Aleksy II, imię świeckie Aleksiej Michajłowicz Ridigier (ur. 23 lutego 1929 w Tallinnie, zm. 5 grudnia 2008 w Moskwie) – piętnasty patriarcha moskiewski i całej Rusi, zwierzchnik Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w latach 1990–2008.

Urodził się w rodzinie rosyjskich emigrantów żyjących w Estonii, jego ojciec od 1942 był prawosławnym duchownym. W 1949 ukończył seminarium duchowne w Leningradzie, a następnie podjął wyższe studia teologiczne na Leningradzkiej Akademii Duchownej. 11 kwietnia 1950 ożenił się z Wierą Aleksiejewą, po czym 16 kwietnia 1950 przyjął święcenia kapłańskie i został proboszczem parafii w Jõhvi. Jeszcze w tym samym roku małżeństwo Ridigierów zostało rozwiązane. W 1959, będąc proboszczem parafii w Tartu, złożył wieczyste śluby mnisze, przyjmując imię Aleksy. Dwa lata później został wyświęcony na biskupa tallińskiego i estońskiego, w 1964 został podniesiony do godności arcybiskupiej, zaś w 1968 – do godności metropolity. Od 1961 do 1985 pełnił ponadto obowiązki kanclerza Kościoła (zarządzającego sprawami Patriarchatu Moskiewskiego).

W 1985 objął katedrę leningradzką. Pięć lat później, po śmierci patriarchy Pimena, został wybrany na jego następcę. W nowej rzeczywistości politycznej, po upadku ZSRR, z powodzeniem działał na rzecz uzyskania przez Rosyjski Kościół Prawosławny znaczącej pozycji społecznej i politycznej. W okresie sprawowania przezeń urzędu Kościół reaktywował bądź założył kilkanaście tysięcy parafii, kilkaset klasztorów, nawiązał szerokie kontakty międzynarodowe, na nowo podjął działalność charytatywną, współpracę z wojskiem i służbą więzienną. Patriarcha blisko współpracował przy tym z kolejnymi prezydentami Rosji, oczekując od rządu ochrony dominującej pozycji prawosławia wśród innych wyznań religijnych obecnych w kraju. Zmarł w 2008, najprawdopodobniej wskutek kolejnego zawału serca.

Według dokumentów z Archiwum Mitrochina od 1958 był tajnym współpracownikiem KGB o pseudonimie „Drozdow”.

Oprócz ojczystego języka rosyjskiego biegle posługiwał się językiem estońskim.

Życiorys Dzieciństwo i młodość mały|Aleksiej Ridigier z rodzicami i babką, lata 40. XX wieku Pochodził z kurlandzkiego rodu szlacheckiego, który w XVIII w. przyjął prawosławie. Bezpośredni przodkowie przyszłego patriarchy żyli w Petersburgu i dopiero w 1917, po rewolucji październikowej, uciekli do Estonii. Ojciec Aleksego II, Michaił Aleksandrowicz Ridigier, ukończył tam gimnazjum, po czym pracował jako robotnik w Haapsalu. Następnie rodzina przeniosła się do Tallinna, gdzie Michał Ridigier został zatrudniony w fabryce jako księgowy, zaś w 1942 przyjął święcenia kapłańskie po ukończeniu kursu teologicznego w Tallinnie. Matka przyszłego hierarchy, Jelena Josifowna z d. Pisariewa, pochodziła z Tallinna i była córką rosyjskiego oficera, pułkownika w wojskach Białych w czasie rosyjskiej wojny domowej, rozstrzelanego przez Czerwonych.

Aleksiej Ridigier urodził się w 1929, trzy lata po ślubie rodziców. Imię otrzymał na cześć Aleksego Człowieka Bożego. Był wychowywany w duchu głęboko religijnym, od dzieciństwa regularnie jeździł na pielgrzymki do prawosławnych klasztorów – Monasteru Piuchtickiego, Pskowsko-Pieczerskiego, na Wałaam. Wyjazdy do ostatniego z wymienionych klasztorów wywarły na nim szczególne wrażenie. Edukację na poziomie podstawowym i gimnazjalnym odebrał w szkołach prywatnych, następnie w placówce państwowej.

