Karl Theodor Helfferich (ur. 22 lipca 1872 w Neustadt an der Haardt, zm. 23 kwietnia 1924 w Bellinzonie) – niemiecki ekonomista, prawnik, bankier, urzędnik państwowy, dyplomata i polityk.

Życiorys Karl Theodor Helfferich urodził się 22 lipca 1872 roku w Neustadt an der Haardt w rodzinie o tradycjach fabrykanckich – jego ojciec Friedrich Helfferich był właścicielem fabryki a matka Auguste z domu Knöckel pochodziła z rodziny przemysłowców. Karl Theodor miał pięciu braci: Philippa (ur. 1874) – dyrektora fabryki i przewodniczącego Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej (niem. Deutschnationale Volkspartei, DNVP) w Palatynacie Augusta (ur. 1876) – dyrektora fabryki Emila (ur. 1878) – handlowca w Hamburgu Wilhelma (ur. 1882) – przemysłowca, dyrektora zakładów budowy urządzeń kolejowych Joseph-Vögele-AG

Sekretarz stanu w Urzędzie Skarbu Rzeszy (niem. Reichsschatzamt) (1915–1916), minister spraw wewnętrznych i wicekanclerz w rządzie Bethmanna Hollwega (1916–1917), a następnie w rządzie Georga Michaelisa (1917), ambasador Niemiec w Moskwie (1918). Od 1919 polityk Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej (niem. Deutschnationale Volkspartei, DNVP), poseł do Reichstagu (1920–1924), przeciwnik Republiki Weimarskiej.

Podczas I wojny światowej Helfferich odpowiadał za finanse publiczne Niemiec, finansując działania wojenne na kredyt, zwiększając deficyt budżetowy i dług publiczny. Deficyty były finansowane poprzez emisję dodatkowego pieniądza – Reichsbank dokonywał monetyzacji niemieckiego długu publicznego, co zdaniem monetarystów przyczyniło się do wzrostu inflacji w gospodarce. W kulminacyjnym punkcie hiperinflacji niemieckiej w 1923 roku zaproponował wprowadzenie nowej waluty opartej na życie – marki żytniej (niem. Roggenmark). Chociaż pomysł Helffericha nie został przyjęty przez rząd, to jednak jego koncepcja, by nowa waluta znalazła pokrycie w konkretnym dobrze, została zrealizowana kiedy wprowadzaną nową walutę przejściową Rentenmark oparto na ziemi znajdującej się w posiadaniu państwa niemieckiego. W związku z tym, nazywano często Helffericha „ojcem Rentenmarki” (niem. Vater der Rentenmark).

Zginął 23 kwietnia 1924 w wypadku kolejowym (Kolei Gotarda), do którego doszło w szwajcarskiej miejscowości Bellinzona.

Kariera naukowa Po ukończeniu nauki w gimnazjum w Neustadt, Helfferich studiował prawo i nauki polityczne w Berlinie, Monachium i Strasburgu (1890–1894), m.in. u Gustava Schmollera, Lujo Brentano i . W 1894 roku uzyskał stopień doktora (praca doktorska: Die Folgen des deutsch-österreichisch Münzvereins von 1857)Praca dostępna w The Internet Archive, zob. . Od 1899 roku był docentem na uniwersytecie w Berlinie, gdzie uzyskał habilitację (praca habilitacyjna: Die Reform des deutschen Geldwesens nach der Begründung des Deutschen Reiches)Praca dostępna w The Internet Archive, zob. i gdzie do 1906 roku prowadził wykłady z ekonomii. Propozycje pracy w Wyższej Szkole Technicznej w Karlsruhe (1902) i na Uniwersytecie w Bonn (1904) odrzucił.

Das Geld W 1903 roku wydał pracę Das Geld, w której czerpiąc z historii pieniądza oraz teorii pieniądza przedstawił wnioski praktyczne, zrywając z prawnym ujęciem teorii pieniądza propagowanym przez Knappa. Helfferich uważał, że pieniądz papierowy, którego wartość i ilość określało państwo według kryteriów sprawiedliwości i możliwości gospodarczych jest dobry w teorii, lecz słaby w praktyce gospodarczej. Brak niezawodnych kryteriów zmian wartości pieniądza, a także brak pewności, że emisja czysto papierowego pieniądza będzie się odbywać zgodnie z wymaganiami sprawiedliwości i możliwości gospodarczych stwarzała rządowi nieograniczone możliwości emisji pieniądza bez pokrycia. Helfferich wskazywał na stabilizującą rolę pieniądza w gospodarce, ostrzegając jednocześnie, że jakiekolwiek problemy w systemie monetarnym będą transmitowane do gospodarki realnej, gdzie będą się jeszcze potęgować. Uważał, że stabilne relacje pomiędzy wartością pieniądza papierowego w poszczególnych krajach można utrzymać jedynie przy pomocy ponadpaństwowej instytucji – rozwiązanie to jednak wydawało mu się niemożliwe do wprowadzenia w praktyce. Stąd postulował powiązanie wartości pieniądza z jednym z metali szlachetnych – najlepiej ze złotem.

