Jest to artykuł o charakterze zbiorczym, przedstawiający zagadnienia kosmologii Śródziemia, czyli zagadnienia dotyczące Wszechświata ze stworzonej przez J.R.R. Tolkiena mitologii Śródziemia. Hasła przedstawione są w kolejności geograficznej od środka Ziemi w głąb Wszechświata i poza niego.

Wszystkie nazwy własne nieprzetłumaczone na język polski pochodzą z quenyi.

Eä Istniejący świat materialny, Wszechświat. Jej nazwa znaczy niech będzie (niech się stanie); słowo to przy stwarzaniu świata wypowiedział Eru Ilúvatar.

Arda Ziemia, główne miejsce akcji w utworach Tolkiena. Została stworzona jako miejsce życia Dzieci Ilúvatara.

Vaiya Był to ocean nazywany także Ekkaia i Morzem Okrężnym, oblewający Ardę dookoła. Przez cieśninę Helcaraxë łączył się z Belegaerem. W jego głębinach miał swą siedzibę Ulmo.

Ilurambar Zwane też Ścianami Nocy. Stanowiły niezwykle wysoki łańcuch górski otaczający Ekkaię i odgradzający ją, i całą Eę, od zewnętrznej Pustki. Przestały istnieć (przynajmniej w dawnej formie) wraz z Przemianą Świata. Przejście przez nie stanowiły Bramy Nocy na Najdalszym Zachodzie i (według niektórych wersji Legendarium Tolkiena) Bramy Poranka na wschodzie. Ich nazwa znaczy dosłownie Ściany WszystkiegoRobert Foster, op. cit., s. 255..

Vista Najbliższa Ardzie warstwa atmosfery, zawierająca powietrze.

Prosta Droga Była to droga wiodąca ze Śródziemia do Amanu, której używali elfowie po Przemianie Świata. Była nazywana tak przez przeciwieństwo do zakrzywionych dróg na kulistej Ardzie. Obserwator, patrzący na statki elfów odpływające na zachód, widział, że nie chowały się stopniowo za horyzontem, ale płynęły prosto, jak gdyby w powietrzu, aż niknęły w odległym punkcie.

Prosta Droga nie była bezwzględnie zamknięta dla śmiertelników. Niektórzy z nich dzięki specjalnej łasce Valarów mogli z niej skorzystać, co z końcem Trzeciej Ery i w Czwartej Erze stało się udziałem Powierników Pierścienia (Froda Bagginsa i Samwise’a Gamgee) oraz krasnoluda Gimliego. W tym to też czasie Śródziemie Prostą Drogą opuścili ostatni Eldarowie.

Tą Drogą przybyli do Śródziemia Istari. .

W języku angielskim nazwa Prostej Drogi brzmi Straight Road, rzadziej używa się nazwy Straight WayRobert Foster, op. cit., s. 223..

Tarmenel Bliżej nieokreślona część atmosfery, w której powstał wiatr, który przyniósł Eärendila do Amanu. Jego nazwa znaczy Wysokie nieboRobert Foster, op. cit., s. 259..

Ilmen Niebo. W quenyi słowo to znaczy dosłownie w górę. Nazywany jest także menel, z ukierunkowaniem na sklepienie niebieskie. Przemierzają je Isil i AnarRobert Foster, op. cit., s. 144..

W dolnej części tej sfery rozegrała się bitwa między latającymi wysłannikami Melkora a prowadzącym Isil Majarem Tilionem.

Isil i Anar Ukształtowane przez Vardę przed przebudzeniem się ludzi. Cel ich stworzenia był ten sam, co stworzenia gwiazd – miały przeszkodzić Melkorowi w szerzeniu zła w Śródziemiu i zapewnić dogodne warunki życia dla Dzieci IlúvataraJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 116–117..

Początkowo wędrowały po niebie z zachodu na wschód w ten sposób, że gdy jeden zawracał na wschodzie, drugi był na zachodzie. Wtedy czas liczono od pierwszej koniunkcji i zmieszania się ich świateł. Jednak po pewnym czasie, gdy brak nocy na Ardzie zaczął nużyć, Varda zmieniła im trasę.

Isil (sin. Ithil) – starsza lampa niebieska, prowadzona przez Tiliona. Jego światło pochodziło z ostatniego kwiatu Telperiona. Pojawił się na niebie, gdy Fingolfin wylądował w Śródziemiu. Gdy po jego siedmiu cyklach wzeszło Słońce, Tilion próbował zbliżyć się do prowadzącej je Arieny, lecz jej gorąco paliło go. Jego wędrówka stała się więc chaotyczna, i mimo zmiany planu wędrówki po niebie do dziś nie jest konsekwentny i nadal zdarzają się koniunkcje. Zwano go także Rana (Kapryśnikiem) i ŚwietlistymRobert Foster, op. cit., s. 163..

Anar (sin. Anor) – młodsza lampa niebieska, prowadzona przez Arienę. Jego światło pochodziło z ostatniego owocu Laurelinu. Wzeszedł po raz pierwszy, gdy hufiec Fingolfina wszedł do Mithrimu. Zwano go także Vasa (Serce Ognia) i OgnistyRobert Foster, op. cit., s. 249..

Gwiazdy i gwiazdozbiory Stworzone przez Vardę wcześniej, niż Isil i Anar (tuż przed przebudzeniem się Quendich), i umieszczone wyżej na nieboskłonie. Były pierwszymi rzeczami, na jakie padł wzrok Pierworodnych, dlatego szczególnie pokochali oni VardęJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 53–54..

Gwiazdy: Carnil (świeci na czerwonoJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 388.), Luinil, Nenar, Lumbar (niebieskaJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 391.), Alcarinquë (qu. wspaniałaJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 363.), Elemmirë, Helluin (SyriuszJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 384.).

Gwiazdozbiory: Wilwarin (qu. motyl, prawdopodobnie jest to nazwa KasjopeiJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 410.), Telumendil, Soronumë, Anarrima, Menelmacar (znak przyszłej Dagor Dagorath, prawdopodobnie OrionJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 393.), Valacirca (Wielka NiedźwiedzicaJ.R.R. Tolkien, op. cit., s. 409.).

Pozaczasowe Przestrzenie Pozaczasowe Przestrzenie (oryg. Timeless Halls) to siedziba Ainurów i Eru, znajdująca się poza materialnym WszechświatemRobert Foster, op. cit., s. 222..

Avakúma Przestrzeń poza Eä i Pozaczasowymi Przestrzeniami, zwana też Kumą (Pustką) i Bezczasową Pustką (oryg. Timeless Void). Tam przebywał Melkor, gdy szukał Niezniszczalnego Płomienia, substratu stworzenia. Tam też został wygnany po Wojnie Gniewu (a za nim i Sauron po zniszczeniu Jedynego Pierścienia). Jej nazwa znaczy Zewnętrzna PustkaRobert Foster, op. cit., s. 226..

Przypisy

Kategoria:Śródziemie Kategoria:Listy haseł Śródziemia