Od 1944 pełnił obowiązki psalmisty i hipodiakona arcybiskupa narewskiego, a następnie tallińskiego i estońskiego Pawła. W 1945 przygotowywał do ponownego otwarcia soboru Świętego Aleksandra Newskiego w Tallinnie, w którym był następnie zakrystianem. Następnie podjął pracę psalmisty w cerkwiach Świętych Symeona i Anny oraz Narodzenia Matki Bożej w Tallinnie; w tej drugiej świątyni jego ojciec był proboszczem. W 1946 r. zdał egzaminy wstępne do seminarium duchownego w Leningradzie, jednak nie został przyjęty z powodu nieukończenia osiemnastu lat. W kolejnym roku akademickim Aleksiej Ridigier ponownie zdał pozytywnie egzaminy i podjął naukę od razu na III roku seminarium. W 1949 r., po ukończeniu tej szkoły, rozpoczął studia w Leningradzkiej Akademii Duchownej. Jednak już w grudniu tego samego roku metropolita leningradzki i nowogrodzki Grzegorz doradził mu zmianę trybu studiów z dziennego na eksternistyczne, przyjęcie święceń diakońskich i kapłańskich, a następnie podjęcie służby w Estonii. Aleksiej Ridigier zgodził się na takie rozwiązanie i wybrał jako miejsce przyszłej pracy duszpasterskiej parafię Objawienia Pańskiego w Jõhvi ze względu na położenie w pół drogi między Tallinnem, gdzie żyli jego rodzice, a Leningradem, dokąd dojeżdżał na egzaminy.

Służba kapłańska na terenie Estonii mały|Cerkiew Objawienia Pańskiego w Jõhvi, pierwsza placówka duszpasterska, w której służył jako kapłan przyszły patriarcha Aleksy 11 kwietnia 1950 ożenił się z Wierą Aleksiejewą, córką Gieorgija Aleksiejewa, kapłana prawosławnego z Tallinna. Cztery dni później został wyświęcony na diakona. 16 kwietnia 1950 przyjął natomiast święcenia kapłańskie z rąk biskupa tallińskiego Romana i objął wybraną wcześniej parafię. Według niektórych źródeł stosunkowo szybkie – w porównaniu z innymi absolwentami szkół duchownych – przyjęcie przez niego święceń wynikało z chęci uniknięcia obowiązkowej służby wojskowej w armii radzieckiej (oficjalne biografie patriarchy wskazują chorobę serca jako przyczynę zwolnienia ze służby). Jeszcze w tym samym roku małżeństwo Ridigierów zostało rozwiązane przez rozwód.

Aleksiej Ridigier kontynuował naukę w Akademii Duchownej. W 1953 ukończył ją, uzyskując dyplom kandydata nauk teologicznych za pracę poświęconą metropolicie moskiewskiemu Filaretowi jako teologowi dogmatycznemu. Bohatera swojej pracy przyszły patriarcha uważał za wzór służby biskupiej.

W lipcu 1957 ks. Ridigier został przeniesiony z parafii w Jõhvi do służby w soborze Zaśnięcia Matki Bożej w Tartu; przeprowadził remont tejże świątyni. W sierpniu 1958 otrzymał godność protoprezbitera, zaś w marcu 1959 został mianowany dziekanem dekanatu Tartu-Viljandi. Podjął również prace nad zbieraniem materiałów do planowanej rozprawy doktorskiej, którą chciał poświęcić dziejom prawosławia w Estonii.

W 1959 zmarła matka przyszłego patriarchy. Po tym wydarzeniu ks. Ridigier podjął ostateczną decyzję o złożeniu wieczystych ślubów mniszych, co rozważał już wcześniej. 3 marca 1961 w Ławrze Troicko-Siergijewskiej został postrzyżony na mnicha. Jego imię zakonne – Aleksy, na cześć św. metropolity kijowskiego – zostało wybrane drogą losowania (drugą możliwością było imię Sergiusz na cześć św. Sergiusza z Radoneża). Po tym wydarzeniu wrócił do Estonii i nadal służył w Tartu. Jednak jeszcze w tym samym roku poznał metropolitę krutickiego i kołomieńskiego Mikołaja, kierującego Wydziałem Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych Patriarchatu Moskiewskiego. Wywarł na nim pozytywne wrażenie, co sprawiło, że zaczął być zapraszany do podejmowania w ZSRR delegacji zagranicznych.

