Człowiek (Homo) – rodzaj ssaka naczelnego z podrodziny Homininae, będącego w obrębie rodziny człowiekowatych (Hominidae). Dzieli się on na współcześnie żyjącego człowieka rozumnego (Homo sapiens) oraz już wymarłe gatunki człowieka zręcznego (Homo habilis), wyprostowanego (Homo erectus) i neandertalskiego (Homo neanderthalensis).

Przedstawiciele rodzaju Homo charakteryzują się względnie dużą pojemnością puszki mózgowej, stałym przystosowaniem do pionowego utrzymywania wyprostowanego ciała oraz dłońmi z całkowicie przeciwstawnymi kciukami, dzięki którym ludzie posiadają zdolność precyzyjnego chwytu, umożliwiającego wytwarzanie i skuteczne używanie narzędzi. Cechy ludzkie są rozwinięciem cech pozostałych ssaków człowiekowatych i człekokształtnych. U nich manifestują się one zdolnością do używania narzędzi (co zresztą zaobserwowano również wcześniej u innych gatunków, m.in. u słoni, ośmiornic, delfinów, niektórych gatunków ptaków i rybWiedza i Życie, listopad 2011, str. 15Animal Tool Use) czy skłonnością do pionizowania dwunożnej postawy (choć np. goryle podczas ruchu stale podpierają się pięściami, a człekokształtne gibbony większość czasu spędzają na dwóch łapach). Klasyfikacja i systematyka Klasyfikacja biologiczna umieszcza człowieka wśród ssaków naczelnych (Primates).

Historia Nazwa Homo została po raz pierwszy opublikowana przez Karola Linneusza w 1735 roku w pierwszej edycji Systema Naturae. Linneusz zaklasyfikował człowieka wraz z małpami człekokształtnymi w rzędzie Anthropomorpha. W X edycji Systema Naturae (1758), która dała początek współczesnej nomenklaturze binominalnej, Homo opisany został jako rodzaj ssaków naczelnych – Linneusz zastąpił nazwę Anthropomorpha nazwą Primates.

Linneusz zaliczył do tego rodzaju dwa „gatunki”: Homo sapiens – człowieka współczesnego, którego nazwał również Homo diurnus (aktywny w dziennym świetle) – w tym wszystkie żyjące populacje z Europy (Europeus), Afryki (Afer), Ameryki (Americanus) i Azji (Asiaticus), Homo nocturnus (aktywny w nocy) – małpy podobne do człowieka.

Definicja rodzaju Homo zmieniała się z upływem czasu. Obecnie przyjmuje się, że gatunki z tego rodzaju charakteryzują się prowadzeniem naziemnego, zamiast nadrzewnego trybu życia i poruszaniem się w postawie spionizowanej, mają większą od pozostałych człekokształtnych pojemność puszki mózgowej, ich kończyny mają budowę przystosowaną do utrzymywania wyprostowanej postawy ciała i dwunożnego chodu, kciuk jest dobrze ukształtowany i całkowicie przeciwstawny, a dłonie są zdolne zarówno do chwytu siłowego, jak i precyzyjnego.

Proces filogenetyczny prowadzący do powstania człowieka dokonywał się przez miliony lat od rozdzielenia linii ewolucyjnych Homo od pozostałych hominidów. Świadczy o tym szczególnie linia rozwoju australopiteków, które około 4,2 mln lat temu stanowiły, już wtedy długo istniejące, gałęzie odrębne od pozostałych Simiiformes.

Wśród pozostałych cech anatomicznych ludzi, oprócz wyprostowanej i dwunożnej postawy ciała, wymienia się także ograniczone owłosienie ciała, czerwień wargową, czy stałocieplność. Te ostatnie występują także u niektórych innych zwierząt.

Etymologia Homo: , hominis „człowiek”. Warto wspomnieć, że w języku polskim nazwie Homo przypisywana jest nazwa zwyczajowa człowiek, choć pod tą nazwą potocznie rozumiany jest współczesny Homo sapiens.

Podział systematyczny

Systematyka rodzaju Homo jest dotąd nieustalona, wiadomo jedynie, że w przeszłości występowało kilka gatunków, jednak co do ich liczby i stopnia ich pokrewieństwa nadal trwają spory. Homo sapiens to jedyny występujący dziś gatunek rodzaju Homo.

Przedstawiciele: NazwaSzacowany okres występowaniaObszar występowaniaUwagi†Homo habilis2,5–1,5 (lub do 1) mln lat temujez. Turkana, Kenia, Etiopiauznano go za twórcę narzędzi kamiennych†Homo rudolfensis2,4-1,8 mln lat temujez. Turkana, Keniaklasyfikowany pierwotnie jako Homo habilis lub Australopithecus sp.†Homo gautengensisponad 2-0,6 mln lat temuAfryka Południowaopisany w maju 2010†Homo erectus2 (lub 1,25)–0,05 mln lat temuAfryka, Azja, Europapotrafił niecić ogień; żył w społecznościach†Homo ergaster1,9–1,7 (lub do 1,25) mln lat temuAfryka wschodnia i południowaklasyfikowany niekiedy jako Homo erectus (populacja afrykańska)†Homo georgicus1,8–1,6 mln lat temuGruzjamożliwa klasyfikacja jako Homo ergaster†Człowiek z Denisowej Jaskini 1 mln (szacunkowo) – 38 tys. lat temuSyberiawyodrębniony na podstawie analizy DNA szczątków sprzed 41 tys. lat w marcu 2010†Homo cepranensis900-800 tys. lat temuWłochyznany z jednego znaleziska datowanego na 900-800 tys. lat†Homo antecessor800–350 tys. lat temuHiszpaniaklasyfikowany niekiedy jako Homo heidelbergensis lub Homo erectus†Homo heidelbergensis600–250 tys. lat temuEuropa, Afryka, Chinyklasyfikowany niekiedy jako Homo erectus (populacja europejska) lub archaiczny Homo sapiens†Homo rhodesiensis300–120 tys. lat temuZambiaHomo sapiensod 200 tys. – nadalcały świat†Homo neanderthalensis230–30 tys. lat temuEuropa, zachodnia Azja†Homo floresiensis100 tys. (lub do 1 mln) – 50 tys. lat temuIndonezja

Zobacz też anatomia człowieka antropocentryzm antropomorfizm prawa człowieka zasada antropiczna człowieczeństwo protologia hipoteza wodnej małpy

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Aktualne drzewo genealogiczne Homo sapiens w artykule Hominid orator ("Wprost") Wczesne migracje hominidów w artykule Ucieczka z Afryki ("Wprost")

Karolina Głowacka i Marcin Ryszkiewicz, Dziwna samotność Homo sapiens – dlaczego zniknęły inne gatunki ludzi?, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 6 października 2022 [dostęp 2023-09-21].

Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza