Piotr II Karadziordziewić

Piotr II Karadziordziewić (cyr. ; ur. 6 września 1923 w Belgradzie, zm. 3 listopada 1970 w Denver) – ostatni król Jugosławii w latach 1934–1945.

Życiorys Młodość Był synem króla Aleksandra I i Marii Hohenzollern-Sigmaringen. Ojcem chrzestnym Piotra był brytyjski król Jerzy VI, a matką chrzestną jego żona Elżbieta. Początkowo pobierał naukę w pałacu królewskim, następnie uczył się w angielskiej szkole w Wiltshire. Powrócił do ojczyzny po zabójstwie ojca przez chorwackich nacjonalistów w 1934 roku. Formalnie został wtedy królem Jugosławii, lecz w czasie jego małoletności rządy regenta księcia pełnił książę Paweł Karadziordziewić.

Objęcie władzy Realną władzę objął po zamachu stanu z 27 marca 1941 roku, który obalił proniemieckiego księcia Pawła po podpisaniu przez niego paktu trzech. Przywódca puczu, gen. Dušan Simović, oddał mu władzę królewską, a 17-letni wówczas Piotr przejechał przez Belgrad entuzjastycznie witany przez tłum, ogłosił wystąpienie Jugosławii z paktu trzech i utworzył nowy rząd z udziałem wszystkich partii politycznych z wyjątkiem zakazanych ugrupowań komunistów i ustaszy.

6 kwietnia państwa Osi zaatakowały Jugosławię i zajęły jej terytorium w ciągu zaledwie 11 dni. Państwo uległo rozpadowi, podzielone na trzy strefy okupacyjne (niemiecką, włoską i bułgarską), w części zdominowanej przez Chorwatów utworzono marionetkowe Niepodległe Państwo Chorwackie, a w części serbskiej władzę objął Rząd Ocalenia Narodowego pod wodzą Milana Nedicia.

Piotr opuścił kraj wraz z ministrami Królewskiego Rządu Jugosławii. Początkowo król i ministrowie jego rządu udali się do Grecji, gdzie 16 kwietnia 1941 roku w Atenach Piotr wygłosił odezwę do narodu, w której obiecał, że będzie walczył aż do zwycięstwa. Następnie król z rządem udał się do Jerozolimy w Mandacie Palestyny i do Kairu w Egipcie.

Podstawy konstytucyjne jugosłowiańskiego rządu na uchodźstwie z Piotrem na czele były niejasne, ponieważ rząd doszedł do władzy w wyniku zamachu stanu. Niezależnie od tego, jego członkowie przez całą wojnę twierdzili, że opierają się na konstytucji z 1931 roku, która uczyniła króla najwyższym urzędnikiem wykonawczym państwa, a ministrów odpowiedzialnymi wyłącznie przed Koroną. Politycy emigracyjni uważali, że zamach stanu z 1941 roku był rewolucją ludową, która przywróciła demokrację, ale dopóki konstytucja z 1931 roku formalnie obowiązywała, król Piotr miał bardzo szerokie uprawnienia wykonawcze.

Rząd na uchodźstwie thumb|left|Pierwszy premier Jugosławii na uchodźstwie Dušan Simović, król Piotr II i minister dworu Radoje Knežević 21 czerwca 1941 thumb|left|Gen. por. Bernard Montgomery, król Piotr II i premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill w lipcu 1941 W czerwcu 1941 roku Piotr przybył do Londynu, gdzie dołączył do innych rządów na uchodźstwie z okupowanej przez Niemców Europy. Król i rząd próbowali bez powodzenia tworzyć jugosłowiańską armię na uchodźstwie walczącą u boku aliantów, na wzór Polskich Sił Zbrojnych czy jednostek czechosłowackich. Dlatego z wielkim entuzjazmem przyjęli informację o powstaniu ruchu czetnickiego w okupowanej ojczyźnie, który legitymizował ich władzę. W październiku 1941 roku Piotr i jego ministrowie nawiązali kontakt z przywódcą czetników Dražą Mihailoviciem za pośrednictwem brytyjskiej misji SOE. Rząd Jugosławii na uchodźstwie był targany wieloma sprzecznościami i trudnościami natury politycznej oraz narodowościowej; po doniesieniach o rozpoczęciu chorwackiego ludobójstwa na Serbach w NDH bardzo zaostrzyły się relacje pomiędzy serbskimi i chorwackimi ministrami. Ponadto latem 1941 roku pojawiła się nowa siła polityczna w Jugosławii – komunistyczni partyzanci pod przywództwem Josipa Broz Tity, którzy w przeciwieństwie do czetników nie przejmowali się represjami odwetowymi na ludności jugosłowiańskiej, dlatego chętniej atakowali wojska niemieckie. Sprawiało to, że z biegiem lat alianci – zainteresowani przede wszystkim unieruchomieniem jak największej ilości wojsk Osi na Bałkanach – zaczęli chętniej wspierać partyzantów Tity niż czetników wiernych królowi i rządowi na uchodźstwie, którzy często unikali walki, aby oszczędzić życie ludności cywilnej.

