Miłość i śmierć (ang. Love and Death) – amerykańska komedia z 1975 roku. Piąty, w pełni autorski (scenariusz, reżyseria, główna rola) film Woody’ego Allena.

Zdjęcia do filmu kręcono przez 20 tygodni.

Fabuła Rosja początku XIX wieku. Oczekujący w celi na wykonanie wyroku skazaniec Borys Gruszenko opowiada o swoim życiu. Pochodził z typowo rosyjskiej rodziny ziemiańskiej. Jego ojciec posiadał maleńki skrawek ziemi (w filmie jest to autentyczny kawałek trawnika z ukorzenioną ziemią, który ojciec nosi za pazuchą). Miał dwóch braci – Iwana i Michaiła – chłopów na schwał. Zawsze się jednak od nich odróżniał – cherlak w okularach. Zadawał filozoficzne pytania o istocie życia i śmierci, istnieniu Boga oraz za wszelką cenę pragnął przeżyć coś mistycznego, najlepiej jakiś biblijny cud. Kochał się również w swojej kuzynce Sonii, która z kolei była zakochana w jego bracie Iwanie, a poślubiła handlarza śledziami Woskowieka. Gdy Napoleon uderzył na Austrię (1807) i Rosja weszła do koalicji antynapoleońskiej, Borys wraz z braćmi udał się na wojnę. Był to kompletny łamaga, pacyfista z urodzenia, który nie potrafił nawet utrzymać karabinu. Jednak podczas wielkiej bitwy z francuzami wykazał się bohaterskim czynem – chowając się w lufie armaty został wystrzelony wprost do namiotu z francuskimi generałami, którzy zdezorientowani oddali mu się do niewoli. Borys powrócił do stolicy w aureoli bohatera i spotykał się z hrabiną Aleksandrową, której imponował młody człowiek. Spędzili razem noc, w wyniku czego adorator hrabiny Anton Liebiedokow wyzwał Borysa na pojedynek. Pewna śmierci Borysa Sonia, która w tym czasie zdążyła już owdowieć (Woskowiek zastrzelił się przypadkiem podczas czyszczenia pistoletu), z litości obiecała Borysowi małżeństwo, jeśli ten wyjdzie cało z pojedynku. Tak się też staje – Borys pomimo zranienia przez Lebiedokowa oddał strzał w powietrze, darując życie Lebiedokowowi. Ten, ujęty jego wspaniałomyślnością uznał całą rzecz za zakończoną. Sonia poślubiła Borysa złorzecząc w duchu. Ich sielankowe życie w majątku Borysa przerwał najazd Napoleona na Rosję (1812). Obydwoje uznali, że aby mogli żyć dalej w spokoju, aby Borys nie musiał iść na wojnę, a jego majątek nie uległ zniszczeniu, muszą po prostu zabić cesarza Francuzów. Obydwoje udali się w niebezpieczną misję do Moskwy. Po drodze spotkali w zajeździe parę hiszpańskich arystokratów – don Francisco i jego siostrę, którzy spieszyli na spotkanie z Napoleonem. Obydwoje unieszkodliwili arystokratę (ogłuszyli) i podszywając się pod hiszpańskie rodzeństwo udali do cesarza. Podstęp się udał, Napoleon był zauroczony piękną Sonią i bez trudu dał się jej zwabić do jej pokoju, gdzie czekał Borys z pistoletem. Jednak w decydującym momencie żadne z nich nie było w stanie oddać śmiertelnego strzału – nie pozwoliły im na to ich poglądy na sprawy życia i śmierci. Kiedy obydwoje wiedli filozoficzną dyskusję nad moralnym aspektem ich czynu, prawem do zadania człowiekowi śmierci, z szafy wyszedł spiskowiec, który oddał strzał do cesarza, jak się później okazało jego sobowtóra. Borys trafił do więzienia, Soni udało się zbiec. W celi śmierci spełnia się wreszcie największe marzenie Borysa – widzi anioła, który obiecuje mu, że rankiem, tuż przed egzekucją Napoleon wspaniałomyślnie go ułaskawi. Pewny siebie Borys staje przed plutonem egzekucyjnym dowcipkując. Niestety, przepowiednia okazała się fałszywa – w ostatniej scenie filmu kostucha prowadzi Borysa przez rosyjskie pola z rosyjską muzyką ludową w tle.

