Nikon, imię świeckie Nikita Minow, rzadziej: Minin (ur. w Wieldiemianowie, zm. w Troickiej Słobodzie koło Jarosławia) – patriarcha Moskwy i całej Rusi w latach 1652–1666.

Pochodził z mordwińskiej rodziny chłopskiej spod Niżnego Nowogrodu. Podstawowe wykształcenie zdobył w Makariewskim Monasterze Trójcy Świętej, gdzie we wczesnej młodości został posłusznikiem. Pod naciskiem rodziny zrezygnował jednak ze ślubów zakonnych i ożenił się, po czym przyjął święcenia kapłańskie. W 1639, po śmierci trójki dzieci, wstąpił do skitu Trójcy Świętej na Wyspie Anzerskiej. Z klasztoru tego wyjechał po kilku latach po konflikcie z jego przełożonym, Eleazarem. Został wówczas przyjęty do wspólnoty Kożejezierskiego Monasteru Objawienia Pańskiego i w 1642 objął w nim funkcję przełożonego. W czasie kilkukrotnych wyjazdów do Moskwy w celu przeprowadzania kwesty na potrzeby klasztoru został zauważony przez cara Aleksego I, który umożliwił mu objęcie funkcji przełożonego Monasteru Nowospasskiego w Moskwie. W 1649 Nikon został metropolitą nowogrodzkim, zaś w 1652 objął urząd patriarchy moskiewskiego i całej Rusi.

W pierwszych latach sprawowania urzędu Nikon posiadał pełne zaufanie cara, co umożliwiło mu przeprowadzenie reformy liturgicznej w Kościele. Jej celem było usunięcie z ksiąg cerkiewnych błędów i naleciałości powstałych w toku wielowiekowego przepisywania ksiąg. Wprowadzone przez patriarchę zmiany obrządku, przywracające w Cerkwi Rosyjskiej pierwotne obyczaje liturgiczne, oparte były na księgach greckich. Spotkały się one z protestem części duchowieństwa i wiernych Kościoła, co po odsunięciu Nikona od godności doprowadziło do rozłamu.

Nikon był również czynnie zaangażowany w bieżącą politykę państwa: częściowo z jego inicjatywy Rosja prowadziła wojnę z Rzecząpospolitą, następnie ze Szwecją. Celem aktywności patriarchy na tym polu była budowa prawosławnego imperium, w którym wiodącą rolę miał odgrywać Kościół oraz działający w porozumieniu z nim car.

Po sześciu latach sprawowania przez Nikona urzędu jego relacje z Aleksym I uległy znacznemu pogorszeniu. Nikon usunął się wówczas z życia publicznego i zamieszkał w ufundowanym przez siebie monasterze Nowy Jeruzalem. W 1666 został formalnie pozbawiony godności patriarszej i biskupiej i skazany na zesłanie do Monasteru Terapontowskiego, następnie do Monasteru Cyrylo-Biełozierskiego. Po śmierci Aleksego I jego następca Fiodor III Romanow umożliwił Nikonowi powrót do Moskwy i planował ponowne obsadzenie go na tronie patriarszym Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Schorowany duchowny zmarł jednak w drodze.

Życiorys Młodość O najwcześniejszych latach życia Nikona wiadomo niewiele. Jedyne informacje na ten temat pochodzą z Żywota spisanego przez wieloletniego hipodiakona patriarchy, Iwana Szuszerina. Według niego Nikon urodził się w ubogiej, ale bardzo pobożnej rodzinie chłopskiej we wsi Wieldiemianowo k. Niżnego Nowogrodu. Na chrzcie otrzymał imię Nikita na cześć św. Nikity Słupnika. Jego rodzice nosili imiona Mina i Mariana. Ich nazwisko pojawia się natomiast w literaturze w wersjach Minow, Minin lub Minin-Łarionow.

Zdaniem S. Łobaczewa imiona rodziców przyszłego patriarchy mogą świadczyć o mordwińskim pochodzeniu rodziny, chociaż zauważa on, że inni jego znani krewni posiadali imiona typowo ruskie. Trzej bracia przyszłego patriarchy nosili imiona Grigorij, Siemion i Nikifor. Jeszcze w dzieciństwie przyszły hierarcha stracił matkę i znalazł się pod opieką obcej kobiety, Kseni, następnie zaś był wychowywany przez ojca i jego drugą żonę. Według Żywota macocha nienawidziła Nikity do tego stopnia, iż trzykrotnie usiłowała go zabić.

