Scooby Doo (lub Scooby-Doo) – amerykańska franczyza medialna, obejmująca seriale i filmy dla dzieci, w większości animowane. Pierwszy serial, Scooby Doo, gdzie jesteś?, został stworzony w 1969 roku przez Joego Ruby’ego i Kena Spearsa dla studia Hanna-Barbera. Głównymi postaciami franczyzy są mówiący dog niemiecki Scooby Doo oraz czworo nastolatków: Fred Jones, Daphne Blake, Velma Dinkley i Kudłaty Rogers, a w niektórych programach (głównie w latach 80.) dodatkowo siostrzeniec Scooby’ego, Scrappy Doo. Bohaterowie rozwiązują zagadki kryminalne, związane z przestępcami przebranymi za duchy, rzadziej z udziałem zjawisk nadprzyrodzonych.
W związku z sukcesem Scooby Doo, gdzie jesteś? studia Hanna-Barbera (do 2001 roku) i Warner Bros. Animation (od 1998 roku) wyprodukowały serię jego spin-offów. Do 1973 roku seriale o Scoobym Doo były emitowane przez CBS, zaś w latach 1976–1991 przez ABC. Produkcja nowych seriali w ramach franczyzy rozpoczęła się po jedenastoletniej przerwie. Były one emitowane przez stacje: The WB (2002–2008), Cartoon Network (2010–2016) i Boomerang (od 2017 roku). Premiera czternastego i dotychczas ostatniego serialu o Scoobym Doo, Scooby Doo i… zgadnij kto?, odbyła się w 2019 roku.
Od 1979 roku produkowane są także filmy, wchodzące w skład franczyzy. Pięć pierwszych z nich powstało w latach 1979–1994 dla telewizji, a od 1998 kolejne filmy są wydawane w formacie direct-to-video. W latach 2002 i 2004 odbyły się premiery kinowych filmów aktorskich o Scoobym Doo, dystrybuowanych przez Warner Bros. Kolejne trzy filmy aktorskie (dwa telewizyjne i jeden direct-to-video) zostały wydane w latach 2009–2018, a w 2020 roku do kin trafił film animowany Scooby-Doo! Franczyza Scooby Doo obejmuje także komiksy, gry wideo i spektakle teatralne.
Historia mały|Wehikuł Tajemnic mały|Przebranie Scooby’ego Doo
Geneza i powstanie W 1968 roku organizacja konsumencka Action for Children’s Television (ACT) rozpoczęła protest wobec kreskówek emitowanych w sobotnie poranki, które oceniła jako przedstawiające nadmierną przemoc. Wskutek protestu zostały anulowane trzy seriale studia Hanna-Barbera: Kosmiczny Duch, The Herculoids oraz Birdman i Trio z galaktyki. Tymczasem stacja CBS emitowała kreskówkę The Archie Show o zespole muzycznym. Fred Silverman, dyrektor pasma dziennego CBS, zachęcony sukcesem serialu, poprosił Williama Hannę i Josepha Barberę o stworzenie innej kreskówki o zespole muzycznym, który między koncertami rozwiązywałby zagadki kryminalne. Sprecyzował, że ma na myśli mieszaninę elementów z The Archie Show, słuchowiska radiowego I Love a Mystery i sitcomu The Many Loves of Dobie Gillis.
Barbera zatytułował serial House of Mystery oraz zlecił stworzenie go producentom Joemu Ruby’emu i Kenowi Spearsowi, a także animatorowi Iwao Takamoto. Ci zmienili tytuł na Mysteries Five oraz rozwinęli koncepcję głównych bohaterów – zespołu The Mysteries Five, w skład którego wchodziłaby piątka przyjaciół: Geoff, Mike, Kelly, Linda, jej brat W.W. oraz grający na bongosach pies Too Much. The Mysteries Five mieli rozwiązywać zagadki z udziałem duchów, zombie i innych nadprzyrodzonych stworzeń. Początkowo Too Much miał być owczarkiem staroangielskim. Silverman odrzucił pomysł, więc Barbera zadecydował, że pies będzie dogiem niemieckim. Takamoto stworzył projekt psa ze zbyt pochylonymi nogami, podwójnym podbródkiem i pochylonym tyłem (Materiał dodatkowy na DVD The Scooby-Doo/Dynomutt Hour: The Complete Series)..
