Nasielsk () – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie nowodworskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nasielsk, położone 50 km na północ od Warszawy, nad Nasielną, w dawnej ziemi zakroczymskiej historycznego MazowszaOskar Kolberg: Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I: Mazowsze polne. Część pierwsza. Drukarnia Wł. L. Anczyca i Spółki, Kraków 1885, s. 4..
30 czerwca 2015 miasto zamieszkiwało 7640 osób.
Demografia Ludność Nasielska na przestrzeni ostatnich 230 lat.
thumb|upright=2.2|left|Piramida wieku mieszkańców Nasielska w 2014 roku
Historia thumb|Widok miasta z lotu ptaka thumb|Fragment Rynku thumb|Drewniany budynek naprzeciwko kościoła
Nazwa Formy zapisu nazwy miasta używane w historycznych dokumentach: Nasilzco, Nosidlsk, Nosylsk, Nosydlsk, Nosielsk, Nosselia, Nosidlsko, Nasidlsko, Nosilsko, Nasilsko, Nasylsco.
Kalendarium ok. 835-850 roku zbudowano wał groduBłoński Mariusz, Dendrochronologia o początkach grodu w Nasielsku, [w:] Krasna-Korycińska M., Żurek M. (red.), Grody wczesnośredniowiecznego Mazowsza, Archaeologica Hereditas 4, Warszawa 2015, s. 223–228. 1065 – pierwsza wzmianka o grodzie, położonym w pobliżu osady targowej Nosidlsk, zawarta w tzw. „Falsyfikacie mogileńskim”, wystawionym przez króla Bolesława Szczodrego dla wielkopolskiego opactwa benedyktyńskiego w Mogilnie, z którego wynika, iż nasielski zespół osadniczy pełnił funkcję obronną oraz stanowił centrum administracyjne i handlowe. 1155 – dokument, spisany w kancelarii Bolesława Kędzierzawego, świadczący o istnieniu warowni w Nasielsku – władca nadał część Nasielska (Nową Wieś) klasztorowi w Czerwińsku. 1232 – dokument wydany przez papieża Grzegorza IX potwierdził swobody nadane kościołowi w Płocku przez księcia mazowieckiego Konrada. 1257 – książę mazowiecki Siemowit I przekazał 1/3 grodu (tzw. wieś kościelną – wieś Koski graniczącą z polami nasielskiego grodu) na własność klasztorowi w Czerwińsku. 1297 – wiadomość o istnieniu kasztelana nasielskiego, którym był „comes Thomas castellanus de Nosylk”; pierwszy dokument mówiący o istnieniu kasztelanii nasielskiej, czyli przedstawicielstwa władzy monarszej. 1324 – pierwszy zapis imienia plebana nasielskiego – był to Wojsław; w 1344 roku plebanem był Bartek. 11 listopada 1386 – książę mazowiecki Janusz I nadał pozostałą część miasta książęcego Nasielska (2/3 Nasielska) – civitas Nostra Nosielsko, na własność swemu rycerzowi Jakuszowi (Jakubowi) z Radzanowa, zwanemu Białym. Nowy właściciel pochodził z rodu Prawdziców (od niego wywodzi się herb Nasielska – „Prawdzic”) i po otrzymaniu miasta zaczął pisać się jako Jakusz Biały z Nasielska; w XV wieku został on kasztelanem ciechanowskim. Przeniesieniu własności towarzyszyło nadanie mu tzw. prawa miejskiego chełmińskiego. W rękach tej rodziny Nasielsk pozostał do 1647. 1440 – pożar miasta i drewnianego kościoła św. Wojciecha. 1445 – zbudowano w części klasztornej Nasielska nowy, murowany kościół św. Wojciecha (budowany wspólnie przez opata czerwińskiego Andrzeja i proboszcza nasielskiego Pawła). 1476 – pierwsza notatka o nauczycielu w Nasielsku, był nim Szczepan z Czajkowa. 1513 – papież Leon X dokonał inkorporacji (włączenia) probostwa nasielskiego do klasztoru w Czerwińsku; od tej chwili do 1819 parafia nasielska stała się parafią zakonną. 1532 – król Zygmunt I Stary przekazał Nasielsk Janowi Nosielskiemu, podskarbiemu ziemi zakroczymskiej. 1647–1795 – Nasielsk znajdował się w rękach rodziny Wesselów – pierwszym właścicielem był Jan Wessel, starosta ostrowski. połowa XVIII w. – została zbudowana synagoga. 1741 – ponowna konsekracja nasielskiego kościoła św. Wojciecha (po remoncie) dokonana przez opata ks. biskupa Marcina Załuskiego, biskupa płockiego. 1779 – król Stanisław August Poniatowski potwierdził na prośbę mieszczan przywileje ustanawiające dni odbywania targów i jarmarków, otrzymane od królów: Zygmunta I, Władysława IV i Jana III Sobieskiego. 