mały|Włocławek, Kujawy i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Włocławek – miasto w centralnej Polsce, na prawach powiatu. Trzecie co do wielkości w województwie kujawsko-pomorskim, położone nad Wisłą, przy ujściu Zgłowiączki. Jest siedzibą powiatu włocławskiego i gminy wiejskiej Włocławek. Historyczna stolica KujawMonografia Wielkiego Pomorza i Gdyni, pod red. Józefa Lachowskiego, Toruń-Lwów, 1939 r., s. 7, s. 154, s. 176.Monografia Włocławka, ks. dr Michał Morawski, 1933 r., s. 94, s. 364, s. 368.Przewodnik Ilustrowany po Włocławku, pod red. Stanisława Jankowskiego, 1922 r., s. 43.. Należy do najstarszych miast w Polsce. Jest jednym z największych ośrodków administracyjnych i gospodarczych w regionie, z dobrze rozwiniętą infrastrukturą kulturalną i sportową. Miasto położone jest w centralnej części kraju, przez które przebiegają drogi krajowe nr 91, 62 i 67 oraz linia kolejowa nr 18. We Włocławku znajdują się trzy stacje kolejowe, z czego jedna o znaczeniu wojewódzkim. Przez Włocławek, rzeką Wisłą, przebiega międzynarodowa droga wodna E40, a na zachód od miasta autostrada A1 (Autostrada Bursztynowa). Miasto jest siedzibą kurii diecezji włocławskiej.
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2025 roku, miasto było zamieszkiwane przez 98 038 osoby. Powierzchnia wynosiła 85,09 km² (41. miejsce w kraju), natomiast gęstość zaludnienia 1152 osoby/km² (26. miejsce w województwie kujawsko-pomorskim).
Miasto biskupów włocławskich, należące do klucza włocławskiego, położone było w II połowie XVI wieku w powiecie brzeskokujawskim województwa brzeskokujawskiegoZenon Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964, s. 55.. W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa włocławskiego.
Nazwa Nazwa miasta wywodzi się od imienia męskiego Władysław i jego polskiej odmiany Włodzisław. Pierwszy raz pojawiła się jako Władysławia„Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, s. 25, . (łac.”Wladislau castro”)„Monumenta Germaniae Historica”, „Chronicae Polonorum”, tom IX, Hannoverae 1851 s. 431. w kronice polskiej autorstwa Galla Anonima spisanej po łacinie w latach 1112–1116. We fragmencie opisującym polskie siły bojowe w poszczególnych miastach Bolesława I Chrobrego Gall notuje, że miał on w tym grodzie 800 pancernych oraz 2000 tarczowników. Wymieniona została w formie zlatynizowanej Wladislaw w dokumentach z roku 1165. W 1185 kolejny dokument łaciński notuje ją jako vetus Vladislavia. Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Wladislavia wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Świeciu w 1283 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 488..
Sebastian Fabian Klonowic w swoim dziele z 1595 roku Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą zanotował nazwę Włocławka jako Włodsławek, a dokument z 1599 roku podaje nazwę WłodsławWłocławek w Słowniku Królestwa Polskiego, s. 697..
Geografia
mały mały|Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP mały|Plac Wolności
Położenie Włocławek leży w południowo-wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, na obu brzegach Wisły oraz Zgłowiączki, w Kotlinie Płockiej.