Po kolejnym przedstawieniu pomysłów Silvermanowi Ruby i Spears podjęli decyzję o zmniejszeniu liczby bohaterów ludzi z pięciu do czterech (zrezygnowano z Mike’a). Ich osobowości zostały zmienione na wzór głównych bohaterów The Many Loves of Dobie Gillis. Geoff zmienił imię na Ronnie, a potem na Fred, Kelly na Daphne, Linda na Velma, a W.W. na Kudłaty. Silverman ostatecznie zaakceptował projekt, ale zmienił jego tytuł na Who’s S-S-Scared?. Ostatecznie szef CBS, Frank Stanton, odrzucił serial po prezentacji pomysłów na zbliżający się sezon 1969–1970 w telewizji, argumentując, że jest zbyt straszny dla dzieci. Silverman, Ruby i Spears postanowili uczynić serial bardziej komediowym, ponadto porzucili pomysł, że bohaterowie będą tworzyć zespół muzyczny. Gdy Silverman leciał samolotem na kolejne spotkanie z przedstawicielami stacji, usłyszał piosenkę „Strangers in the Night” Franka Sinatry. Zainspirowany jego śpiewem „doo-be-doo-be-doo”, zmienił imię psa na Scooby Doo. Ostatecznie przedstawiciele CBS zaakceptowali serial, zatytułowany Scooby Doo, gdzie jesteś?.
Lata 1969–1979 13 września 1969 roku CBS wyemitował pierwszy odcinek Scooby Doo, gdzie jesteś?, zatytułowany „Noc w muzeum”. Obsadę dubbingową serialu tworzyli: Don Messick jako Scooby Doo, Casey Kasem jako Kudłaty, Frank Welker jako Fred, Indira Stefanianna jako Daphne i Nicole Jaffe jako Velma. Sposób mówienia Scooby’ego został wykształcony na wzór psa Astro z kreskówki Jetsonowie, któremu głosu również użyczał Messick. David Mook i Ben Raleigh napisali piosenkę do czołówki, którą zaśpiewał Larry Marks. Każdy odcinek został napisany według stałego schematu. Na początku bohaterowie przyjeżdżają na miejsce akcji Wehikułem Tajemnic – vanem, pokolorowanym psychodelicznymi kolorami w stylu Flower Power. Gdy okazuje się, że okolica jest terroryzowana przez ducha, potwora lub inne zjawiska nadprzyrodzone, Tajemnicza Spółka postanawia rozwiązać zagadkę. W tym celu przyjaciele poznają podejrzanych i zbierają poszlaki, by w końcu złapać potwora w pułapkę, najczęściej zaprojektowaną przez Freda. Okazuje się, że za potwora przebrany jest któryś z podejrzanych. Winowajca zostaje aresztowany, uprzednio mówiąc: „Wszystko by mi się udało, gdyby nie wy, wścibskie dzieciaki”.
Serial był emitowany w sobotnie poranki, w tym samym czasie, co kreskówka The Hardy Boys na ABC. Według statystyk firmy Nielsen Media Research, 65% telewizyjnej widowni w tym czasie antenowym oglądała Scooby Doo, gdzie jesteś?. Sukces serialu poskutkował przedłużeniem go na drugi sezon, emitowany jesienią 1970 roku. W związku z porzuceniem aktorstwa przez Stefaniannę, rolę Daphne przejęła Heather North. Piosenka w czołówce została nagrana na nowo, z wokalem Austina Robertsa. W scenach ucieczki przed potworem wykorzystano piosenki w stylu bubblegum pop, napisane na potrzeby serialu przez Danny’ego Janssena i Robertsa, również śpiewane przez drugiego z nich. Sukces Scooby’ego Doo zaowocował powstaniem kreskówek, w których ludzie i ich zwierzę lub maskotka rozwiązują zagadki kryminalne. Były to chociażby Josie i Kociaki (w 1970), The Funky Phantom (w 1971) czy The Amazing Chan and the Chan Clan (w 1972).
Jesienią 1972 roku, czyli po prawie dwóch latach od ostatniego odcinka Scooby Doo, gdzie jesteś?, CBS rozpoczął emisję jego kontynuacji, zatytułowanej Nowy Scooby Doo. Choć schemat fabuły pozostał taki sam, zmianom uległa forma. Odcinki wydłużono z około 20- do około 40-minutowych. W każdym odcinku pojawiali się goście specjalni – bohaterowie innych seriali, filmów bądź komiksów (na przykład rodzina Addamsów, Batman i Robin czy Josie i Kociaki) oraz znane osoby, dubbingowane przez siebie samych (na przykład Sonny & Cher, Don Knotts i Dick Van Dyke). Hoyt Curtin napisał nową piosenkę do czołówki. CBS wyemitował dwa sezony Nowego Scooby’ego Doo, po czym do 1976 roku puszczał powtórki Scooby Doo, gdzie jesteś?.
W 1975 roku Fred Silverman przeniósł się ze stacji CBS do konkurencyjnej ABC, obejmując pozycję prezesa. Zlecił studiu Hanna-Barbera produkcję nowych odcinków o Scoobym Doo. Jesienią 1976 roku w sobotnie poranki ABC emitował godzinny blok programowy The Scooby-Doo/Dynomutt Hour. Pierwsze pół godziny bloku stanowił odcinek ze Scoobym Doo w roli głównej, zaś drugie – z psem Dynomuttem. Po dwóch miesiącach blok wydłużono do półtorej godziny i zmieniono jego nazwę na Scooby-Doo/Dynomutt Show. W trzecie pół godziny transmitowana była powtórka Scooby Doo, gdzie jesteś?. Dodatkowo Tajemnicza Spółka wystąpiła gościnnie w trzech odcinkach poświęconych Dynomuttowi. Od 1976 roku Pat Stevens przejęła rolę Velmy.
