo J. Petersem jako pracownik Gulf Research Laboratories (Gulf Oil Corporation) w Pittsburghu. Zajmował się budzącymi wówczas rosnące zainteresowanie nowymi możliwościami geofizycznych poszukiwań złóż ropy naftowej z wykorzystaniem pomiarów geomagnetycznych i grawimetrycznych.
W 1933 zrezygnował ze stanowiska w Gulf Lab i wrócił do fizyki matematycznej – do badań teoretycznych na Uniwersytecie w Princeton pod kierunkiem E. Wignera, rozpoczynającego prace w dziedzinie fizyki ciała stałego (w 1963 laureata Nagrody Nobla „za wkład w teorię jądra atomowego i cząstek elementarnych, a szczególnie za odkrycie i zastosowanie w tych teoriach podstawowych zasad symetrii”. Przed ukończeniem pracy doktorskiej otrzymał stanowisko junior fellow od Society of Fellows Uniwersytetu Harvarda, co dało mu możliwość udziału w latach 1935–1938 w pracach innych przyszłych noblistów: Van Vlecka i P.W. Bridgmana.
Po powrocie z Harwardu w 1938 otrzymał stanowisko assistant professor fizyki na Uniwersytecie Minnesoty. Stopień doktora otrzymał na Uniwersytecie w Princeton w 1939. W czasie II wojny światowej, w latach 1941–1945, był cywilnym pracownikiem Naval Ordnance Laboratory (NOL) w Waszyngtonie, gdzie zajmował się problemami radiolokacji i przeciwradiolokacji. Po wojnie, do emerytury w 1951, kierował grupą badawczą działającą w Bell Telephone Laboratories. W następnych latach był profesorem emerytowanym na Uniwersytecie Illinois oraz członkiem Center for Advanced Study (od 1959).
Publikacje Wybór publikacji:
Nagrody, odznaczenia, tytuły i upamiętnienie Wybór według Biographical or Historical Notes w archiwum Uniwersytetu Illinois w Urbanie i Champaign. 1952 – nadawany przez w Filadelfii za osiągnięcia w dziedzinie nauki i inżynierii 1954 – wybór do National Academy of Sciences thumb|400px|Tablica pamiątkowa w kampusie Uniwersytetu Illinois w Urbanie i Champaign, upamiętniająca Johna Bardeena i innych twórców tranzystorów oraz teorii BCS, dotyczącej nadprzewodnictwa 1954: , nadana za badania półprzewodnictwa przez American Physical Society
1956 – pierwsza z dwóch Nagród Nobla w dziedzinie fizyki 1960 – D.Sc. University of Wisconsin-Madison 1962 – , sponsorowana przez Międzynarodową Unię Fizyki Czystej i Stosowanej 1972 – druga z dwóch Nagród Nobla w dziedzinie fizyki 1974 – D.Sc. Uniwersytetu Illinois w Urbanie i Champaign 1977 – Medal Wolności 1987 – Wielki Złoty Medal im. M.W. Łomonosowa (ros. Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова) od Rosyjskiej Akademii Nauk 1990 – utworzenie „John Bardeen Chair” na Wydziale Physics and Electrical and Computer Engineering Uniwersytetu Illinois
Od 1991 przyznawana jest co trzy lata nagroda John Bardeen Prize, co zostało zainicjowane na międzynarodowej konferencji Materials and Mechanisms of Superconductivity w Illinois. Nagroda jest sponsorowana przez Wydział Fizyki Uniwersytetu Illinois i przyjaciół Johna Bardeena.
Były student Johna Bardeena i pierwszy z jego doktorantów, Nick Holonyak Jr. (John Bardeen Chair) popularyzuje osiągnięcia swojego promotora, prowadząc seminaria, tj.: The Transistor: From Germanium to Silicon to Integrated Circuit (1947-1960) From the Transistor to the Laser & Light Emitting Diode
Życie prywatne John Bardeen ożenił się w 1938 z Jane Maxwell, biologiem. Mieli córkę, Elizabeth Ann (1944–2000) oraz dwóch synów: (1939–2022) i (1941–2025) – obydwaj byli fizykami.
Zmarł z powodu niewydolności serca (zawału). Został pochowany na Forest Hill Cemetery w Madison.
Uwagi
Przypisy , Award Ceremony Speech; Presentation Speech by Professor E.G. Rudberg, member of the Nobel Committee for Physics, Biographical, Nobel Lecture, December 11, 1956, Semiconductor Research Leading to the Point Contact Transistor , Biographical, Nobel Lecture, December 11, 1972, Electron-Phonon Interactions and Superconductivity
Kategoria:Amerykańscy fizycy XX wieku Kategoria:Amerykańscy fizycy teoretyczni Kategoria:Amerykańscy fizycy ciała stałego Kategoria:Inżynierowie elektrycy Kategoria:Amerykańscy nobliści – fizyka Kategoria:Wielokrotni laureaci Nagrody Nobla Kategoria:Członkowie Royal Society Kategoria:Członkowie National Academy of Sciences Kategoria:Odznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności Kategoria:Laureaci National Medal of Science Kategoria:Ludzie urodzeni w Madison Kategoria:Urodzeni w 1908 Kategoria:Zmarli w 1991