thumb|250px|Urząd Wojewódzki Wołyński w Łucku thumb|250px|Polska, gęstość zaludnienia, 1931 Województwo wołyńskie – województwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 1921–1939 ze stolicą w Łucku.
Województwo zostało utworzone 19 lutego 1921 roku z terenów wchodzących w skład zachodniej części Guberni wołyńskiej. Największą zmianą terytorialną w ciągu istnienia województwa było przyłączenie 16 grudnia 1930 roku powiatu sarneńskiego z województwa poleskiego. W 1938 roku powierzchnia województwa wynosiła km². Poza Łuckiem, głównymi miastami były Równe (największe miasto), Kowel, Krzemieniec, Ostróg, Włodzimierz i Dubno.
Demografia Ludność województwa wołyńskiego 1921 według deklarowanej narodowości W spisie z 1921 roku zarejestrowano mieszkańców. UkraińcyRespondenci podający „narodowość rusińską” jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, , s. 136, por. Karol Grünberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo. Stosunki polsko-ukraińskie w X–XX wieku, Warszawa 2005, , s. 319. – 68,4%; 983 596 PolacyRespondenci podający narodowość polską jako własną. – 16,8%; ŻydziRespondenci podający „narodowość żydowską” jako własną. – 10,6%; Czesi (tzw. Czesi wołyńscy)Respondenci podający narodowość czeską jako własną. – 1,77%; NiemcyRespondenci podający narodowość niemiecką jako własną. – 1,74%; RosjanieRespondenci podający narodowość rosyjską jako własną. – 0,66%;
W granicach z 1931 (wraz z powiatem sarneńskim włączonym do województwa w 1930 z województwa poleskiego) ludność województwa wołyńskiego wynosiła w 1921 roku osób, w tym (16,8%) Polaków, (68,6%) Ukraińców, (10,5%) Żydów, (1,6%) Niemców, (1,6%) Czechów i 1717 Białorusinów.
Ludność województwa wołyńskiego 1921 według deklarowanego wyznania prawosławne – 74,2%; 1 066 842 rzymskokatolickie – 11,6%; 166 512 mojżeszowe – 11,5%; 164 740 ewangelickie – 2,55%; 36 695
Ludność województwa wołyńskiego 1931 w powiatach według deklarowanego języka ojczystego Województwo wołyńskie Powiat PolacyRespondenci podający język polski jako ojczysty. Ukraińcy„Metoda, użyta przy badaniu stosunków językowych wśród mniejszości słowiańskich w Małopolsce Wschodniej, była zupełnie inną, inną też będzie dokładność wyników językowych w tej dzielnicy, oczywiście, jeżeli chodzi o ustalenie podziału tych mniejszości na poszczególne grupy, nie zaś o odgraniczenie ich od ludności polskiej. Tutaj, z powodu protestów ludności staroruskiej, odżegnywującej się od nazwy języka „ukraińskiego”, której narzucenie, jako jedynie obowiązującej, mogłoby wpłynąć ujemnie na przebieg akcji spisowej, a więc wyłącznie ze względów technicznych, nie zaś zasadniczych, wprowadzono równolegle oba określenia: „język ukraiński” i „język ruski”, dając jednocześnie obu odłamom ludności możność określenia języka ojczystego nazwą dowolnie wybraną. Uzyskane w obu rubrykach liczby nie zostaną jednak ogłoszone oddzielnie, lecz będą złączone w jedną wspólną pozycję spisową języka ojczystego ukraińskiego (ruskiego), tak jak to zostało dokonane w dopiero co przytoczonem oszacowaniu. Stanie się to dlatego, „że oba wyrazy zostały użyte na oznaczenie jednej i tej samej grupy etnicznej i że za zasadnicze określenie języka tej grupy jest uważane określenie – „ukraiński” (patrz wywiad z p. Dr. Buławskim – „Sprawy Narodowościowe” Nr. 1/1932, s. 6). W ten sposób nastawienie ideologiczne spisu 1931 r. w stosunku do mniejszości słowiańskich w Małopolsce, pomimo uzasadnionej względami natury technicznej różnicy terminologji, zasadniczo nie różni się od nastawienia spisu 1921 oraz wszystkich przedwojennych spisów austrjackich, które, tak jak i spis 1931 r., wychodziły z założenia nierozróżniania podziału tych mniejszości, a mianowicie: podziału językowego w spisach austrjackich, narodowościowego zaś w spisie 1921 r. (…) Zresztą stwierdzenie istnienia w Małopolsce nieistniejącej ani na Ziemiach Wschodnich ani nigdzie poza granicami Rzeczypospolitej odrębnej narodowości lub języka „ruskiego”. czwartego z kolei w Słowiańszczyźnie Wschodniej obok białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, nie mogłoby być obecnie naukowo uzasadnione.” Alfons Krysiński, Ludność polska i mniejszości w świetle spisów 1921 i 1931, Warszawa 1933, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Biblioteka Spraw Narodowościowych nr 11, s. 44–46.„Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjnej; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)”'; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , s. 45.