Brzeszcze – miasto w południowej Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim, nad rzeką Wisłą. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brzeszcze. Brzeszcze zostały założone prawdopodobnie przez osadników flamandzkich w XV wieku. Rozwój Brzeszcz jest w dużej mierze związany z kopalnią, która odgrywa kluczową rolę w lokalnej gospodarce i miała wpływ na rozwój demograficzny w I połowie XX wieku.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.
Toponimia Miejscowość ma metrykę średniowieczną. Notowana w 1443 roku jako Breszcze, 1470–1480 Brzeszcze, 1494 Brzeszcze, 1564 po łacinie Villa Brzesczia, 1581 Brzescze, 1880 Brzeście, Brzeszcze. Według językoznawców nazwa miasta pochodzi od prasłowiańskiego berstьje, czyli lasu brzostowego złożonego z brzostu, gatunku drzewa z rodziny wiązowatych, który gęsto porastał brzegi rzeki Soły, gdy miasto było lokowaneSzkice..., s. 15, Przemysław Szkaradnik. W chwili obecnej na terenie Brzeszcz rośnie jedynie kilka drzew tego gatunku. Nazwa brzost na określenie gatunku wiązu funkcjonowała w języku staropolskim. Najstarszy zachowany zapis tej nazwy w języku polskim wymienia drzewa bukow, grabi, brostow (buki, graby i brzosty) i pochodzi z 1415 roku. Staropolskie nazwy brzost podają także średniowieczne źródła spisane po łacinie Stat arbor dicta brzost (1431) i Arbores dictas brzost et vyrzba, czyli po łacinie Powyższe drzewa brzost i wierzba(1460).
W dokumencie sprzedaży księstwa oświęcimskiego Koronie Polskiej przez Jana IV oświęcimskiego wystawionym 21 lutego 1457 roku miejscowość wymieniona została jako Brzescze.
Nazwę miejscowości w obecnej polskiej formie Brzeszcze wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przeździecki, Tom II, Kraków 1864, s. 224.
W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego (tom I, wyd. 1880) miejscowość występuje także pod nazwą Brzeście. Oprócz tego, spotykane wersje pisowni to Breszcze, Brescze, Brzeszce czy Brzesczye.
Położenie thumb|left|Starorzecze Wisły Brzeszcze leżą w Podkarpaciu Północnym, Kotlinie Oświęcimskiej, nad rzeką Wisłą, w zachodniej części Małopolski. Rzeźba terenu jest jednolita, równinna. Pod względem geologicznym jest to Górnośląskie Zagłębie Węglowe. Brzeszcze graniczą z Jawiszowicami od południa, Wilczkowicami i Przecieszynem od wschodu, Rajskiem, Harmężami i Wolą od północy i Górą od zachodu. W odległości 50 kilometrów od miasta znajduje się dawne przejście graniczne w Cieszynie, zaś stolica województwa, Kraków, oddalona jest o 65 kilometrów.
Przez miejscowość przebiegają: droga wojewódzka nr 933 i droga wojewódzka nr 949, pozostałe połączenia drogowe mają charakter lokalny. Prowadzą tu drogi do Pszczyny, Oświęcimia, Zatora, Wilamowic, Bielska-Białej.Przez Brzeszcze przebiega linia kolejowa nr 93 z przystankami: Brzeszcze, Brzeszcze Jawiszowice, Brzeszcze Kopalnia (nieczynny).
Historia Legendy podają, że Brzeszcze istniały już w XIII wieku, ich rozwój został jednak zatrzymany przez najazd Mongołów w 1241 roku. Zgodnie ze źródłami, historia Brzeszcz sięga XV wieku – pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1438 roku. Brzeszcze zostały założone prawdopodobnie przez osadników flamandzkich i należały do Księstwa Oświęcimskiego, od 1457 roku była własnością króla polskiego. Dzierżawili ją m.in. Jakub z Dębna herbu Dębno, Mikołaj Słup herbu Kornicz, Myszkowscy herbu Jastrzębiec, Tęczyńscy herbu Topór, Komorowscy herbu Korczak, Małachowscy herbu Nałęcz. Ludność zajmowała się głównie rolnictwem, hodowlą zwierząt i ryb. Od 1564 roku Brzeszcze stanowiły już bezpośrednią część województwa krakowskiego (będącego w składzie prowincji małopolskiej) Korony Królestwa Polskiego. thumb|left|Kościół pw. św. Urbana w Brzeszczach z XIX wieku Miejscowość została spalona podczas potopu szwedzkiego. W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski Brzeszcze zostały przyłączone do Austrii jako część Galicji. Zastój gospodarczy i „bieda galicyjska” nie sprzyjały rozwojowi wsi. W 1778 roku Brzeszcze objął Fryderyk Dunin herbu Łabędź. Po jego śmierci wieś przejął Dominik Gherri, nadworny lekarz króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ten umarł bezpotomnie, dobra swoje przekazując wychowanicy, Wiktorii Klose, która postanowiła je sprzedać. Wymieniła je na „dobra chrzanowskie” – Chrzanów wraz z przyległościami – z rodziną Habsburgów, którzy z kolei przekazali je w późniejszym okresie Polskiej Akademii Umiejętności. W II. poł. XIX wieku we wsi znajdowało się 226 domów. Według austriackiego spisu ludności z 1900 roku w 224 budynkach w Brzeszczach na obszarze 1766 ha mieszkało 1402 osób (gęstość zaludnienia 79,4 os./km²), z czego 1391 (99,2%) było katolikami, 1 grekokatolikiem, 4 wyznawcami judaizmu a 6 innej religii lub wyznania, 1386 (98,9%) osób było polsko- a 8 (0,6%) niemieckojęzycznych.
