thumb|Pokrój Philodendron sp. thumb|Łodyga i korzenie przybyszowe filodendrona podwójniepierzastego thumb|Kwiatostan Philodendron cannifolium thumb|Liść Philodendron verrucosum thumb|Liść Philodendron scandens thumb|Liść Philodendron maximum thumb|Liść Philodendron cannifolium thumb|Liść Philodendron sp. thumb|Philodendron squamiferum thumb|Filodendron podwójniepierzasty Filodendron (Philodendron Schott) – rodzaj roślin z rodziny obrazkowatych, obejmujący ponad 700 gatunków (w tym 465 opisanych), występujących w tropikalnej Ameryce, od Meksyku i Antyli do Paragwaju i Argentyny. Jest to drugi co do liczności, po anturium, rodzaj w rodzinie obrazkowatych.
Morfologia Łodyga Łodygi naziemne, u młodych roślin z długimi międzywęźlami, skracającymi się u roślin dojrzałych (o długości od 0 do 40 cm), osiągają długość kilkunastu metrów i średnicę od 0,25 do 20 cm. U większości gatunków (podrodzaje Philodendron i Meconostigma) łodyga roślin dojrzałych składa się z krótkich, sympodialnie rozgałęziających się segmentów, na których wyrasta pojedynczy katafil i liść właściwy, a kwiatostany wyrastają z pachwiny liściowej. U przedstawicieli najliczniejszego podrodzaju Philodendron zgrubiała lub smukła łodyga rzadko jest drzewiasta, często natomiast pnąca i naga. W przypadku podrodzaju Meconostigma łodyga jest często drzewiasta, z wyraźnymi bliznami liściowymi i często jest pokryta łuskami. U przedstawicieli podrodzaju Pteromischum łodyga otoczona jest u nasady długimi pochwami wielu liści właściwych, a kwiatostan wyrasta z jej wierzchołka.
Liście W przypadku podrodzajów Philodendron i Meconostigma liście właściwe wyrastają pojedynczo na każdym segmencie łodygi, a ogonki liściowe tworzą krótką, zwykle niepozorną pochwę, nie otaczającą łodygi i zwykle okalającą ją tylko u podstawy. Gatunki z rodzaju Pteromischum charakteryzują się tworzeniem wielu liści właściwych, o ogonkach tworzących długie pochwy, otaczające nasadę łodygi i okalającą ją co najmniej do połowy. Ogonki liściowe osiągają długość od 0,5 do 140 cm i średnice od 0,1 do 22 cm. Wszystkie gatunki tworzą katafile, o długości od 2 do 105 cm. Budowa morfologiczna liści u roślin z rodzaju filodendron jest bardzo zróżnicowana. Blaszki liściowe, w zależności od gatunku, są równowąskie do lancetowatych, jajowate, eliptyczne, sercowate, strzałkowate, oszczepowate, skrzypcowate, trójdzielne do trójsiecznych, trójlistkowe do pięciolistkowych, wachlarzowatopalczaste oraz pierzastozłożone do podwójnie pierzastozłożonych i osiągają długość od 5 do 165 cm i szerokość od 1 do 107 cm; są błyszczące, matowe lub welwetowe.
Kwiaty Rośliny jednopienne, tworzące od 1 do 26 kwiatostanów typu kolbiastego pseudancjum. Szypułki krótkie, o długości od 0,5 do 60 cm, są przeważnie krótsze od kwiatostanów. Pochwy kwiatostanów osiągają długość od 1 do 32 cm, dzielą się na część dolną, zwiniętą i tworzącą komorę oraz częścią górną, łódkokształtną; obie części u niektórych gatunków oddzielone są zwężeniem. Komora kwiatostanu wewnątrz jest zielona, biała do żółtawej lub czerwonawa do ciemnopurpurowo-fioletowej, a z zewnątrz zielonkawa do ciemnozielonej, biała do żółtawej, pomarańczowa, różowawa do czerwonawej lub ciemnopurpurowo-fioletowa do czekoladowo-brązowej. Górna część pochwy jest jasnozielona, biała do żółtawej, brzoskwiniowa do pomarańczowej lub różowawa do czerwonawej po obu stronach. Kolba kwiatostanu jest siedząca lub osadzona na trzonku. Położony u nasady kolby odcinek kwiatów żeńskich zwykle oddzielony jest od położonego wyżej fragmentu pokrytego kwiatami męskimi paskiem prątniczek. Rzadko prątniczki pokrywają również szczytowy odcinek kolby. Kwiaty męskie są 2-6-pręcikowe. (2-)4-8(-47)-komorowe zalążnie zawierają w każdej komorze od 1 do 50 hemianatropowych lub hemiatropowych zalążków, powstających z bazalnych lub osiowych łożysk.