Odległości drogowe do ważniejszych miast (mierzone od granic administracyjnych miast): Bydgoszcz – 79 km Gdańsk – 196 km Katowice – 301 km Konin – 78,5 km Kraków – 331 km Kutno – 48,8 km Łódź – 94,6 km Płock – 37,4 km Poznań – 163 km Warszawa – 136 km Wrocław – 250 km Toruń – 35,7 km
Sąsiednie gminy Bobrowniki, Brześć Kujawski, Dobrzyń nad Wisłą, Fabianki, Lubanie, Włocławek (gmina wiejska)
Rzeki i jeziora mały|Park na Słodowie Główną rzeką przepływającą przez miasto jest Wisła, dzieląca Włocławek na część prawobrzeżną (północna część miasta) i lewobrzeżną, odcinek przepływający przez miasto liczy 18 km. We wschodniej części miasta wody Wisły są spiętrzone zaporą, tworząc tzw. Zbiornik Włocławski (Jezioro Włocławskie). Kolejna ważna rzeka to Zgłowiączka (6,5 km odcinek na terenie miasta), której ujście do Wisły w X wieku stało się miejscem lokalizacji grodu książęcego. We wschodniej części miasta przepływa Rybnicka Struga, która poprzez tzw. Kanał Główny (Zuzankę) uchodzi do Wisły. Przez Włocławek przepływają także rzeka Chełmiczka (na os. Zarzeczewo) oraz okresowe wody rowu Zofijka (na os. Zofijka), które również wpadają do Wisły. mały|Ogród na Pompce, Włocławek Największe jeziora na terenie miasta to: Jezioro Włocławskie, Jezioro Czarne, Rybnica, Krzywe Błota oraz zanikające jezioro Grzywno. mały|Ogrody przy Pałacu Bursztynowym
Tereny zielone Parki i obszary chronione Lasy zajmują w mieście łącznie 2211,49 ha, zieleń miejska 258,167 ha (parki, zieleńce, skwery), a ogrody działkowe 182,18 haStan Środowiska Miasta Włocławek, Załącznik nr 1, Włocławek wrzesień 2003, s. 48–52 .. We mały|Bulwary im. Marszałka J. Piłsudskiego Włocławku funkcjonują dwa parki miejskie, rezerwat przyrody oraz użytek ekologiczny:
Park im. Henryka Sienkiewicza – pierwszy park został tutaj założony w 1824 r. (ogród miejski)Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 245. i zajmuje 21 ha. Przecina go rzeka Zgłowiączka, a w jego okolicach znajduje się między innymi Katedra, Pałac Biskupi, Bulwary. Park znajduje się w najstarszej części miasta i jest wpisany do rejestru zabytków. Wśród flory na uwagę zasługuje fakt występowania 104 różnych gatunków drzew. Ogród na Pompce – odrestaurowany w 2018 roku, stanowi integralną część Parku im. Henryka Sienkiewicza. Park na Słodowie – zrewitalizowany w latach 2017–2019, stanowi przedłużenie Parku im. Henryka Sienkiewicza. Park im. Władysława Łokietka – park założony w 1968–1969 roku, zajmuje 4,5 ha, obok ogrodów i pagórków znajduje się tutaj pomnik Armii Krajowej oraz kościół garnizonowy wojska i policji. Rezerwat przyrody Kulin – rezerwat znajduje się w północnej – prawobrzeżnej części miasta i zajmuje 51,16 ha, najcenniejszym obiektem przyrodniczym jest „gorejący krzew Mojżesza”, który występuje tylko w trzech miejscach w Polsce. O tej roślinie wspomina Stary Testament, a jej cechą charakterystyczną jest to, że wydzielane przez nią olejki mogą spowodować jej samozapłon. użytek ekologiczny w formie bagna o powierzchni 1 ha – znajduje się na terenie osiedla Krzywe Błota (dz. Południe), w gestii Nadleśnictwa Włocławek – Leśnictwa Dębice, w oddz. 243luchwała nr XXXII/44/2013 Rady Miasta Włocławek z dnia 29 kwietnia 2013 r. w sprawie ustanowienia użytku ekologicznego na terenie miasta Włocławek (DZ. URZ. WOJ. KUJ-POM. 2013.1885)..