mały|Kolonia robotnicza kopalni węgla przed 1939 rokiem thumb|Budynek starej gminy, zbudowany w 1910 roku
Na terenie ówczesnej wsi poszukiwania węgla zainicjował dr Arnold Chaim de Porada Rapaport. Pierwsze badania zostały przeprowadzone ok. 1900 roku, eksploatację rozpoczęto w 1907 roku. Po otwarciu kopalni, Brzeszcze weszły na drogę rozwoju. Budowano nowe osiedla i sprowadzano robotników. Miasto rozwijało się też kulturalnie, założono szkołę ludową administrowaną przez Towarzystwo Szkoły Ludowej, w 1909 roku rozpoczął działalność Teatr Włościański. Jego tradycje po I wojnie światowej kontynuował zespół teatralny przy TSL, wystawiający m.in. Krakowiaków i GóraliOdgłosy Brzeszcz, nr 12 (192)/2007, .
W 1914 roku powstał oddział Powiatowego Komitetu Narodowego organizujący werbunek do Legionów Polskich. Z Brzeszcz wyruszyło 75 ochotników.W okresie międzywojennym w mieście działało około 20 organizacji, m.in.: Związek Legionistów, Związek Strzelecki, Liga Obrony Przeciwlotniczej. W 1937 roku dochodzi do strajku okupacyjnego w kopalnie „Brzeszcze”. Trwa 2 dni i kończy się ustępstwami płacowymi władz kopalniAndrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga Dla Ciebie Ojczyzno Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 354.
We wrześniu 1939 roku wybuchła wojna, która odcisnęła się piętnem na tutejszej tradycji i historii. Niemieckie władze okupacyjne zmieniły nazwę miejscowości na niem. KohlendorfNiemieckojęzyczna nazwa miejscowości została nadana przez niemieckie władze okupacyjne w 1939 roku. Z czasem jednak z nieznanych powodów nazwa niemiecka wyszła z użycia i w oficjalnych niemieckich dokumentach zastąpiła ją nazwa polska, Brzeszcze. Za: Jacek Lachendro: Gmina Brzeszcze w latach okupacji niemieckiej 1939–1945. Przewodnik po wybranych miejscach pamięci. Brzeszcze 2009: Urząd Gminy Brzeszcze. . Założono w Brzeszczach dwa podobozy koncentracyjne KL Auschwitz, których więźniowie pracowali w szkółce drzew, cieplarni, chlewni i kopalni, budowali także elektrownię „Andreas”, która miała wejść w skład koncernu Hermann Göring, nigdy jednak jej nie ukończono. W obozie żeńskim zlokalizowanym na Budach w październiku 1942 roku doszło do masakry więźniarek. Zginęło około 90 kobiet, wśród których znajdowały się głównie żydówki francuskieTragiczna rocznica – historia podobozu KL Auschwitz w Brzeszczach na Borze. Miejscowa ludność angażowała się w pomoc więźniom, działały tu struktury Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Gwardii Ludowej PPS. Działacz PPS Jan Nosal został w 1944 roku zamordowany w KL Auschwitz przez niemieckie władze.W lutym 1944 roku oddział partyzancki Armii Ludowej pod dowództwem Leona Laska (ps. „Twardy”) opanował urząd gminy niszcząc dokumentacjęAndrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga Dla Ciebie Ojczyzno Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 357.W styczniu 1945 roku przez miejscowość przeszły tzw. marsze śmierci z obozów KL Auschwitz w Oświęcimiu na stację kolejową w Wodzisławiu ŚląskimPiotr Hojka, Sławomir Kulpa: Kierunek Loslau. Marsz ewakuacyjny więźniów oświęcimskich w styczniu 1945 r., Wodzisław Śląski 2016.Brzeszcze zostały zdobyte przez Armię Czerwoną prawdopodobnie 27 stycznia 1945 roku27 stycznia 1945 wyzwolony został Oświęcim. Zob. .