Piotr ukończył studia na Uniwersytecie Cambridge, a następnie otrzymał stopień oficerski w Królewskich Siłach Powietrznych. W 1942 roku król odbył wizytę dyplomatyczną w USA i Kanadzie, gdzie spotkał się z prezydentem USA Franklinem D. Rooseveltem i premierem Kanady Williamem Lyonem Mackenzie Kingiem. Podróż nie przyniosła oczekiwanego wsparcia aliantów dla sprawy jugosłowiańskiej monarchii, a w rzeczywistości państwa alianckie już wtedy potajemnie wspierały partyzantów Tity.

Aby uzyskać poparcie Wielkiej Brytanii, Piotr coraz bardziej pokładał nadzieję na powrót do władzy w generale Mihailoviciu. 10 czerwca 1942 roku awansował Mihailovicia do stopnia generała i mianował go szefem sztabu Królewskich Wojsk Jugosłowiańskich w Ojczyźnie. Piotr i reszta rządu na uchodźstwie nie dostrzegali, że serbski nacjonalizm Mihailovicia i innych czetnickich przywódców był odrażający dla pozostałych narodów Jugosławii i ignorowali doniesienia o masakrach dokonanych przez czetników na Chorwatach i bośniackich muzułmanach. Dla nie-serbskich narodów Jugosławii bezkrytyczne poparcie króla dla czetników zdawało się sugerować, że po wojnie planował on utworzenie państwa, w którym dominowaliby szowinistyczni serbscy nacjonaliści. To skłoniło część Jugosłowian pragnących podjąć walkę z okupantami raczej do poparcia partyzantów, którzy obiecywali utworzenie państwa, w którym wszystkie narody Jugosławii będą równe. Silny serbski nacjonalizm czetników wywołał również niepokój w Londynie i Waszyngtonie, wzbudzając obawy o stabilność Jugosławii, gdyby znalazła się ona pod niepodzielnymi rządami Serbów. To sprawiło, że niektórzy zachodni decydenci uznali, że Jugosławia będzie bardziej stabilna, jeśli władzę przejmie internacjonalny komunista Tito. Do 1943 roku dowody na współpracę przynajmniej niektórych dowódców czetnickich z państwami Osi były już bezsprzeczne, a upór Piotra w obronie czetników miał wyrządzić ogromną szkodę jego reputacji zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i w Stanach Zjednoczonych.

thumb|Ślub Piotra i Aleksandry w Londynie, 20 marca 1944 Wizerunkowi młodego króla nie pomagało również jego życie osobiste. W 1943 roku Piotr oświadczył się greckiej księżniczce Aleksandrze, córce króla Grecji Aleksandra I, również przebywającej na wygnaniu, którą poślubił 20 marca 1944 roku w ambasadzie Jugosławii w Londynie w obecności czterech panujących europejskich monarchów (Jerzego VI z Wielkiej Brytanii, Jerzego II z Grecji, Haakona VII z Norwegii i Wilhelminy z Holandii), a także kilkunastu książąt i księżniczek brytyjskich oraz zagranicznych. „Romans królewski” i wystawny ślub odbyły się w okresie, kiedy Jugosławia była wstrząsana okrucieństwami okupacji, pełzającą wojną domową, czystkami etnicznymi i drastycznym spadkiem poziomu życia ludności; ponadto postępowanie Piotra było sprzeczne z serbską tradycją, wedle której władca nie powinien oświadczać się ani żenić w czasie wojny. Ten kontrast intensywnie wykorzystała komunistyczna propaganda, a ludność Jugosławii zaczęła odwracać się od króla, jeszcze bardziej skłaniając się w stronę partyzantów.

Upadek thumb|Król Piotr z premierem Ivanem Šubašiciem Kompromitacja spowodowana królewskim ślubem, który wywołał wrażenie, jakoby Piotra bardziej zajmowały jego sprawy osobiste niż ważące się właśnie losy ojczyzny, pozbawiła go niemal zupełnie sojuszników i całkowicie uzależniła od brytyjskiego rządu. Po silnych naciskach ze strony premiera Winstona Churchilla, 1 czerwca 1944 roku król zgodził się na mianowanie premierem Ivana Šubašicia, zwolennika porozumienia z komunistami.

