Kościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu, tzw. Ruina – najstarszy kościół Inowrocławia i jeden z najstarszych na Kujawach, sięgający metryką końca XII wieku. Pełni funkcję kościoła parafialnego, a od 2008 roku nosi tytuł bazyliki mniejszej. Najcenniejszy, pod względem artystycznym i historycznym, zabytek miasta.
Właścicielem kościoła jest Parafia Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu.
Historia thumb|left|Widok kościoła wg stanu sprzed 1897 r. (fot. ) thumb|left|Plan wg stanu sprzed 1897 r. wg Juliusa Kohtego; linią przerywaną zaznaczono mury nieistniejące (w tym wschodnią część gotyckiego prezbiterium), gęstszym kreskowaniem istniejące partie gotyckie, rzadszym późniejsze partie murów Budowla znajduje się na szczycie morenowego wyniesienia, zwanego Białą Górą, ze śladami osadnictwa od czasów rzymskich. Otoczona jest najstarszym (częściowo zachowanym) inowrocławskim cmentarzem. Powstanie kościoła datuje się na koniec XII lub początek XIII wieku, między 1180 a 1230 rokiem. Fundator ani dokładny czas budowy nie są znane. Najprawdopodobniej kościół zaczęto budować w drugiej połowie XII wieku z fundacji księcia Leszka, syna Bolesława Kędzierzawego, dzięki dochodom z produkcji soli. Na początku wzniesiono kamienną nawę i prezbiterium. Jego fundamenty celowo posadowiono na pięciu symetrycznie ułożonych szkieletach. Prawdopodobnie związane było to z chrześcijańskim kultem relikwii, splątanym w ówczesnej religijności ludowej z pogańskim kultem tzw. "ofiary budowlanej". Ceglane wieże powstały w drugiej fazie budowy, na początku XIII wieku.
Znaczna, jak na kościół jednonawowy, szerokość korpusu (12,40 m) pozwala przypuszczać, że pierwotnie planowano podział wnętrza na trzy nawy, który nie został jednak zrealizowany. Surowość i prostota form architektonicznych sugeruje pochodzenie architekta i jego pomocników z Brandenburgii lub Saksonii, gdzie powstawały podobne budowle. Wymiary ciosów granitowych są zbliżone wysokością do zastosowanych w opactwie w Czerwińsku, co wiązać się może z udziałem mazowieckiego warsztatu kamieniarskiego we wznoszeniu budowli. Romańskie partie ceglane, zbudowane w wątku wendyjskim, wskazują na sprowadzenie warsztatu cegielniczego z Brandenburgii lub ze Śląska.
6 listopada 1233 r. był miejscem synodu diecezjalnego biskupa kujawskiego Michała, co sugeruje ukończenie prac budowlanych przed tą datą. Ze względu na siedzibę dworu książęcego w Inowrocławiu kościół mógł pełnić rolę kolegiaty od lat 30. XIII wieku aż do roku 1327. W XIV wieku prezbiterium zostało przedłużone w kierunku wschodnim, a półkolista apsyda zastąpiona zamknięciem wielobocznym, opiętym przyporami. Świątynia została przebudowana w stylu gotyckim w XV lub XVI wieku.
W końcu XVI wieku zaczął tracić na znaczeniu, stając się kościołem filialnym. W 1699 r. akta wizytacji kościelnej określiły go jako "bliski ruinie". W 1724 r. pokryto dziurawy dach ceglaną dachówką. W 1779 r. zawaliła się ściana wschodnia prezbiterium z częścią sklepień. W 1792 r. odbudowano częściowo zawaloną wieżę południową i ponownie przebudowano prezbiterium, zamykając je ścianą prostą.
W 1816 r. zamknięto kościół ze względu na grożącą katastrofę budowlaną. Zniszczony w pożarze w grudniu 1834 roku, zamienił się w ruinę, którą pozostawał do 1901 roku. W latach 1900–1902 został poddany rekonstrukcji (z inicjatywy księdza Antoniego Laubitza) według projektu Juliusza Kothego, konserwatora zabytków prowincji poznańskiej. Zgodnie z zasadą jedności stylu usunięto wówczas ślady prezbiterium gotyckiego i przebudowy barokowej, a odtworzono m.in. półkolistą, romańską apsydę.
W 1865 r. spod posadzki budynku kościoła inowrocławskich franciszkanów, który po kasacie zakonu przestał pełnić funkcje sakralne, wydobyto doczesne szczątki pochowanych tam książąt inowrocławskich i ich rodzin, Złożono je na cmentarzu, tuż obok wieży południowej kościoła NMP. W wyniku likwidacji cmentarza i porządkowania okolic kościoła nie zachował się żaden materialny ślad książecych pochówków
W latach międzywojennych był kościołem gimnazjalnym. W czasie okupacji hitlerowcy zamienili zabytek na magazyn mebli i ukradli dzwony. Po wojnie zdewastowaną w 1945 r. budowlę poddano kolejnym renowacjom, poprzedzonym sondażowym badaniom archeologicznym w latach 1950–1952 i oględzinom komisji konserwatorskiej. Wzmocniono całą konstrukcję, wyłożono płytami ceramicznymi posadzkę i na nowo zaaranżowano wnętrze, eksponując surowość kamienno-ceglanych ścian i wstawiając w okna witraże. W 1979 r. ponownie na wieży zawisły dzwony.
