thumb|Eurazja Eurazjatyzm (, jewrazijstwo) – rosyjski ruch intelektualny i polityczny, zapoczątkowany w latach 20. XX wieku w środowisku rosyjskiej „białej emigracji". Jego przedstawiciele głosili, że Rosja stanowi odrębną cywilizację, nieredukowalną ani do Europy, ani do Azji, i pełni szczególną misję dziejową jako centrum kontynentu eurazjatyckiego. Centralnym elementem doktryny było odrzucenie europocentryzmu oraz wrogi stosunek do cywilizacji zachodniej.
Za tekst założycielski ruchu uznaje się broszurę Nikołaja Trubeckiego Jewropa i czełowiecziestwo (Europa i ludzkość), opublikowaną w 1920 r. w Sofii. Klasyczny eurazjatyzm wygasł w końcu lat 30. XX wieku, ale po rozpadzie ZSRR jego koncepcje zostały reinterpretowane przez Aleksandra Dugina, twórcę neoeurazjatyzmu.
Geneza Eurazjatyzm powstał w specyficznym kontekście: rosyjska inteligencja emigracyjna, po klęsce ruchu białogwardzistów, szukała wyjaśnienia dla upadku cesarstwa i zwycięstwa bolszewików. Odpowiedzi dostarczyła idea odrębności cywilizacyjnej Rosji, zakorzeniona częściowo w tradycji słowianofilskiej (Konstantin Leontjew, Nikołaj Danilewski), ale wyraźnie od niej odmienna: eurazjaci nie utożsamiali Rosji z Słowiańszczyzną, lecz z kontynentem eurazjatyckim jako całością.
Za symboliczny moment narodzin ruchu przyjmuje się publikację w 1920 r. broszury Trubeckiego Europa i ludzkość, w której autor zaatakował europocentryzm, twierdząc, że europejska teza o uniwersalności własnej kultury służy polityce imperialnej i kolonialnej wielkich mocarstw. W 1921 r. ukazał się w Sofii zbiorowy manifest Ischod k Wostoku (Zwrot ku Wschodowi), uznawany za pierwszą programową publikację eurazjatów, podpisany przez Trubeckiego, Piotra Sawickiego, Piotra Suwczyńskiego i Gieorgija Fłorowskiego.
Klasyczny eurazjatyzm Główne założenia Eurazjaci odrzucali podział świata na Europę i Azję, proponując w zamian wizję Rosji-Eurazji jako odrębnego kontynentu (osobyj matierik), stanowiącego samodzielną jednostkę cywilizacyjną. Iwona Massaka, autorka monografii poświęconej ruchowi, wskazała trzy centra krystalizacji eurazjatyzmu: ideę imperium, koncepcję odrębnej kultury eurazjatyckiej oraz wrogość wobec kultury zachodniej.
W wymiarze kulturowym eurazjaci podkreślali wpływ ludów stepu (przede wszystkim Mongołów i Turków) na kształtowanie rosyjskiej państwowości, traktując dziedzictwo mongolskie nie jako jarzmo tatarskie, lecz jako siłę formującą specyfikę cywilizacji rosyjskiej. Spoiwem kulturowym Eurazji miało być prawosławie, traktowane jako fundamentalny element tożsamości kontynentu.
Piotr Sawicki rozwinął geograficzny komponent doktryny, wprowadzając pojęcie miestorozwitija (miejscorozwoju), zgodnie z którym warunki geograficzno-klimatyczne współkształtują charakter cywilizacji. Sawicki twierdził, że kontynentalne położenie Rosji-Eurazji, z jego ostrym klimatem i rozległymi stepami, generuje odmienną od europejskiej formę organizacji społecznej i politycznej. Koncepcja miejscorozwoju stanowi przykład fatalizmu geopolitycznego: przekonania, że położenie geograficzne przesądza o ustroju i losie państwa.
Główni przedstawiciele Kluczowymi postaciami klasycznego eurazjatyzmu byli: Nikołaj Trubieckoj (1890–1938) – językoznawca, główny ideolog ruchu, autor Europy i ludzkości, Piotr Sawicki (1895–1968) – geograf i ekonomista, twórca pojęcia miejscorozwoju, przywódca organizacyjny ruchu, Piotr Suwczyński (1892–1985) – muzykolog, współautor Zwrotu ku Wschodowi, Gieorgij Fłorowski (1893–1979) – teolog prawosławny, początkowo zwolennik eurazjatyzmu, który następnie wycofał się, twierdząc, że ruch zadaje właściwe pytania, ale stawia złe odpowiedzi.
Z eurazjatyzmem sympatyzowali także historyk Gieorgij Wiernadski i językoznawca Roman Jakobson.
