Zamek Hohenwerfen (niem. Burg Hohenwerfen, także Festung Hohenwerfen) – średniowieczny zamek i dawna twierdza w Werfen, w kraju związkowym Salzburg, w Austrii. Znajduje się na skalnym wzniesieniu nad doliną rzeki Salzach, około 40 km na południe od Salzburga.

Warownię założono w 1077 roku z inicjatywy arcybiskupa salzburskiego Gebharda podczas sporu o inwestyturę. W kolejnych stuleciach była rozbudowywana i przekształcana w nowożytną twierdzę, pełniąc funkcje militarne, administracyjne, rezydencjonalne, więzienne i myśliwskie. W latach 1945–1987 mieściła szkołę austriackiej żandarmerii, a następnie została udostępniona jako obiekt muzealny i turystyczny.

Położenie

Hohenwerfen wznosi się na stromym skalnym stożku na północ od centrum Werfen. Warownia dominuje nad doliną Salzach i historycznym szlakiem komunikacyjnym prowadzącym z Salzburga na południe przez alpejskie doliny.

Zamek otaczają masywy Tennengebirge i Hagengebirge. Skaliste położenie zapewniało naturalną ochronę i umożliwiało kontrolowanie głównej drogi prowadzącej doliną rzeki przez region Pongau.

Nazwa

Niemiecka nazwa Burg Hohenwerfen oznacza zamek Hohenwerfen. Forma Festung Hohenwerfen podkreśla jego rozwiniętą funkcję obronną i przekształcenie w nowożytną twierdzę.

W polskojęzycznych opisach obiektu stosowana jest przede wszystkim nazwa „Zamek Hohenwerfen”.

Historia

Powstanie warowni

Budowa Hohenwerfen była związana ze sporem o inwestyturę pomiędzy papiestwem a władcami niemieckimi. Arcybiskup Gebhard opowiedział się po stronie papieża Grzegorza VII przeciwko królowi Henrykowi IV i rozpoczął wzmacnianie swoich posiadłości.

W 1077 roku z jego inicjatywy rozpoczęto budowę Hohenwerfen, Hohensalzburga oraz warowni na Petersbergu we Friesach. Pierwsze założenia miały prawdopodobnie formę drewniano-ziemnych umocnień, które następnie stopniowo rozbudowywano i murowano.

Prace przy Hohenwerfen kontynuowano w XII wieku za arcybiskupa Konrada I. Rozbudowano wówczas część mieszkalno-obronną oraz kaplicę. Do XV wieku zamek osiągnął rozmiary zbliżone do późniejszego rdzenia głównego założenia.

Rozbudowa średniowieczna

W XIV i XV wieku wzmacniano system obronny zamku w odpowiedzi na rozwój technik oblężniczych i konflikty polityczne. Za arcybiskupa Eberharda III von Neuhaus, sprawującego urząd w latach 1403–1427, umocnienia przystosowywano do zagrożenia związanego z wojnami husyckimi.

Hohenwerfen pełnił funkcję jednego z głównych punktów obronnych księstwa arcybiskupiego. W zamku stacjonowała załoga, przechowywano uzbrojenie i zapasy, a część pomieszczeń wykorzystywano podczas pobytów arcybiskupów oraz ich dworu.

Wojna chłopska i rozbudowa w XVI wieku

Podczas wojny chłopskiej w 1525 roku zamek został zajęty przez zbuntowanych chłopów i górników. W czasie walk w 1526 roku część zabudowań została zniszczona.

Po stłumieniu powstania arcybiskup Matthäus Lang von Wellenburg rozpoczął odbudowę i wzmacnianie warowni. Powstały zewnętrzne zapory obronne, niewielki bastion, masywna wieża artyleryjska oraz ukryta klatka schodowa.

W latach 60. i 70. XVI wieku za arcybiskupa Johanna Jakoba Kuena von Belasy zamek przebudowano z udziałem włoskich budowniczych. Rozbudowa dostosowała go do wymogów nowożytnej artylerii i nadała mu zasadniczy układ zachowany do czasów współczesnych. Federalny Urząd Ochrony Zabytków datuje główną fazę kształtowania obecnych rozmiarów twierdzy na lata 1563–1583.

W XVII wieku powstały kolejne elementy fortyfikacji i zaplecza, m.in. wieże, cysterny, bramy oraz piekarnia. Dzięki rozbudowanemu systemowi obronnemu zamek nie został zdobyty podczas wojny trzydziestoletniej.

Funkcja więzienna

Od późnego średniowiecza Hohenwerfen wykorzystywano także jako więzienie. Przetrzymywano tam przede wszystkim przeciwników politycznych arcybiskupów, przedstawicieli szlachty i duchownych.

Jednym z osadzonych był arcybiskup Wolf Dietrich von Raitenau, który po konflikcie z Bawarią i swoim następcą został uwięziony najpierw w Hohenwerfen, a następnie w Hohensalzburgu.