„Liczebność Rusinów, których – poza przywódcami, określającymi się coraz wyraźniej jako Rosjanie, czego dowodzili przez przyjmowanie języka rosyjskiego– uznać należy za zbiorowość etniczną, była znikoma. Na podstawie statystyk wyborczych oraz liczby członków instytucji i stowarzyszeń kulturalnych (Towarzystwo im. Michaiła Kaczkowskiego) oraz gospodarczych (Rewizyjny Związek Ruskich Spółdzielni, Ruskij Rolniczyj Sojuz) pozostających pod wpływami „staroruskimi” można ją szacować na 4 do 8% ogółu populacji ukraińskiej.” Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, , s. 104. „A. Krysiński szacował rzeczywistą liczebność grupy uważającej się za „Rusinów” na 250 tys.” Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, , s. 9, przypis 14.Respondenci podający język ukraiński i „język ruski” jako ojczysty. ŻydziRespondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty. NiemcyRespondenci podający język niemiecki jako ojczysty. Inni dubieński (lub dubnowski) (15%) (69,8%) (7,7%) 2789 (1,2%) (6,3%) horochowski (17,3%) (69,0%) 9993 (8,2%) 4977 (4,1%) 1751 (1,5%) kostopolski (21,9%) (66,0%) (6,6%) 7545 (4,7%) 1279 (0,8%) kowelski (14,4%) (72,6%) (10,4%) 1813 (0,7%) 5244 (2,2%) krzemieniecki (10,6%) (80,7%) (7,7%) 118 2477 (1,0%) lubomelski (14,2%) (77,1%) 6818 (8,0%) 8 625 (0,7%) łucki (19,4%) (59,2%) (11,7%) (6,1%) (3,6%) rówieński (14,6%) (65,8%) (14,8%) 7458 (2,9%) (4,1%) sarneński (16,8%) (71,5%) (8,9%) 922 (0,5%) 4280 (2,3%) włodzimierski (26,8%) (58,6%) (11,5%) 2788 (1,9%) 1900 (1,2%) zdołbunowski (15,1%) (69,0%) (9,1%) 856 (0,7%) 7215 (6,1%) Ogółem (tys.): 345,6 (16,6%) (68,4%) 205,5 (9,9%) 46,9 (2,3%) 59,6 (2,8%)
Ogółem Ukraińcy – 1 426,9 tys. (68,4%) Polacy – 346,6 tys. (16,6%) Żydzi – 205,5 tys. (9,9%) Niemcy – 46,9 tys. (2,3%) inni – 59,6 tys. (2,8%) (w tym Czesi – 31,tys (1,5%), Rosjanie – 23,4 tys. (1,1%))
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9.XII.1931 rGrzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, , s. 139, Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , s. 50..
Ludność województwa wołyńskiego 1931 według deklarowanego wyznania prawosławne – 69,8%; rzymskokatolickie – 15,7%; mojżeszowe – 10%; ewangelickie – 2,6% –
Według drugiego powszechnego spisu ludności z 1931 roku województwo zamieszkiwało osób rzymskokatolickiego wyznania, – unickiego, – prawosławnego wyznania, – augsburskiego, – reformowanego, 252 – unijne ewangelickie, osób podało wyznanie ewangelickie bez bliższego określenia, – inne chrześcijańskie, – mojżeszowe, 40 – inne niechrześcijańskie, 161 osób nie zostało określonych (oraz bezwyznaniowi), osób nie podało przynależności konfesyjnej.
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9.XII.1931 r.
wskaźnik analfabetyzmu 1921: 68,8% ludności niepiśmiennej (58,1% – mężczyźni, 78,7% – kobiety) 1931: 47,8% (32,2% – mężczyźni, 62,3% – kobiety)
według źródła utrzymania 79,4% – rolnictwo 8,5% – przemysł 4,8% – handel 1,7% – komunikacja
Struktura demograficzna (1931)
Podział administracyjny Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
Powiat Powierzchnia(km²) Liczba mieszkańców Siedziba(liczba mieszkańców)dubieński (lub dubnowski) 3275 226 700 Dubno(12 696) horochowski 1757 122 100 Horochów(5991) kostopolski (od 1925)1 stycznia 1925 r. utworzono powiat kostopolski z części powiatu rówieńskiego (). 3496 159 600 Kostopol(6523) kowelski 5682 255 100 Kowel(27 653) krzemieniecki 2790 243 000 Krzemieniec(19 997) lubomelski 2054 85 500 Luboml(4111) łucki 4767 290 800 Łuck(37 737) ostrogski (do 1924)1 stycznia 1925 r. przemianowano powiat ostrogski na zdołbunowski (). 818 56 595 Ostróg(12 975) rówieński 2898 252 800 Równe(40 788) sarneński (od 1930)16 grudnia 1930 r. przyłączono do woj. wołyńskiego powiat sarneński z woj. poleskiego (). 5478 181 300 Sarny(7587) włodzimierski 2208 150 400 Włodzimierz(24 609) zdołbunowski (od 1925) 1349 118 300 Zdołbunów(10 228)
Wojewodowie wołyńscy w II Rzeczypospolitej Jan Krzakowski 14 marca 1921 – 7 lipca 1921 Tadeusz Łada 7 lipca 1921 – 12 sierpnia 1921 (p.o.) Stanisław Downarowicz 13 sierpnia 1921 – 19 września 1921 Tadeusz Dworakowski 10 października 1921 – 15 marca 1922 (p.o.) Mieczysław Mickiewicz 22 lutego 1922 – 1 lutego 1923 Stanisław Srokowski 1 lutego 1923 – 29 sierpnia 1924 Kajetan Olszewski 29 sierpnia 1924 – 4 lutego 1925 Aleksander Dębski 4 lutego 1925 – 28 sierpnia 1926 Władysław Mech 28 sierpnia 1926 – 9 lipca 1928 Henryk Józewski 9 lipca 1928 – 29 grudnia 1929 Józef Śleszyński 13 stycznia 1930 – 5 czerwca 1930 (p.o.) Henryk Józewski 5 czerwca 1930 – 13 kwietnia 1938 Aleksander Hauke-Nowak 13 kwietnia 1938 – 17 września 1939
Wicewojewodowie Ignacy Strzemiński 1938 – wrzesień 1939
Miasta i miasteczka Synteza W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim „miasto”, „miasteczko” i „osada miejska”. Na terenie woj. wołyńskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie „miasto” miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami.
Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).