W młodym wieku Nikita został oddany przez ojca na naukę czytania i pisania i spędził pewien czas u nieznanego z imienia nauczyciela. Po powrocie do rodziny zdecydował się, jako dwunastolatek, na opuszczenie domu i udał się do Makariewskiego Monasteru Trójcy Świętej. Jego przełożony zgodził się na przyjęcie młodzieńca do wspólnoty jako posłusznika. Nikita samodzielnie studiował Pismo Święte, ponadto ze szczególnym zamiłowaniem śpiewał w czasie nabożeństw. Istnieje legenda, jakoby napotkany przypadkowo Tatar (w innej wersji Mordwin) przepowiedział przyszłemu hierarsze objęcie urzędu patriarchy Moskwy. S. Łobaczew jest jednak zdania, że spisujący ją Szuszerin powtórzył motyw znany z wielu innych hagiograficznych opowieści o świętych biskupach, nie zaś odniósł się do rzeczywistego epizodu. Młody posłusznik nie złożył ślubów mniszych, gdyż jego rodzina zażądała od niego zawarcia małżeństwa. Ożenił się w 1624 lub 1625. Z nieznaną z imienia żoną osiedlił się we wsi Łyskowo lub Kirikowo (ziemia niżnonowogrodzka) i przyjął święcenia kapłańskie. Przez pewien czas przebywał również w Moskwie, gdzie według niektórych źródeł był proboszczem jednej z parafii. Jego małżeństwo okazało się nieudane, ponadto wszystkie pochodzące z niego dzieci (trójka) zmarły przedwcześnie. Najpóźniej w 1636 skłonił żonę do złożenia ślubów mniszych w monasterze św. Aleksego w Moskwie, sam zaś wstąpił do skitu Trójcy Świętej na Wyspie Anzerskiej (filia Monasteru Sołowieckiego).

Życie mnisze Pobyt w skicie Trójcy Świętej na Wyspie Anzerskiej right|thumb|Skit Trójcy Świętej na Wyspie Anzerskiej, monaster, w którym późniejszy patriarcha Nikon rozpoczynał życie zakonne Przyszły patriarcha złożył wieczyste śluby mnisze przed późniejszym świętym mnichem Eleazarem, twórcą i przełożonym skitu Trójcy Świętej. Według niektórych autorów jego decyzja o wstąpieniu do monasteru była podyktowana chęcią zrobienia kariery w hierarchii duchownej. Zdaniem Łobaczewa teza ta nie ma wyraźnych podstaw, gdyż życie w skicie było niezwykle surowe; ponadto jego mnisi mogli zostać biskupami jedynie po wcześniejszym sprawowaniu odpowiedzialnych funkcji w Monasterze Sołowieckim, gdzie w praktyce do objęcia godności ihumena niezbędne były szerokie koneksje. Autor ten nie ma wątpliwości, iż powołanie mnicha Nikona było autentyczne.

Według żywota opracowanego przez Szuszerina duchowny wykazywał się gorliwością w modlitwie. Odbył także raz z przełożonym skitu Eleazarem podróż do Moskwy w celu przeprowadzenia kwesty na budowę murowanej klasztornej cerkwi. Po powrocie na Wyspy Sołowieckie w 1639 między obydwoma mnichami wybuchł spór związany najprawdopodobniej z zebranymi pieniędzmi i podjętą budową cerkwi. Gdy prace z nieustalonych powodów przeciągały się, Nikon zasugerował Eleazarowi przekazanie posiadanej sumy w depozyt do Monasteru Sołowieckiego, by nie została ona zrabowana w czasie licznych napadów na klasztor, lub też próbę usprawnienia budowy. Przełożony skitu uznał jego wypowiedź za osobistą krytykę. W wyniku sporu między duchownymi Nikon opuścił skit. W czasie podróży łodzią podczas burzy był blisko śmierci. Jak sam wspominał kilka lat później, został wyrzucony na brzeg wyspy Kij. Na pamiątkę tego zdarzenia pozostawił na tym miejscu drewniany krzyż, zaś w 1660 powołał do życia monaster Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Po uspokojeniu się pogody duchowny dotarł na stały ląd, następnie przez dziesięć dni przemieszczał się na południe, by ostatecznie dotrzeć do Kożejezierskiego Monasteru Objawienia Pańskiego.

Pobyt w Kożejezierskim Monasterze Objawienia Pańskiego right|thumb|Kożejezierski Monaster Objawienia Pańskiego, widok z 2008 Po dotarciu do klasztoru mnich Nikon otrzymał zgodę na osiedlenie się w pustelni w jego sąsiedztwie, gdzie mógł wieść życie według reguły przyjętej w skicie na Wyspie Anzerskiej. W oczach mnichów był kontynuatorem dzieła mnicha Nikodema, który w tym samym miejscu spędził 30 lat w całkowitym odosobnieniu i był uważany za świętego starca. Jego autorytet wzrósł na tyle, że w 1642, po śmierci poprzedniego przełożonego, ihumena Jonasza, Nikon został wybrany na jego następcę i podniesiony do godności ihumena przez metropolitę nowogrodzkiego.