Kariera urzędnicza Niemiecka Afryka Wschodnia Obok pracy naukowej, Helfferich udzielał się publicystycznie, występując m.in. w 1895 roku przeciwko żądaniom rolników wprowadzenia w Niemczech podwójnej waluty i nacjonalizacji Reichsbanku. Dzięki temu nawiązał kontakty z politykami lewicowymi (m.in. z ), z bankierami (m.in. z i prezydentem Reichsbanku ), a także z wysokimi urzędnikami (m.in. z Rudolfem von Delbrückiem). W 1901 roku, jako ekspert walutowy, został powołany do Wydziału Kolonii w Ministerstwie Spraw Zagranicznych z zadaniem uregulowania stosunków walutowych w koloniach niemieckich. Z jego inicjatywy w 1904 roku marka niemiecka została wprowadzona we wszystkich koloniach niemieckich z wyjątkiem Niemieckiej Afryki Wschodniej, gdzie w obiegu obok indyjskiej rupii pozostawały rupie emitowane przez Towarzystwo Wschodnio-Afrykańskie. Jeszcze przed 1905 rokiem Helfferich wprowadził na obszarach Niemieckiej Afryki Wschodniej nową walutę – rupię, sztywno powiązaną z marką niemiecką.

Kariera bankowa W 1906 roku opuścił ministerstwo, obejmując prowadzenie Anatolijskiego Towarzystwa Kolei Żelaznych (niem. Anatolische Eisenbahngesellschaft) w Konstantynopolu, którego głównym udziałowcem był Deutsche Bank. Przez dwa lata zajmował się rozbudową kolei bagdadzkiej. W 1908 roku powrócił do Niemiec i został członkiem zarządu Deutsche Banku, a od 1910 roku pełnił również funkcję członka w komitecie centralnym Reichsbanku, reprezentując Deutsche Bank. Nadal patronował dalszej rozbudowie kolei bagdadzkiej, a także angażował się w zacieśnianie stosunków niemiecko-belgijskich w Afryce, co zaowocowało uzyskaniem przez Deutsche Bank praw do wydobycia surowców mineralnych w Katandze oraz udziałami w spółce obsługującej ruch rzeczny w Kongo. Przyczynił się do otwarcia filii Deutsche Banku w Konstantynopolu w 1910 roku.

Latem 1913 roku Helfferich uczestniczył jako delegat rządu niemieckiego w międzynarodowej konferencji finansowej w Paryżu w sprawie uregulowania powojennych kwestii bałkańskich – zimą 1913/1914 w ścisłej współpracy z niemieckim Ministerstwem Spraw Zagranicznych negocjował z francuskim rządem i finansjerą kwestie podziału wzajemnych interesów w Turcji. Równolegle, wraz z (członkiem zarządu Deutsche Banku) prowadził rozmowy z brytyjskimi politykami i finansistami w sprawie dalszej rozbudowy kolei bagdadzkiej oraz koncesji na wydobycie ropy naftowej w okolicach Mosulu w północnym Iraku. Projekty kolonialne przerwał wybuch I wojny światowej.

Od 1909 roku Hellferich był członkiem dyrektorium, powstałego w tym samym roku, stowarzyszenia (niem. Der Hansabund für Gewerbe, Handel und Industrie), skupiającego przedstawicieli przemysłu, handlu i sektora bankowego – do związku należeli m.in. (przewodniczący rady nadzorczej syndykatu węglowego w Nadrenii-Zachodniej Westfalii (niem. Rheinisch-Westfälisches Kohlen-Syndikat, RWKS)) czy (przewodniczący dyrektorium w przedsiębiorstwie Krupp). Stowarzyszenie opowiadało się przeciwko konserwatywnej polityce gospodarczej i podatkowej Rzeszy, która faworyzowała wielkich posiadaczy ziemskich – powstało jako przeciwwaga dla Związku Rolników (niem. Bund der Landwirte). Z powodu rozbieżności interesów pomiędzy przedstawicielami przemysłu ciężkiego i innych branż, stowarzyszenie upadło w 1915 roku.