Owoce Jagody, po dojrzeniu białe do kremowych, zielonkawo-białe do oliwkowo-zielonych, brązowe, żółte do pomarańczowych lub czerwonawe do purpurowych. Nasiona małe do dużych, podłużno-jajowate do eliptycznych, z żeberkowaną łupiną.
Korzenie Poza podstawowym, podziemnym systemem korzeniowym, wiele gatunków filodendronów tworzy powietrzne korzenie podporowe, pojawiające się poniżej węzłów łodygi.
Gatunki podobne Przedstawiciele rodzaju Homalomena, od których różnią się pokrojem, brakiem olejków lotnych w komórkach wydzielniczych i nieobecnością prątniczek wokół kwiatów żeńskich.
Biologia i ekologia Rozwój Wieloletnie, wiecznie zielone chamefity, nanofanerofity lub fanerofity. Filodendrony są przeważnie hemiepifitami i epifitami, a także epilitami, roślinami naziemnymi (np. P. glanduliferum, P. grandipes, P. malesevichiae) lub wodnymi (9 gatunków: P. latifolium, P. muricatum, P. bipinnatifidum, P. brasiliense, P. dardanianum, P. paludicola, P. tweedieanum, P. uliginosum, P. undulatum). Filodendrony dzieli się na kwitnące: w porze suchej i mokrej, tylko w porze mokrej, tylko w porze suchej, przez cały rok i dwa razy do roku.
Siedlisko Filodendron jest jednym z najważniejszych rodzajów roślin neotropiku, często będącym najbardziej widocznym elementem roślinności tej krainy, nie tylko ze względu na obfitość występowania, ale często także duże, efektowne liście. Rodzaj ten jest najbardziej zróżnicowany siedliskowo w całej rodzinie obrazkowatych. Filodendrony zasiedlają umiarkowanie wilgotne siedliska od lasów tropikalnych do przedgórskich lasów deszczowych i występują na wysokości od poziomu morza do 3100 m n.p.m. Większość gatunków stanowi element dziewiczej flory leśnej, niektóre spotykane są na słodkowodnych bagnach, brzegach strumieni, w lasach wtórnych, wychodniach skalnych i na brzegach dróg. Niektóre gatunki są pachycaulami, zasiedlającymi suche i otwarte przestrzenie.
Cechy fitochemiczne Filodendrony zawierają 0,7% szczawianu wapnia oraz działającą uczulająco 5-alkilo- i 5-alkenylo-rezorcynę. U ludzi, w razie długotrwałego kontaktu wywołują dermatozę, a w razie spożycia silny ból i pieczenie jamy ustnej, ślinotok, obrzęk błon śluzowych, bóle brzucha, wymioty i rzadko biegunka. Rośliny są śmiertelnie trujące dla kotów, w razie spożycia oprócz podrażnienia błon śluzowych dochodzi do zaburzenia funkcjonowania nerek.
Interakcje z innymi gatunkami Liście filodendronów służą wielu gatunkom nietoperzy, przede wszystkim z rodziny liścionosowatych (np. Ectophylla alba, Artibeus cinereus, Vampyressa pusilla), do budowania kryjówek, chroniących je przed upałem i deszczem.
Genetyka Liczba chromosomów 2n = 28, 30, 32, 34, 36, 48.
Systematyka Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Należy do monotypowego plemienia Philodendreae, podrodziny Aroideae, rodziny obrazkowatych, rzędu żabieńcowców w kladzie jednoliściennych.