Na terenie Włocławka znajdują się dwa obszary Natura 2000: mały|Park im. Henryka Sienkiewicza, Włocławek „Dolina Dolnej Wisły” – obszar obejmuje odcinek od mostu stalowego na rzece Wiśle we Włocławku do Przegaliny. Rzeka płynie w dużym stopniu naturalnym korytem, z namuliskami, łachami piaszczystymi i wysepkami. W dolinie zachowane są starorzecza i niewielkie torfowiska niskie. Brzegi pokrywają zarośla wierzbowe, lasy łęgowe, pola uprawne i pastwiska. Obszar stanowi ostoję ptasią o randze europejskiej. Na tym obszarze gniazduje około 180 gatunków ptaków m.in. bielik, rybitwa rzeczna, zimorodek, mewa, czarnogłowa, derkacz, sieweczka rzeczna. Występuje tutaj również bogata fauna innych kręgowców, liczne gatunki zagrożone oraz prawnie chronione,
„Włocławska Dolina Wisły” – ostoja obejmuje odcinek dolnej Wisły, od tamy we Włocławku do Nieszawy. Położony jest w południowo-wschodniej części Kotliny Toruńskiej, która jest częścią Pradoliny Toruńsko – Eberswaldzkiej. Obszar obejmuje koryto rzeki Wisły na odcinku około 30 km wraz z terenami zalewowymi. Granice obszaru przebiegają wzdłuż krawędzi skarpy terasy zalewowej lub wałów przeciwpowodziowych. Występują tu piaszczyste wyspy, starorzecza, strome skarpy, krawędzie erozyjne i podcięcia. W wodach Wisły żyją rzadkie gatunki ryb m.in. kiełb białopłetwy, minog rzeczny. Gniazdują m.in. bocian czarny, bielik, żuraw, derkacz.
Okolice miasta Bezpośrednio z miastem sąsiaduje Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy – powstał w 1979 roku jako jeden z pierwszych parków krajobrazowych w Polsce, liczy 38 950 ha. Zamieszkują go m.in. rysie, bobry, sokoły wędrowne, bociany czarneOficjalna strona Gostyńsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego .. Uzdrowisko Wieniec-Zdrój – 5 km od zwartej zabudowy Włocławka znajduje się otoczone przez lasy uzdrowisko, słynne z wód mineralnych (siarczanowych), odkrytych w 1907 roku i torfu leczniczego.
Klimat Wyjątkowo korzystny mikroklimat Włocławka kształtuje położenie wśród wysokopiennych lasów sosnowych. Oprócz drzew miasto osłania również wzniesienie szpetalskie, dzięki czemu wiatry są zwykle słabe. Przeważają wiatry zachodnie. Stopień nasłonecznienia jest stosunkowo wysoki. Teren jest ubogi w opadyAdam Ginsbert, Włocławek: studium monograficzne, Warszawa 1968, s. 15..
Historia mały|Włocławek (Leßlau) na fragmencie pruskiej mapy H. Zella, wydanej w 1573 r., opracowanej na podstawie oryginału z 1542 r. mały|Włocławek (Wladislauia) na fragmencie polskiej mapy W. Grod(zi)eckiego, pochodzącej z atlasu Orteliusa, opracowanego w latach 1571–1584
Pradzieje Około X wieku p.n.e. na terenie Włocławka istniała osada kultury łużyckiej, natomiast w okresie późniejszym, około V wieku p.n.e., na terenie obecnego Włocławka funkcjonowała osada kultury pomorskiej.
Średniowiecze Otwarta osada wczesnośredniowieczna we Włocławku powstała w IX wieku n.e. w widłach ujścia Zgłowiączki do Wisły. Zajmowano się w niej obróbką brązu, wytopem żelaza, hodowlą, rolnictwem, myślistwem i rybołówstwem, obecne były kontakty handlowe. Około połowy X wieku osada została spalona. W okresie panowania Bolesława Chrobrego we Włocławku istniał ważny gród, który obok Poznania i Gniezna, dostarczał królowi znaczną liczbę wojowników (wg kronikarza Galla Anonima „z grodu Władysławia 800 pancernych i 2000 tarczowników, ci wszyscy waleczni i wprawieni w rzemiośle wojennym występowali [do boju] za czasów Bolesława”)Gall Anonim, Kronika Polska, Księga I.. Nie jest znane miejsce, w którym znajdował się gród Chrobrego, ale przypuszczalnie znajdował się po prawej stronie Wisły w Zarzeczewie, gdzie odnaleziono gród z XI wieku. Gród ten zalicza się do trzech głównych punktów strategicznych regionu, które upatruje się w grupie tzw. sedes regni principales (Kruszwica, Włocławek-Zarzeczewo, Chełmno-Kałdus). mały|Nieistniejący cmentarz wojenny przy ul. Wienieckiej