1795 – w wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej miasto zostało włączone do Prus, i znalazło się na obszarze zaboru pruskiego; nowym właścicielem Nasielska został hrabia Stanisław Dąmbski (zm. 1809), ostatni wojewoda brzeskokujawski. 1806 – pod Nasielskiem stoczono bitwę między francuską armią marszałka Davouta a wojskami rosyjskimi. 1815 – po upadku Księstwa Warszawskiego, decyzją kongresu wiedeńskiego miasto znalazło się w zaborze rosyjskim w granicach Królestwa Kongresowego. 1834 – Bank Polski wykupił w banku w Berlinie miasto Nasielsk, zastawione przez hrabiego Stanisława Dembskiego; w 1838 sprzedał je Józefowi Koźmińskiemu. 1845 – Józef Koźmiński odsprzedał Nasielsk Aleksandrowi Kurtzowi. 1847 – Żydzi, broniąc się przed monopolizacją wyrobu wódki w rękach właścicieli feudalnych miasta, zbuntowali się, pobili strażników miejskich i domagali się zniesienia ograniczeń w produkcji wódki, co spowodowało wezwanie wojska w celu zaprowadzenia porządku – w aktach wypadek ten zanotowano jako tzw. „bunt starozakonnych”. 1866 – usamodzielnienie miasta – do tego roku Nasielsk był w rękach prywatnych. 1868, 1891 i 1894 – trzy pożary, które zniszczyły zabudowę centrum i rynku. 1877 – otwarcie linii kolejowej z Warszawy przez Nasielsk do Gdańska. 1880 – władze miasta zdecydowały o rozbiórce drewnianej synagogi i wzniesieniu na jej miejscu murowanej. 1918 – powrót miasta w granice niepodległej Rzeczypospolitej. 1920 – pod Nasielskiem toczyły się walki z bolszewikami podczas Bitwy Warszawskiej.
1924 – oddanie do użytku linii kolejowej Nasielsk-Toruń. 1938 – amerykańscy Żydzi pochodzący z Nasielska, David i Lena Kurtz, nakręcili w mieście kolorowy film przedstawiający jego domy i mieszkańców; jest to jeden z niewielu kolorowych filmów nakręconych w Polsce przed II wojną światową; film znajduje się w Muzeum Holokaustu w WaszyngtonieUnited States Holocaust Memorial Museum.. wrzesień 1939 – styczeń 1945 – miasto i gmina Nasielsk znajdowały się pod okupacją niemiecką w granicach tzw. rejencji ciechanowskiej. grudzień 1939 – ok. 3000 Żydów z Nasielska zostało w ciągu dwóch dni wywiezionych do gett i obozów. Wojnę przeżyło ok. 80 z nich. 1946–1951 – w okolicach Nasielska w ramach podziemia niepodległościowego działał oddział Jana Kmiołka „Wira”. październik 1950 – otwarcie linii kolei wąskotorowej łączącej Nasielsk z Pułtuskiem. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego.
Zmiana liczby ludności Przykładowa liczba ludności miasta Nasielska: 1777 – 129 dymów (domostw) i około 774 mieszkańców 1797 – 157 dymów (domostw) i około 942 mieszkańców 1808 – 2242 mieszkańców 1810 – 2197 mieszkańców 1827 – 3050 mieszkańców (w tym 2212 Żydów) 1857 – 3337 mieszkańców 1872 – 6218 mieszkańców 1885 – 4824 mieszkańców (w tym 3551 Żydów) 1897 – 4693 mieszkańców 1908 – 6353 mieszkańców 1921 – 5030 mieszkańców 1931 – ok. 6000 mieszkańców 1939 – ok. 7000 mieszkańców luty 1946 – 4028 mieszkańców
Przykładowa liczba ludności gminy Nasielsk: 1931 – 10 510 mieszkańców 1939 – ok. 12 000 mieszkańców 1946 – 9351 mieszkańców
Opis historii miasta
Wczesne średniowiecze (VII – XIII wiek) Najstarsze ślady osadnictwa w rejonie Nasielska są starsze od miejscowego grodu i sięgają najprawdopodobniej VII wieku. Nasielsk należał tym samym do najstarszych ośrodków osadniczych na wczesnośredniowiecznym Mazowszu. Według stanu badań przedstawionego przez Mariusza Błońskiego starszą metrykę miały jedynie skupiska osadnicze nad Słupianką w rejonie Płocka, związane z grodem w Szeligach, oraz prawdopodobnie ośrodek osadniczy w Wyszogrodzie.
Gród w Nasielsku powstał w IX wieku. W latach 835–850 zbudowano najstarszy wał grodu w Nasielsku. Z badań dendrochronologicznych wynika, że wał był przebudowany po 871 roku. Gród był następnie wielokrotnie przebudowywany i funkcjonował przez co najmniej około 400 lat, aż do XIII wieku.
Badania pozwoliły wyróżnić cztery zasadnicze fazy rozwoju grodu oraz wcześniejszą fazę osadnictwa poprzedzającego jego budowę.