Kariera polityczna 31 stycznia 1915 roku Helfferich zrezygnował z pełnionych funkcji, przyjmując nominację na sekretarza stanu w Urzędzie Skarbu Rzeszy (niem. Reichsschatzamt), gdzie zajmował się finansami państwa.

Finansowanie I wojny światowej W okresie wojennym Helfferich prowadził dwa budżety: zwyczajny – pokrywający m.in. obsługę długu, bilansowany przez wpływy z podatków, oraz budżet nadzwyczajny – zawierający wszystkie wydatki związane wysiłkiem wojennym. Stale rosnące koszty prowadzenia wojny – w sumie 164 miliardy marek (164 × 109)Uwzględniając deprecjację marki było to 110 miliardów przedwojennych, patrz Fergusson, s. 8. – Helfferich finansował przede wszystkim poprzez emisję papierów dłużnych: obligacji skarbowych (97 miliardów marek) – np. obligacji wojennych (niem. Kriegsanleihen), weksli skarbowych (niem. Schatzwechsel), przekazów skarbowych (niem. Schatzanweisungen) itp. (57 miliardów marek), a w mniejszym stopniu poprzez opodatkowanie za sprawą np. Kriegsgewinnsteuer (10 miliardów marek). Helfferich postępował zgodnie ze starą teorią finansowania wojny, wyznawaną jeszcze przez Jacques’a Neckera, że zbilansowany budżet nie jest inflacjogenny, przy czym za wystarczające uznawał zbilansowanie budżetu zwyczajnego, zawierającego wydatki na obsługę długów zaciąganych na prowadzenie wojny. Niska stopa finansowania z dochodów podatkowych wynikała z jednej strony z niechęci samego Helffericha do zwiększania obciążeń fiskalnych, z drugiej jednak strony konstytucja bismarckowska z 1871 roku przyznawała prawo do ściągania większości podatków na szczeblu regionalnym i komunalnym, a nie na szczeblu federalnym.

Podobnie jak w przypadku wcześniejszej zwycięskiej wojny (1879–1871), wykup obligacji wojennych miał być finansowany z reparacji wojennych uzyskanych przez Niemcy od przegranych – jak sugerował Helfferich w swoim przemówieniu przed Reichstagiem w 1915 roku:

Finansowanie wojennych wydatków państwowych na drodze deficytu doprowadziło to gwałtownego wzrostu zadłużenia państwa. Jednocześnie jednak Reichsbank dokonywał monetyzacji niemieckiego długu publicznego, emitując dodatkowy pieniądz bez pokrycia, co spowodowało pięciokrotny wzrost jego podaży w latach 1914–1918. Wielu ekonomistów (m.in. Bresciani Turroni (1937); (1930)) upatrywało źródła późniejszej hiperinflacji (1919–1923) właśnie w nadmiernej emisji pieniądza w celu pokrycia deficytów budżetowych wynikających z potrzeby finansowania I wojny światowej. Sam Helfferich był zwolennikiem teorii bilansu płatniczego, która przyczyn hiperinflacji dopatrywała się w zachowaniu kursu walutowego. Ujemny bilans płatniczy po zakończeniu wojny oznaczał odpływ pieniądza z kraju, co doprowadziło do deprecjacji waluty i inflacji, negatywnie oddziałując na deficyt budżetowy, który finansowano poprzez nadmierną emisję pieniądza. Źródłem deficytu na rachunku płatniczym miały być raty spłat 132 miliardów marek w złocie reparacji wojennych nałożonych na Niemcy w 1921 roku i inne obciążenia wynikające z postanowień traktatu wersalskiego. Sam Helfferich mówił:

Helfferich był kojarzony z polityką Paula von Hindenburga i Ericha Ludendorffa – żadne ofiary nie są za duże, jeśli Niemcom uda się wytrzymać i doprowadzić stronę aliancką do wycieńczenia, tak by pokój został podpisany na warunkach niemieckich. Minister finansów w rządzie Gustava Bauera – Matthias Erzberger krytykował ostro strategię Helffericha – szczególnie brak zmian w polityce podatkowej i większej centralizacji podatków na szczeblu federalnym, nazywając jego samego „Ludendorffem finansów”.

Wicekanclerz