Stosunek do bolszewizmu Eurazjaci zajmowali wobec reżimu bolszewickiego stanowisko odmienne od większości emigracji. Krytykowali białogwardzistów i organizacje takie jak Rosyjski Związek Ogólnowojskowy, twierdząc, że energię emigracji lepiej skierować na wspieranie ewolucji reżimu radzieckiego w kierunku nacjonalistycznym i prawosławnym. Wierzyli, że system sowiecki jest zdolny do porzucenia internacjonalizmu i ateizmu na rzecz nowej, eurazjatyckiej formy rządów.
To stanowisko narażało eurazjatów na oskarżenia ze strony emigracji o usprawiedliwianie represji bolszewickich. Ruch ponadto padł ofiarą radzieckiej infiltracji: operacja Trust w latach 20. skutecznie przenikła struktury eurazjatów, co przyspieszyło rozpad ruchu pod koniec lat 30..
Lew Gumilow Lew Gumilow (1912–1992), historyk i etnolog, syn poetów Anny Achmatowej i Nikołaja Gumilowa, jest uznawany za ogniwo łączące klasyczny eurazjatyzm z jego współczesną odmianą. Wielokrotnie aresztowany i zsyłany w czasach stalinizmu, uzyskał szersze uznanie dopiero po rozpadzie ZSRR.
Gumilow rozwinął koncepcję etnogenezy, opisującą powstawanie, rozwój i upadek grup etnicznych. W jej ramach wprowadził pojęcie pasjonarności: nadmiernej energii biochemicznej, która pcha jednostki i narody do działania wykraczającego poza racjonalną kalkulację. W odróżnieniu od klasyków, Gumilow uzasadniał odrębność Eurazji nie tyle argumentami kulturowymi, ile historyczno-etnologicznymi: rosyjski superetnos miał powstać pod wpływem Bizancjum i ludów stepu, z prawosławiem jako głównym elementem łączącym.
Gumilow reinterpretował kluczowe wydarzenia historyczne w duchu eurazjatyckim: najazd chana Batu w XIII w. traktował nie jako jarzmo tatarskie, lecz jako czynnik przyspieszający etnogenezę Rosji-Eurazji, a bitwa na Kulikowym Polu (1380) stanowiła w jego ujęciu symboliczne potwierdzenie wspólnego losu narodów eurazjatyckich. Konsekwentnie wskazywał katolicką Europę jako główne zagrożenie egzystencjalne dla Eurazji.
Władimir Putin przywołał koncepcję pasjonarności Gumilowa w przemówieniu przed Dumą Państwową w 2012 r., definiując ją jako energię wewnętrzną narodu.
Neoeurazjatyzm Po rozpadzie ZSRR eurazjatyzm zyskał nową formę jako neoeurazjatyzm, rozwinięty przede wszystkim przez Aleksandra Dugina. W odróżnieniu od klasycznego eurazjatyzmu, koncentrującego się na refleksji cywilizacyjno-kulturowej, neoeurazjatyzm przekształcił się w doktrynę geopolityczną, łączącą wątki antyzachodnie z koncepcjami Mackindera (rywalizacja Lądu i Morza), konserwatyzmu rewolucyjnego Republiki Weimarskiej, tradycjonalizmu integralnego (Julius Evola, René Guénon) oraz europejskiej Nowej Prawicy.
Podstawy geopolityki Kluczową publikacją neoeurazjatyzmu jest Podstawy geopolityki (, 1997) Dugina, napisana przy współudziale generała Nikołaja Kłokotowa z Akademii Sztabu Generalnego. Książka postulowała budowę rosyjskiego imperium eurazjatyckiego, przeciwstawionego atlantyzmowi pod przywództwem Stanów Zjednoczonych, i została wprowadzona jako podręcznik w rosyjskich uczelniach wojskowych.
John B. Dunlop ze Stanfordu ocenił, że żadna książka opublikowana w Rosji po upadku komunizmu nie wywarła porównywalnego wpływu na rosyjskie elity wojskowe, policyjne i polityczne.
Czwarta Teoria Polityczna Od ok. 2008 r. Dugin propaguje Czwartą Teorię Polityczną (4TP) jako alternatywę wobec trzech wielkich ideologii XX w.: liberalizmu, marksizmu i faszyzmu. 4TP opiera się na postulacie powrotu do tradycji i archaiki jako odpowiedzi na postmodernizm i dominację liberalizmu. Leszek Sykulski z Polskiego Towarzystwa Geopolitycznego opisał koncepcję jako element zapełniania próżni ideologicznej w Rosji po upadku komunizmu i filozoficzną podstawę rozbudowanych koncepcji geopolitycznych.