3 maja 1980 r., dekretem prymasa Stefana Wyszyńskiego, przywrócono rangę kościoła parafialnego. Proboszczem mianowano księdza Tadeusza Kościelnego. W sierpniu 1981 r. w salce na wieży odbyło się zebranie założycielskie inowrocławskiego Klubu Inteligencji Katolickiej. Na mocy decyzji Stolicy Apostolskiej z 10 kwietnia 2008 r. kościół podniesiono do rangi bazyliki mniejszej.
Architektura thumb|left|Plan wg stanu obecnego
thumb|left|Prezbiterium Kościół orientowany, murowany z ciosów granitowych (górne partie fasady zach. i wież z cegły), jednonawowy z wyodrębnionym, prostokątnym prezbiterium, zamkniętym półkolistą apsydą (obecna jest rekonstrukcją z lat 1900-1902). Od zachodu dwuwieżowy masyw zachodni z emporą między wieżami. Znaczna szerokość korpusu nawowego (ponad 12 m) oraz duża różnica szerokości między korpusem a prezbiterium doczekała się różnych wyjaśnień wśród badaczy. Jerzy Frycz zaliczył ten kościół do typu tzw. bazyliki zredukowanej (kościoła z dwuwieżową fasadą, sugerującą istnienie trzech naw i układ bazylikowy korpusu, natomiast w istocie będącym kościołem jednonawowym); przy takiej klasyfikacji kościół ten byłby największym znanym przedstawicielem tego typu w EuropieJerzy Frycz, Architektura i sztuka Inowrocławia, s. 437-438 [w:] Dzieje Inowrocławia, red. Marian Biskup, t. 2. Warszawa-Poznań-Toruń 1982, s. 417-501. Z kolei wg Zygmunta Świechowskiego wymiary korpusu mogą wskazywać na to, że pierwotnie planowano podział wnętrza na trzy nawyZygmunt Świechowski, Katalog architektury romańskiej w Polsce, s. 123. Nawa przykryta jest płaskim, drewnianym stropem. Trójprzęsłowe przyziemie masywu zachodniego jest przykryte trzema przęsłami sklepień krzyżowych, murowanych z kamienia, z których w stanie pierwotnym zachowało się sklepienie w przyziemiu wieży południowej. We wschodniej ścianie nawy, po bokach łuku tęczowego, znajdują się półkoliście zamknięte wnęki ołtarzowe. Do wnętrza prowadzą trzy zamknięte półkoliście zamknięte, uskokowe portale z gładkimi tympanonami, umieszczone w elewacjach zachodniej, północnej i południowej.
W obecnej bryle kościoła najbardziej autentycznymi częściami są przyziemie wieży południowe (obie wieże pochodzą z początku XIII wieku) i północny mur nawy.
Istnienie trzech wnęk ołtarzowych oraz trzech portali uprawdopodobnia hipotezę o dawnej funkcji kolegiaty, obsługiwanej przez trzech księży. Na ścianach zewnętrznych (zwłaszcza na ścianie północnej) zachowały się ryty i płaskorzeźby przedstawiające groteskowe maski ludzkie i diabelskie, fantastyczne zwierzęta i krzyże, pełniące prawdopodobnie funkcje apotropaiczne i dydaktyczne (tzw. „biblia ubogich”). Powstały prawdopodobnie na przedchrześcijańskich kamieniach kultowych, wmurowanych wtórnie w ściany świątyni, podkreślając w ten sposób jej funkcje sakralne
Grubość murów (dochodząca do 160 cm), stosunkowo małe i wysoko umieszczone okna oraz otwory strzelnicze dowodzą, że projektowana była nie tylko jako budowla religijna, ale i obronna (w sensie dosłownym – przed wojskami nieprzyjaciela, jak i metafizycznym – przed złem). Bryła, plan, zastosowany materiał i dekoracja rzeźbiarska odpowiadają rozpowszechnionemu w średniowieczu postrzeganiu świątyni chrześcijańskiej jako ziemskiego odbicia Niebiańskiej Jerozolimy. Pochówki pod fundamentem prezbiterium, zewnętrzne ryty i płaskorzeźby, łącząc wykład religii chrześcijańskiej z funkcjami magicznymi, wskazują na niewygasłe jeszcze w XII w. pozostałości dawnych, pogańskich wyobrażeń wśród lokalnej społeczności.
Wyposażenie i wystrój wnętrza W wyposażeniu wnętrza najcenniejsza jest otoczona kultem, gotycka rzeźba Uśmiechniętej Madonny i Dzieciątka Jezus, datowana na lata ok. 1370–1380, wykonana z drewna lipowego i umieszczona w ołtarzu głównym. Prawdopodobnie jest to dzieło Mistrza Madonny ze Skarbimierza. W XVIII w. otrzymała rokokową, srebrną koronę, a w 1936 r. nową polichromię. Barokowa rzeźba św. Szymona Apostoła pochodzi z XVIII w. Sklepienie prezbiterium, zaaranżowane w 2005 r. przez Ewę Pasoń, zdobi współczesna, szklano-złota mozaika nawiązująca do wzorów romańskich. Współczesne, czternastogłosowe organy zamontowano na emporze w 2009 r.
Galeria
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona parafii
Archiwalne widoki kościoła w bibliotece Polona
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo inowrocławskie) Kategoria:Bazyliki w Polsce Imienia Kategoria:Architektura romańska w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Imienia Najświętszej Maryi Panny Imienia Najświętszej Maryi Panny Kategoria:Kościoły obronne w Polsce