15 października 1949 roku do Brzeszcz przybył batalion Wojskowego Korpusu Górniczego, by podjąć pracę w kopalniTajemnica wojskowa! Wojskowe bataliony górnicze 1949–1959, Małgorzata Rutkowska, Biuletyn Informacyjny Armii Krajowej 2005/04.Po wojnie osada zaczęła rozwijać się gospodarczo i w lipcu 1962 roku nadano jej prawa miejskie, otrzymała też (w 1967 roku) Krzyż Grunwaldu III klasy za niesienie pomocy więźniom w czasie II wojny światowejAndrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga Dla Ciebie Ojczyzno Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 353. W tamtych czasach zaczęło się rozwijać życie kulturalne i społeczne w mieście. Wybudowano dwa kina, Ośrodek Kultury, kilka szkół i przedszkoli oraz zaczął nabierać znaczenia lokalny klub sportowy Górnik Brzeszcze.Po wydarzeniach 1989 roku miejscowość utrzymała się – w przeciwieństwie do wielu innych osad górniczych – w dobrej sytuacji gospodarczej. W 2005 roku kopalnia dokonała fuzji z Kopalnią Węgla Kamiennego „Silesia”. W 2015 roku kopalnię kupił koncern energetyczny Tauron.
W latach 1997-1998 dyrektorem lokalnego Ośrodka Kultury, a później (1998-2005) burmistrzem Gminy Brzeszcze była późniejsza premier RP, Beata Szydło.
Od 21 kwietnia 2008 roku miastem partnerskim Brzeszcz jest włoska miejscowość Londa, zaś od listopada 2019 francuska miejscowość Oignies.
Tradycje W Brzeszczach, w lany poniedziałek, obchodzony jest zwyczaj ludowy - śmiergust. W Brzeszczach tradycja ta sięga XIX wieku. Polega ona na tym, że kolorowo poprzebierani kawalerowie, zwani śmierguśnikami, jeżdżą po miejscowości na przystrojonych zielonymi choinkami wozach, dawniej ciągniętych przez konie, a w razie braku wozu – na ozdobionych rowerach. Śmierguśnicy polewają wodą dziewczęta – najpierw pod kościołem, a następnie odwiedzają je w domach; współcześnie, w zależności od pogody, bywa, że tylko lekko je kropią i rozdają cukierki. Tradycyjnie przebierano się za poważane w danym czasie osoby, takie jak lekarze, górnicy czy rzemieślnicy, a wielu uczestników nosiło maski, m.in. bociana, co zachowało się do dziś. Zwyczaj ten, obecny na terenie ziemi oświęcimskiej, symbolicznie oznacza nadejście wiosny oraz zapowiedź zamążpójścia panny.
Mniejszości narodowe Niewiele wiadomo o mniejszościach zamieszkujących Brzeszcze. Istnieją źródła potwierdzające, iż w okresie dwudziestolecia międzywojennego w ówczesnej wsi mieszkała niewielka grupa Żydów, wśród których znajdowali się zarówno ci ortodoksyjni, jak i postępowi.
W 1939 roku, wśród 9090 mieszkańców gminy, znajdowało się 19 Żydów.
Różne było ich zaangażowanie w życie społeczne, niechętnie brali udział w wyborach (lub nie głosowali w nich na partie żydowskie), współtworzyli jednak lokalny klub sportowy; zajmowali się handlem, posiadali dom modlitwy. Podczas holocaustu w 1941 roku trafili do gett w Będzinie, Chrzanowie i Sosnowcu, żaden z nich po wojnie nie wrócił do wsi na stałeŻydzi w Brzeszczach w latach 1918–1945....
Demografia Dane na dzień 31 grudnia 2012 r.: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 11 691 100 6084 52 5607 48
Według danych z 2002 roku średni dochód na mieszkańca wynosił 1575,23 zł, bezrobocie utrzymywało się na poziomie 12,7%.
Ludność miasta wzrastała wraz z rozwojem kopalni; szacuje się, że o ile na początku XX w. nie przekraczała 2000 mieszkańców, to już w 1921 roku było ich 3 505, w 1931 liczba ta wynosiła 4138 osób. Dla porównania, w 1981 roku Brzeszcze zamieszkiwało 14 452 obywateli (w tym mężczyzn: 7274 i kobiet: 7 128). W 2007 roku miasto liczyło 11 714 mieszkańców.Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 10 657 mieszkańców.
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Brzeszcz w 2014 roku
Gospodarka
thumb|KWK Brzeszcze