Eurazjatyzm w polityce rosyjskiej Po dojściu Władimira Putina do władzy elementy doktryny eurazjatyckiej zostały włączone do rosyjskiej polityki zagranicznej. Instytucjonalnym wyrazem tej tendencji stała się Euroazjatycka Unia Gospodarcza (EUG), powołana traktatem z 29 maja 2014 r. podpisanym w Astanie przez prezydentów Rosji, Białorusi i Kazachstanu, obowiązującym od 1 stycznia 2015 r.. Ośrodek Studiów Wschodnich ocenił, że EUG ma charakter bardziej polityczny niż ekonomiczny i stanowi instrument utrzymania rosyjskiej dominacji w przestrzeni postsowieckiej.
Instytut Europy Środkowej w Lublinie wskazał, że po 2022 r. eurazjatyzm funkcjonuje w rosyjskiej narracji geopolitycznej jako rama dla wielobiegunowego porządku międzynarodowego, przeciwstawionego zachodniemu ładowi liberalnemu. Rosja prezentuje instytucje takie jak EUG, Szanghajska Organizacja Współpracy i BRICS jako elementy alternatywnego systemu, opartego na suwerenności państwowej i odrzuceniu zachodnich warunków wartościowych.
Eurazjatyzm a Europa Środkowa W Podstawach geopolityki Dugin sformułował konkretne postulaty terytorialne wobec państw Europy Środkowej. O Polsce napisał, że Rosja nie jest zainteresowana istnieniem niepodległego państwa polskiego w jakiejkolwiek formie, uzasadniając to prawami geografii sakralnej i geopolityki. Ukrainę określił jako ogromne niebezpieczeństwo dla całej Eurazji i postulował jej podporządkowanie rosyjskiej strefie wpływów. Kluczowym narzędziem reorganizacji Europy Środkowej miała być oś strategiczna Paryż-Berlin-Moskwa, izolująca region od wpływów atlantyckich.
Piotr Eberhardt z Polskiej Akademii Nauk wskazał, że Dugin traktuje państwa położone między Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym jako kordon sanitarny oddzielający Rosję od Europy Zachodniej, który należy zlikwidować. Koncepcja ta stoi w bezpośredniej sprzeczności z polską tradycją geopolityczną Międzymorza i z obecną pozycją Polski w NATO i Unii Europejskiej.
Instytut Europy Środkowej w Lublinie ocenił, że Polska jest bezpośrednio dotknięta konsekwencjami rosyjskiej strategii eurazjatyckiej: planowane korytarze logistyczne Wielkiego Partnerstwa Eurazjatyckiego przebiegają przez Europę Środkową, pozycjonując region jako potencjalny węzeł tranzytowy poddany presji gospodarczej.
Postulaty eurazjatyzmu pozostają w sprzeczności z polską tradycją myślenia o cywilizacjach. Feliks Koneczny w swoim systemie pluralizmu cywilizacyjnego (lata 20. i 30. XX w.) klasyfikował Rosję jako cywilizację turańską (mongolską), a Polskę jako przedmurze cywilizacji łacińskiej. Eurazjatyści afirmowali to samo turańskie dziedzictwo jako fundament rosyjskiej odrębności i siły, podczas gdy Koneczny traktował je jako przyczynę rosyjskiej niższości cywilizacyjnej. Obie koncepcje dzieliły przekonanie o fundamentalnej i nieprzekraczalnej granicy cywilizacyjnej między Polską a Rosją.
Odbiór akademicki Anton Shekhovtsov i Andreas Umland zakwalifikowali neoeurazjatyzm Dugina jako odmianę neofaszyzmu, argumentując, że odwołania do tradycjonalizmu integralnego pełnią funkcję pseudokonserwatywnej zasłony ukrywającej rewolucyjno-ultranacjonalistyczny program. Dunlop określił Podstawy geopolityki jako neofaszystowski traktat.
Ryszard Tomczyk z Uniwersytetu Szczecińskiego ocenił, że eurazjatyzm po 1991 r. płynnie zastąpił ideologię komunistyczną wśród rosyjskich elit, stając się teoretyczną podstawą nowego-starego imperializmu rosyjskiego.
Bartosz Gołąbek z Uniwersytetu Jagiellońskiego wskazał na fundamentalną różnicę między Gumilowem a Duginem: podczas gdy Gumilow pozostawał historykiem i etnologiem, Dugin przekształcił eurazjatyzm w program geopolityczny z konkretnymi postulatami terytorialnymi.
Zobacz też Aleksandr Dugin Lew Gumilow Euroazjatycka Unia Gospodarcza słowianofilstwo Międzymorze determinizm geograficzny nacjonalizm rosyjski Feliks Koneczny narodowy bolszewizm
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Eurasian movement , Routledge Encyclopedia of Philosophy
Kategoria:Doktryny polityczne Kategoria:Polityka Rosji Kategoria:Nacjonalizm rosyjski Kategoria:Geopolityka