Podział rodzaju Pierwszy podział rodzaju został zaproponowany w 1832 r. przez Heinricha Wilhelma Schotta, który rozpoznał w ramach rodzaju cztery nieformalne grupy: Euphilodendron, Calostigma, Meconostigma i Sphincterostigma. Po 28 latach Schott w Prodromus systematis Aroidearum zaproponował podział 135 gatunków filodendronów na 6 nienazwanych sekcji i 22 nazwane grexy. Kolejnym badaczem, który dokonał rewizji rodzaju, był Adolf Engler, który w 1899 roku opublikował w Botanische Jahrbucher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie podział rodzaju na dwa podrodzaje: Euphilodendron (podzielony dalej na 9 sekcji) i Meconostigma. W roku 1913 Kurt Krause, opisując w Das Pflanzenreich 181 gatunków filodendronów, podtrzymał podział zaproponowany przez Englera, dodając do podrodzaju Euphilodendron jedną sekcję. Opracowany na przełomie XIX i XX wieku podział rodzaju obowiązywał do czasu opublikowania przez Simona Mayo w latach 1986 i 1988 r. wyników badań filogenetycznych i analiz fenetycznych, które wykazały istnienie trzech odrębnych podrodzajów, różniących się przede wszystkim morfologią i anatomią kwiatów: Meconostigma (najbardziej prymitywny), Pteromischum i jego klad siostrzany Philodendron (najbardziej zaawansowany). Klucz do oznaczania podrodzajów, zaproponowany przez Mayo w 1991 r.: 1. Łodyga dojrzałych, kwitnących roślin z szeregiem wielu liści, zakończona pojedynczym lub rzadziej kilkoma kwiatostanami; ogonki liściowe z długimi pochwami, otaczającymi nasadę łodygi, okalającymi ją co najmniej do połowy u roślin dorosłych; do 5 liści powstaje na łodydze pomiędzy kolejnymi kwiatostanami – podrodzaj Pteromischum 1. Łodyga dojrzałych, kwitnących roślin składa się z szeregu krótkich, sympodialnych segmentów, każdy z pojedynczym katafilem, liściem właściwym i kwiatostanem (od 1 do 10), powstającym w pachwinie liścia; ogonki liściowe roślin dorosłych z krótką, zwykle niepozorną pochwą, nie otaczającą łodygi i zwykle okalającą ją tylko u podstawy (lub całkowicie, w przypadku roślin młodocianych); kwiatostany wyrastają razem z każdym nowym liściem. 2. Łodyga zwykle drzewiasta, z wyraźnymi bliznami liściowymi i często z łuskami między ogonkami liściowymi, utrzymującymi się wokół przynajmniej górnego brzegu blizny; kwiaty męskie wyraźnie wydłużone, do dziesięciu razy dłuższe niż szersze; odcinek prątniczek oddzielający na kolbie strefę kwiatów obu płci równy lub dłuższy odcinkom z kwiatami płodnymi – podrodzaj Meconostigma 2. Łodyga rzadko drzewiasta, często pnąca, gruba lub smukła, bez łusek między ogonkami liściowymi; kwiaty męskie tylko dwu- do trzykrotnie dłuższe niż szersze; odcinek prątniczek oddzielający na kolbie strefę kwiatów obu płci dużo krótszy od odcinków z kwiatami płodnymi – podrodzaj Philodendron Podział ten jest nadal aktualny i był utrzymywany przy późniejszych rewizjach poszczególnych podrodzajów (Mayo 1991, Grayum 1996, Croat 1997). Filogenetyka molekularna rodzaju, opublikowana w roku 2008, potwierdziła monofiletyczność podrodzajów zaproponowanych przez Mayo oraz prawidłowość ich dalszego podziału.
Wybrane gatunki podrodzaj Pteromischum: Philodendron croatii Philodendron guianense Philodendron placidum Philodendron seguine Philodendron surinamense – filodendron surinamski podrodzaj Meconostigma: Philodendron bipinnatifidum – filodendron podwójniepierzasty Philodendron dardanianum Philodendron goeldii Philodendron leal-costae Philodendron xanadu podrodzaj Philodendron Philodendron elegans – filodendron wytworny Philodendron erubescens – filodendron czerwieniejący Philodendron pedatum – filodendron postrzępiony Philodendron sagittifolium – filodendron strzałkolistny Philodendron verrucosum – filodendron brodawkowaty Jeden z gatunków filodendronów z podrodzaju Philodendron, Philodendron warszewiczii, został nazwany na cześć polskiego botanika, podróżnika i ogrodnika, Józefa Warszewicza.
Nazewnictwo Toponimia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów (philei – kocha) i (dendron – drzewo) i odnosi się do formy życiowej większości gatunków filodendronów.
Synonimy Calostigma Schott Meconostigma Schott Sphincterostigma Schott Arosma Raf. Telipodus Raf. Thaumatophyllum Schott Elopium Schott Baursea (Rchb.) Hoffmanns. ex Kuntze
Zagrożenie i ochrona 14 gatunków filodendronów znajduje się w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych. Gatunek Status Philodendron balaoanum (CR) krytycznie zagrożony Philodendron chimboanum (DD) niedostatecznie rozpoznany Philodendron cruentospathum (CR) krytycznie zagrożony Philodendron gualeanum (DD) niedostatecznie rozpoznany Philodendron hooveri (VU) narażony Philodendron musifolium (VU) narażony Philodendron nanegalense (CR) krytycznie zagrożony Philodendron pachycaule (DD) niedostatecznie rozpoznany Philodendron pogonocaule (CR) krytycznie zagrożony Philodendron quitense (EN) zagrożony Philodendron riparium (VU) narażony Philodendron rugosum (NT) bliski zagrożenia Philodendron validinervium (DD) niedostatecznie rozpoznany Philodendron ventricosum (EN) zagrożony
Zastosowanie