Jesienią 1977 roku ABC emitował w sobotnie poranki dwugodzinny blok programowy Scooby’s All-Star Laff-A-Lympics. Emitowane w nim były kolejno: Kapitan Grotman i Aniołkolatki, Scooby Doo i drużyna gwiazd, nowy odcinek ze Scoobym w roli głównej (później zastąpiony przez powtórkę pewnego odcinka z zeszłego roku), powtórka Scooby Doo, gdzie jesteś? i The Blue Falcon & Dynomutt. Scooby Doo i drużyna gwiazd był crossoverem z udziałem 45 postaci z kreskówek studia Hanna-Barbera, zrealizowanym w formie parodii igrzysk olimpijskich i programu Battle of the Network Stars. W każdym odcinku trzy drużyny rywalizowały między sobą o złoty, srebrny i brązowy medal. Jedną z drużyn była The Scooby Doobies, dowodzona przez Scooby’ego. W jej skład wchodzili między innymi Kudłaty i wprowadzony w kilku odcinkach poświęconym Scooby’emu jego kuzyn, Scooby Dum. W Scoobym Doo i drużynie gwiazd nie pojawili się Fred, Daphne i Velma.
Jesienią 1978 w sobotnie poranki na ABC pojawił się półtoragodzinny blok Scooby’s All-Stars. Składy się na niego kolejno: dwa odcinki Kapitana Grotmana i Aniołkolatek, odcinek drugiego sezonu Scooby’ego Doo i drużyny gwiazd oraz odcinek poświęcony Scooby’emu. Nowe odcinki skupione wokół Scooby’ego emitowano pod tytułem Scooby Doo, gdzie jesteś? (na późniejszych wydaniach DVD odcinki te traktowane są jako trzeci sezon oryginalnego serialu z 1969 roku). Odcinki z trzech sezonów (z lat 1976–1978) zostały w emisjach powtórkowych połączone w jednolity serial, zatytułowany po prostu Scooby Doo. Odcinki o Dynomutcie złączono w powtórkach w kreskówkę Dynomutt, Dog Wonder.
W 1979 roku ABC podjęło decyzję o wprowadzeniu do Tajemniczej Spółki nowego członka, co miało na celu podniesienie słabnącej oglądalności seriali o Scoobym Doo. Joseph Barbera i Mark Evanier stworzyli postać niskiego siostrzeńca Scooby’ego, Scrappy’ego Doo, a Lennie Weinrib otrzymał angaż do jego dubbingu. Kolejny serial z franczyzy, Scooby i Scrappy Doo, pojawił się w ABC jesienią 1979 roku. Pomiędzy jego odcinkami ABC wyemitował specjalny godzinny film Scooby Doo podbija Hollywood, w którym Scooby jest telewizyjną gwiazdą sobotnich poranków, ale pragnie zyskać swoje show w wieczornym paśmie. Tymczasem na kilka ostatnich odcinków Scooby’ego i Scrappy’ego Doo nastąpiła zmiana w obsadzie – Marla Frumkin przejęła rolę Velmy. Wprowadzenie Scrappy’ego wpłynęło na wzrost oglądalności, równocześnie skupiając większą uwagę na bohaterach psach, co poskutkowało w przyszłości zmniejszeniem roli postaci ludzi.
Lata 1980–1989 W 1980 roku ABC podjęło kolejne kroki, mające na celu „odświeżenie” formatu. Jesienią rozpoczęła się emisja nowego serialu, również zatytułowanego Scooby i Scrappy Doo. Nie pojawili się w nim Fred, Daphne i Velma, tym samym Tajemnicza Spółka została ograniczona do Scooby’ego, Scrappy’ego i Kudłatego. Tym razem potwory były prawdziwe, to znaczy nie przebierali się za nie złoczyńcy. Każdy odcinek składał się z trzech odrębnych, siedmiominutowych segmentów. Ze względu na brak porozumienia w sprawie gaży Weinriba, dubbingujący nieprzerwanie Scooby’ego Don Messick otrzymał dodatkowo rolę Scrappy’ego. Pierwsze dwa sezony z lat 1980–1981 emitowano w bloku The Richie Rich/Scooby-Doo Show, wraz z serialem Richie Rich. Trzeci sezon z 1982 roku był z kolei częścią bloku The Scooby & Scrappy-Doo/Puppy Hour, wraz z The Puppy’s Further Adventures. W trzecim sezonie trzeci segment każdego odcinka emitowano pod tytułem Scrappy i Yabba Doo, a jego bohaterami byli Scrappy Doo i brat Scooby’ego, Yabba Doo, dubbingowany przez Dona Messicka (w tych segmentach nie pojawiali się Scooby i Kudłaty).