W XVII i XVIII wieku funkcja więzienna należała do najważniejszych sposobów użytkowania twierdzy.

Sekularyzacja i restauracja

Po sekularyzacji księstwa arcybiskupiego w 1803 roku Hohenwerfen utracił znaczenie militarne i administracyjne. W okresie władzy bawarskiej wyprzedano część wyposażenia, a niektóre budynki zaczęły popadać w ruinę.

W latach 1824–1833 zamek odrestaurowano z inicjatywy arcyksięcia Jana Habsburga. Prace były związane z romantycznym zainteresowaniem architekturą średniowieczną i pozwoliły zabezpieczyć znaczną część założenia.

Po restauracji obiekt wykorzystywano przede wszystkim jako rezydencję i zamek myśliwski.

Arcyksiążę Eugeniusz i pożar

W 1898 roku Hohenwerfen kupił arcyksiążę Eugeniusz Ferdynand Habsburg, który urządził w nim rezydencję oraz kolekcję sztuki, broni i pamiątek historycznych. Z jego inicjatywy przeprowadzono dalsze prace restauracyjne.

W 1931 roku pożar zniszczył główną część zamku. Arcyksiążę sfinansował jego odbudowę, lecz związane z nią wydatki zmusiły go do sprzedaży części kolekcji.

Po aneksji Austrii przez III Rzeszę w 1938 roku Eugeniusz został zmuszony do sprzedaży zamku władzom nazistowskim. W okresie nazistowskim w Hohenwerfen działał ośrodek szkoleniowy NSDAP.

Okres powojenny

W 1945 roku zamek przeszedł na własność kraju związkowego Salzburg. Do 1987 roku był użytkowany przez szkołę austriackiej żandarmerii.

Po opuszczeniu obiektu przez żandarmerię przystosowano go do funkcji muzealnych i turystycznych. Od 1987 roku Hohenwerfen jest udostępniany zwiedzającym.

Architektura

Hohenwerfen jest rozległym zespołem zamkowo-fortecznym, którego układ ukształtował się w wyniku rozbudów prowadzonych od XI do XVII wieku oraz rekonstrukcji po pożarze z 1931 roku.

Warownia została dostosowana do nieregularnego kształtu skalnego wzgórza. Główny zamek znajduje się na najwyższym punkcie wzniesienia i jest otoczony rozbudowanym przedzamczem, podzielonym na kilka odcinków obronnych.

Dostępu bronią zewnętrzne mury bastionowe, wieże, bramy, most zwodzony i mur pierścieniowy otaczający zasadniczą część zamku. Kręta droga prowadząca do głównego wejścia została poprowadzona w sposób umożliwiający obronę kolejnych odcinków podejścia.

W obrębie zespołu znajdują się m.in. główny budynek mieszkalny, kaplica, budynki gospodarcze, dziedzińce, kazamaty i wieże artyleryjskie. Do najważniejszych należą Glockenturm, Fallturm i Luegturm, powstałe w XVI wieku.

Kaplica zamkowa

Do najstarszych zachowanych części założenia należy kaplica z kryptą. Jej zasadniczą formę przebudowano w latach 1563–1566, jednak zachowały się w niej fragmenty romańskich malowideł ściennych z XII wieku.

Kaplica była związana zarówno z religijną funkcją siedziby arcybiskupiej, jak i z codziennym życiem mieszkańców oraz załogi zamku.

Współczesne użytkowanie

Hohenwerfen funkcjonuje jako obiekt muzealny i turystyczny. Zwiedzającym udostępniane są dziedzińce, pomieszczenia głównego zamku, kaplica, kazamaty, wieża dzwonna oraz ekspozycje dotyczące historii budowli.

Na terenie zamku działają wystawy poświęcone dziejom twierdzy, salzburskiej wojnie chłopskiej, historii sokolnictwa i realizacji filmu Tylko dla orłów. Organizowane są także pokazy lotów ptaków drapieżnych.

Zamek w kulturze popularnej

Hohenwerfen wykorzystano jako plener filmu wojennego Tylko dla orłów z 1968 roku. W produkcji zamek przedstawiał fikcyjną niemiecką twierdzę Schloss Adler. Historii realizacji filmu poświęcono jedną z ekspozycji znajdujących się w zamku.

Zamek był również jedną z lokalizacji filmu fantasy The Magic Flute z 2022 roku, w którym przedstawiał budynek szkoły muzycznej.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Tanja Kilzer, „Die Baugeschichte der Festung Hohenwerfen im Salzburger Land vom Frühmittelalter bis zum Dreißigjährigen Krieg”, „Burgen und Schlösser”, t. 60, nr 2, 2019, s. 77–90. Kurt Zeillinger, Erzbischof Konrad I. von Salzburg. 1106–1147, Wiedeń: Geyer, 1968.

Kategoria:Zamki w Austrii Kategoria:Zabytki Austrii Kategoria:Powiat Sankt Johann im Pongau