Współpraca z KGB Według dokumentów z Archiwum Mitrochina Aleksy został zwerbowany przez KGB Estońskiej SRR w 1958. Otrzymał pseudonim „Drozdow”, zaś współpracę miał podjąć „z pobudek patriotycznych”. Zachowany meldunek w tej sprawie nie zawiera imienia i nazwiska agenta, lecz zawarty w nim opis jego dotychczasowej kariery w pełni odpowiadał biografii duchownego (wskazano wyższe wykształcenie teologiczne, znajomość języków rosyjskiego i estońskiego oraz słabą niemieckiego, święcenia kapłańskie). Kopię opisywanego dokumentu opublikowała w 2000 „Ekspries-chronika”. Z zachowanego raportu wynikała pozytywna ocena działań agenta „Drozdowa” oraz sugestia wsparcia uzyskania przezeń godności biskupa estońskiego, po wdrożeniu go do pracy dla KGB. W ocenie estońskiego historyka Indreka Jurjo nie ma wątpliwości, że osobą opisywaną w raporcie był Aleksy (Ridigier).

Agent „Drozdow” w 1988 został nagrodzony za zasługi dla obronności państwa wymienieniem w rozkazie pochwalnym.

Informacje o współpracy Aleksego II z KGB pojawiły się w 1991, gdy komisja Dumy Państwowej na krótko uzyskała dostęp do archiwów KGB. Rosyjski Kościół Prawosławny określił ujawniony dokument jako fałszywy. Sam patriarcha nie skomentował jego treści.

Biskup Biskup talliński i estoński mały|Piuchticki Monaster Zaśnięcia Matki Bożej. Biskup Aleksy, będąc ordynariuszem eparchii tallińskiej, nie dopuścił do jego zamknięcia, a następnie przyczynił się do wzrostu jego znaczenia jako ośrodka życia zakonnego w ZSRR. 14 sierpnia 1961 Święty Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wyznaczył hieromnicha Aleksego (Ridigiera) na biskupa tallińskiego i estońskiego oraz locum tenens eparchii ryskiej. W związku z tym przyszły hierarcha został podniesiony do godności archimandryty. Na jego prośbę chirotonia biskupia nie została przeprowadzona w Moskwie, lecz w Tallinnie, w soborze św. Aleksandra Newskiego. Obrzędowi, który miał miejsce 3 września 1961, przewodniczył arcybiskup jarosławski i rostowski Nikodem.

Niemal natychmiast po objęciu katedry tallińskiej biskup Aleksy został poinformowany przez pełnomocnika Rady ds. Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego o planach zamknięcia Monasteru Piuchtickiego oraz 36 parafii prawosławnych uznanych za „nierentowne”. Nie chcąc dopuścić do ich likwidacji, hierarcha zorganizował wizytę delegacji Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego w zagrożonym klasztorze, a następnie również przyjazd do niego reprezentantów Kościołów protestanckich Francji, Chrześcijańskiej Konferencji Pokojowej oraz Światowej Rady Kościołów. Dzięki temu, że monaster został opisany w prasie zagranicznej, nie został zlikwidowany i stał się jednym z najważniejszych ośrodków życia mniszego w ZSRR. W kolejnych latach biskup Aleksy, będąc przewodniczącym Konferencji Kościołów Europejskich, organizował w klasztorze Seminaria Piuchtickie, na które zapraszał delegatów wszystkich chrześcijańskich związków wyznaniowych działających w ZSRR. Duchowny przekonał również władze radzieckie, by nie likwidowały parafii uznanych za nierentowne (wielokrotnie opłacał podatki nakładane na cerkwie ze środków eparchii lub własnych), ani nie zamykały soboru św. Aleksandra Newskiego w Tallinnie. Zdołał także wpłynąć na lokalne władze Tallinna, by zmieniły plan zagospodarowania przestrzennego i zrezygnowały z planów rozebrania najstarszej prawosławnej świątyni w mieście – cerkwi Kazańskiej Ikony Matki Bożej. Wznowił w eparchii tallińskiej praktykę organizowania nocnych nabożeństw paschalnych i okolicznościowych procesji.

Do stycznia 1962 Aleksy (Ridigier) był locum tenens eparchii ryskiej. Z obowiązków tych został zwolniony na własną prośbę. Do tego czasu odbył dwie podróże duszpasterskie do Łotewskiej SRR.

Wcześniej, w listopadzie 1961, Święty Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wyznaczył biskupa Aleksego na zastępcę przewodniczącego Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych. Jako delegat Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego brał udział w konferencjach Światowej Rady Kościołów, spotkaniach międzykościelnych i ekumenicznych. Brał także udział w oficjalnych przyjęciach w Moskwie przybywających z wizytą delegacji różnych Kościołów chrześcijańskich. W 1961 został wybrany na członka Komitetu Centralnego Światowej Rady Kościołów, zaś trzy lata później – prezydentem Konferencji Kościołów Europejskich.

Członek Świętego Synodu