Role Woody Allen – Borys Gruszenko Diane Keaton – Sonia James Tolkan – Napoleon Bonaparte Harold Gould – Anton Liebiedokow Olga Georges-Picot – hrabina Aleksandrowna Zvee Scooler – ojciec Borysa Despo Diamantidou – matka Borysa Henry Czarniak – Iwan Gruszenko Féodor Atkine – Michaił Gruszenko Jessica Harper – Natasza Brian Coburn – Dmitrij Tony Jay – Władimir Maksimowicz Howard Vernon – gen. Leveque Alfred Lutter – młody Borys Georges Adet – stary Niechamkin Sol Frieder – Woskowiek Lloyd Battista – don Francisco Frank Adu – sierżant Leib Lensky – ojciec Andriej C.A.R. Smith – ojciec Nikołaj Denise Péron – doña Francisco Florian – wujek Nikołaj Harry Hankin – wujek Sasza Jack Lenoir – Krapotkin i inni.

Parodia Jak wiele wcześniejszych filmów Allena jest to parodia, tym razem rosyjskiej literatury i kina epickiego. Wiele scen bitwy z Francuzami filmowanych jest za pomocą ujęć najazdowych kamery, tak jak ma to miejsce w wypadku najgłośniejszej ekranizacji Wojny i pokoju z 1967 roku. W ścieżce dźwiękowej scen z bitwy pojawiają się wątki muzyki do filmu Aleksander Newski Eisensteina z 1938. Jednak przede wszystkim, w filmie tym Woody Allen parodiuje rosyjską literaturę. Ukazane w „krzywym zwierciadle” elementy powieści Tołstoja i Dostojewskiego, bez trudu można dostrzec w fabule filmu (filozoficzne rozważania głównych bohaterów, poetyckie monologi, zawiłość akcji i jej nieoczekiwane zwroty, wielka lub tragiczna miłość, bohaterska lub nieoczekiwana śmierć, wielka wojna, romantyczne pojedynki, itp.). Rozmowa Borysa z ojcem w celi śmierci składa się z tytułów i bohaterów powieści Dostojewskiego (Zbrodnia i kara, Gracz, Bracia Karamazow, Idiota i in.). Film przepełniony jest celowymi, komicznymi anachronizmami, takimi jak np. czarnoskóry sierżant musztrujący Borysa w typowo amerykańskim stylu lub sprzedający hot dogi człowiek i cheerleaderki na polu bitwy czy też nieodłączny atrybut Allena – okulary, itp.

Varia Woody Allen uważa ten film za najbardziej osobisty i ulubiony. W pierwszej wersji film miał mieć muzykę autorstwa Strawinskiego, jednak po obejrzeniu już ukończonego filmu, Allen uznał ją za „mało komiczną” i zwrócił się ku Prokofiewowi. Film znalazł się w 500-setce najlepszych filmów wszech czasów brytyjskiego miesięcznika Empire (pozycja 301).

Zdjęcia Zdjęcia do filmu realizowane były na terenie Węgier (Budapeszt), Francji (Paryż).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Recenzja filmu autorstwa Rogera Eberta

Kategoria:Amerykańskie filmy komediowe Kategoria:Amerykańskie filmy z 1975 roku Kategoria:Filmy kręcone w Budapeszcie Kategoria:Filmy kręcone w Paryżu Kategoria:Filmy w reżyserii Woody’ego Allena Kategoria:Filmy wytwórni United Artists