Na początku X wieku nastąpiła kolejna faza rozbudowy grodu, co wiąże się z szerszym zjawiskiem budowy grodów na Mazowszu w tym okresie.
Znaleziska archeologiczne wskazują również, że w X wieku Nasielsk znajdował się w zasięgu dalekosiężnych kontaktów handlowych. Świadczą o tym m.in. znalezione dirhemy, rogowa okładzina rękojeści sierpu oraz srebrzony paciorek szklany. W XIII wieku gród został zniszczony.
W późnej fazie funkcjonowania grodu można rekonstruować także zasięg związanego z nim okręgu gród owego, utożsamianego z późniejszą kasztelanią nasielską. Okręg ten graniczył z obszarami należącymi do sąsiednich grodów kasztelańskich: Płońska, Ciechanowa, Pułtuska i Serocka.
Nazwa Nasilzco pojawiła się po raz pierwszy w tzw. falsyfikacie mogileńskim z 1155 roku – był to dokument książęcy opisujący nadania dla klasztoru benedyktynów w Mogilnie, wystawiony rzekomo w roku 1065. Miejscowość wymieniono także w dokumencie Bolesława Kędzierzawego z roku 1155, tym razem pod nazwą Nasidlzk. W roku 1257 Siemowit, książę mazowiecki nadał trzecią część Nasielska klasztorowi w Czerwińsku.
XV wiek
Na początku XV wieku Nasielsk był już miastem funkcjonującym na prawie chełmińskim, nadanym mu w 1386 roku przez księcia mazowieckiego Janusza I. Większa, prywatna część miasta należała do Prawdziców, których przedstawiciel Jakusz z Radzanowa otrzymał Nasielsk od księcia, natomiast zachodnia część ośrodka pozostawała własnością kanoników regularnych z Czerwińska .
W pierwszych dziesięcioleciach XV wieku właścicielem prywatnej części miasta pozostawał Jakusz z Radzanowa, nazywany również Jakuszem Białym z Nasielska. Należał on do znaczących przedstawicieli mazowieckiego rycerstwa: od 1402 roku był kasztelanem liwskim, a w latach 1409–1427 kasztelanem ciechanowskim. Jego pozycja majątkowa i polityczna umożliwiała prowadzenie w Nasielsku większych przedsięwzięć gospodarczych.
Jedną z takich inwestycji był młyn wodny nad Nasielną, którego pozostałości odkryto podczas badań archeologicznych na terenie dawnej mleczarni. Zachowały się dziesiątki dębowych pali oraz elementy drewnianego pomostu, a w pobliżu znaleziono także wykonany z czerwonego granitu kamień młyński. Badania dendrochronologiczne wykazały, że jeden z pali wykonano z drzewa ściętego zimą 1417/1418 roku.
Jakusz z Radzanowa zmarł w 1427 roku, a Nasielsk odziedziczył jego syn Piotr. Informację o śmierci Jakusza poświadcza Księga ziemska zakroczymska z lat 1423–1427. Miasto pozostało następnie w rękach potomków Jakusza, używających z czasem nazwiska Nosilskich lub Nosielskich, przez kolejne stulecia.
W XV wieku działała w Nasielsku szkoła parafialna. Pierwsza znana wzmianka o niej pochodzi z 1421 roku. Placówka posiadała nauczyciela oraz jego pomocnika, co wskazuje na stosunkowo dobrze rozwiniętą organizację miejscowego szkolnictwa parafialnego. W 1476 roku źródła wymieniają z imienia nauczyciela Szczepana z Czajkowa oraz jego pomocnika Grzegorza.
W 1440 roku Nasielsk został dotknięty dużym pożarem, w którym zniszczeniu uległa część zabudowy miejskiej oraz dotychczasowy drewniany kościół parafialny św. Wojciecha. Następstwem katastrofy była budowa nowej, tym razem murowanej świątyni. W 1445 roku proboszcz nasielski Paweł z Gołymina wspólnie z opatem kanoników regularnych w Czerwińsku Andrzejem podjęli budowę kościoła na należącym do klasztoru terenie Poświętnego.
Nowy kościół był budowlą ceglaną utrzymaną w tradycji późnogotyckiego budownictwa mazowieckiego. Miał prostokątny rzut i początkowo nie posiadał murowanego sklepienia. Budowa świątyni trwała do około 1461 roku.
XVI wiek W 1532 r. król Zygmunt I Stary ustanowił w Nasielsku targ tygodniowy, który miał się odbywać w każdy poniedziałek (później przeniesiony na niedzielę, a następnie dodano drugi targ – w środę) oraz 3 doroczne jarmarki, wyznaczone na św. Wojciecha, św. Jakuba Apostoła i św. Barbarę. Obecnie targi nie odbywają się w dni ustalone historycznie, gdyż mają one miejsce w każdy wtorek i piątek przy ulicy Lipowej oraz Tylnej.
XVII wiek