Okres kierowania monasterem przez Nikona był czasem jego rozkwitu. Wcześniej wspólnota ta zaliczała się do biedniejszych klasztorów rosyjskich. Dzięki zabiegom przełożonego wspólnota otrzymała nadania ziemskie oraz prawo połowu ryb w części biegu Onegi, ponadto do grona jej dobroczyńców dołączyła część bogatych i wpływowych bojarów rosyjskich. Nikon wielokrotnie udawał się do Moskwy w celu pozyskiwania środków dla monasteru, nawiązując znajomości, które miały znaczący wpływ na jego dalszą karierę duchowną. Według Łobaczewa decydującą rolę zarówno w pozyskiwaniu pieniędzy dla klasztoru, jak i dla wejścia Nikona w kręgi najbliższe władcom Rosji odegrał mnich Bogolew (Lwow), zamieszkujący w monasterze Kożejezierskim, którego brat Grigorij był jednym z nauczycieli cara Aleksego I Romanowa i wpływowym politykiem w Posolskim Prikazie. G. Gunn uważał, że wzrost swojej pozycji Nikon zawdzięczał wsparciu Eleazara Anzerskiego. Natomiast w ocenie S. Sołowiewa, powtarzanej następnie przez większość autorów, Nikon zwrócił na siebie uwagę najbardziej wpływowych ludzi w Rosji swoimi osobistymi zdolnościami i głęboką religijnością. Ludwik Bazylow stwierdził wręcz, iż ihumen wywarł ogromne wrażenie podczas przypadkowej audiencji u cara.

Na mocy gramoty cara Aleksego I z 15 marca 1646 ihumen Nikon został wezwany do Moskwy, gdzie miał przyjąć godność archimandryty i stanąć na czele Monasteru Nowospasskiego.

Pobyt w Monasterze Nowospasskim right|thumb|Sobór Przemienienia Pańskiego w kompleksie zabudowań Monasteru Nowospasskiego, poświęcony w czasie sprawowania przez archimandrytę Nikona obowiązków przełożonego wspólnoty Po przyjeździe do Moskwy archimandryta Nikon nawiązał kontakt z grupą duchownych i świeckich, których celem była odnowa życia religijnego mieszkańców Moskwy, walka o rzeczywistą realizację etyki prawosławnej w życiu codziennym oraz przeciwstawienie się upadkowi obyczajów wśród duchowieństwa. Głównymi ideologami grupy byli bojar Fiodor Rtiszczew oraz protopopi Joann Nieronow i Stiefan Wonifatiew.

Od 1648 Nikon należał już do najbliższego otoczenia cara Aleksego I. Ze względu na znaczenie Monasteru Nowospasskiego regularnie spotykał się z władcą i wiele z nim rozmawiał. Zaczął również zyskiwać w społeczeństwie opinię protektora biednych, gotowego pośredniczyć przed carem w sprawach najuboższych i skrzywdzonych, co faktycznie czynił. W początkowym okresie swojego przebywania w otoczeniu cara archimandryta nie miał jeszcze jednak wpływu na kluczowe dla polityki państwa sprawy. W tym samym 1648 roku Nikon, jako przełożony jednego z najważniejszych monasterów w kraju, podpisał się pod nowym zbiorem praw (Ułożenie soborowe), ale nie brał udziału w pracy nad jego opracowaniem. Powstanie ludowe, które przekonało Aleksego I do podjęcia prac nad zbiorem praw, skłoniło go do poszukiwania poparcia u duchowieństwa, a w konsekwencji do wsparcia grupy Rtiszczewa, Nieronowa i Wonifatiewa.

Na początku stycznia 1649 do Moskwy przybył patriarcha jerozolimski Paisjusz. Archimandryta Nikon był jednym z dostojników Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, którzy podejmowali go w stolicy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. W liście do cara Paisjusz wysoko oceniał osobę Nikona, pisząc o nim jako o człowieku pobożnym i wiernym wobec swojego władcy. Spotkania z hierarchą jerozolimskim były dla archimandryty tym ważniejsze, że już wcześniej wykazywał on zainteresowanie prawosławiem tradycji greckiej. Przyjazd Paisjusza skłonił również grupę Rtiszczewa, Wonifatiewa i Nieronowa do zintensyfikowania agitacji na rzecz przeprowadzenia gruntownej reformy wewnętrznej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Aleksy I poparł te działania; wobec oporu wyższej hierarchii cerkiewnej na czele z patriarchą moskiewskim Józefem podjął ku temu kroki, obsadzając wakujące katedry biskupie duchownymi związanymi z grupą zwolenników reform. W tych okolicznościach doszło do chirotonii biskupiej archimandryty Nikona, który 9 marca 1649, przy udziale patriarchów jerozolimskiego Paisjusza i moskiewskiego Józefa, został wyświęcony na metropolitę nowogrodzkiego, drugiego po patriarsze w hierarchii biskupiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Metropolita nowogrodzki