Zadaniem nowego rządu Šubašicia było utworzenie koalicji z Ludowym Ruchem Wyzwolenia Jugosławiii. 10 czerwca 1944 roku Šubašić poleciał na wyspę Vis, aby spotkać się z Tito na rozmowy, a 16 czerwca 1944 roku ogłoszono, że partyzanci są jedyną uznaną siłą zbrojną rządu Jugosławii na uchodźstwie, a organy rządowe utworzone przez komunistów na wyzwolonych terenach są tymczasowym rządem Jugosławii. Šubašić nie konsultował się z Piotrem w tych negocjacjach i przedstawił królowi porozumienie z Tito jako fakt dokonany. Gabinet utworzony przez Šubašicia był bardzo lewicowy i 29 sierpnia 1944 roku odwołał Mihailovicia ze stanowiska szefa sztabu armii jugosłowiańskiej. 12 września 1944 roku król Piotr wystąpił w radiu BBC z apelem do poddanych o podporządkowanie się Ticie i ostrzegł, że „piętno zdrady” przylgnie do tych, którzy odmówią wykonania tego polecenia. Jednocześnie Józef Stalin, pragnąc rozwiać obawy Zachodu dotyczące przyszłości Europy Wschodniej, nakazał bardzo niechętnemu Tito podczas spotkania w Moskwie, aby ten pozwolił Piotrowi wrócić do Jugosławii, choć radził mu, aby „w odpowiednim momencie wbił mu nóż w plecy”.

Pomimo koniunkturalnej postawy Stalina, Piotr nigdy już nie wrócił do ojczyzny. Premier Šubašić przybył do wyzwolonego Belgradu w listopadzie 1944 roku i wkrótce potem udał się do Moskwy, aby wynegocjować ze Stalinem tajne porozumienie, zgodnie z którym Piotr nie będzie mógł wrócić do domu, dopóki nie odbędzie się plebiscyt, w którym naród sam rozstrzygnie, czy Jugosławia ma stać się republiką czy pozostać monarchią. Šubašić zgodził się również na żądanie Stalina, aby do rozstrzygnięcia plebiscytu władzę sprawowała trzyosobowa Rada Regencyjna, co rozwścieczyło Piotra, który zauważył, że ma 21 lat i nie potrzebuje już regenta.

Mimo to w marcu 1945 roku w Belgradzie władzę objęła Rada Regencyjna, a jednocześnie utworzono nowy gabinet państwa, które wówczas nazywano Demokratyczną Federacją Jugosławii, liczący 28 osób, w tym 23 byłych partyzantów. Rząd Frontu Wyzwolenia Narodowego teoretycznie był koalicją, ale w rzeczywistości był to reżim zdominowany przez komunistów, a niekomunistyczni ministrowie pełnili tam jedynie funkcję „fasady demokracji”. Podczas wyborów do Zgromadzenia Konstytucyjnego 11 listopada 1945 roku doszło do powszechnych fałszerstw wyborczych i zastraszania, a opozycyjna prasa została praktycznie zakazana.

Król został zdetronizowany przez komunistyczne Zgromadzenie Konstytucyjne Jugosławii 29 listopada 1945 roku, a Jugosławia oficjalnie stała się republiką socjalistyczną.

Życie na emigracji i śmierć thumb|Piotr i Aleksandra na nartach w Szwajcarii, 1963 thumb|Grób Piotra i Aleksandry w Belgradzie Po detronizacji Piotr osiadł z żoną i synem (urodzonym w 1945 roku Aleksandrem) w Stanach Zjednoczonych. Aż do śmierci żywił nadzieję, że pewnego dnia zostanie przywrócony na tron i wierzył, że na obszarach wiejskich środkowej Serbii wciąż działają bandy czetników, które powstaną w odpowiednim momencie, gdy Piotr poprowadzi armię emigrantów do inwazji na Jugosławię, po czym wspólnie obalą dyktaturę Tity.

Na emigracji uwagę mediów zwracało życie ponad stan i osobiste perypetie zdetronizowanego króla. W 1953 roku londyński dziennik „Sunday Express” doniósł, że Piotr, mieszkający wtedy we Francji, cierpi na „kłopoty finansowe”, ma „czek bez pokrycia w Paryżu” oraz że był zamieszany w „nieprzyjemną scenę” na przyjęciu w Biarritz, wydanym przez markiza de Cuevas. Ponadto w 1953 roku Piotr wniósł pozew o rozwód z Aleksandrą. Para pogodziła się jednak dwa lata później.

Były król Jugosławii Piotr II zmarł 3 listopada 1970 roku w Denver na ostrą niewydolność wątroby. Został pochowany w serbskim prawosławnym monasterze św. Sawy w Libertyville, stając się pierwszym europejskim monarchą pogrzebanym na terytorium USA. 22 stycznia 2013 roku jego prochy zostały przetransportowane do Belgradu i tymczasowo złożone w pałacu królewskim w dzielnicy Dedinje. W maju 2013 roku szczątki króla zostały pochowane z pełnymi honorami wojskowymi i państwowymi w Mauzoleum Karadziordziewiciów Oplenac w Topoli, gdzie spoczywa obok żony.

Odznaczenia Odznaczony m.in. papieskim Orderem Złotej Ostrogi w 1939.

Przodkowie PrapradziadkowieJerzy Czarny (1768–1818)

∞1607

Jelena Jovanović