Rogoźno – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie obornickim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Rogoźno. Położone na Pojezierzu Wielkopolskim, nad rzeką Wełną i jeziorem Rogozińskim.
Położenie thumb|Jezioro Rogozińskie Rogoźno położone jest nad rzekami Wełną i Małą Wełną oraz nad jeziorem Rogoźno (długie 4750 m, szerokie 350 m, 136 ha, do 6 m głębokości), na wysokości ok. 63 m n.p.m., przy drodze krajowej nr 11 Katowice – Poznań – Piła – Koszalin – Kołobrzeg, 40 km na północ od Poznania i ok. 52 km na południe od Piły. W mieście (rondo Przemysła II) kończy się droga wojewódzka nr 241 Tuchola – Rogoźno. Przez Rogoźno przebiega pierwszorzędna linia kolejowa nr 354 Poznań – Piła – Kołobrzeg ze stacją kolejową oraz drugorzędna linia kolejowa nr 236 Wągrowiec – Bzowo Goraj – Czarnków, będąca w trakcie rewitalizacji. W pierwszej połowie 2027 zostać ma wznowiony ruch pasażerski i towarowy na odcinku Wągrowiec – Rogoźno Wielkopolskie.
Według danych z 1 grudnia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,24 km².
Ludność i demografia Według danych Głównego Urzędu Statystycznego stan z dnia 31 grudnia 2012 r. miasto Rogoźno liczyło 11 345 mieszkańców, czyli gęstość zaludnienia na obszarze miasta wynosiła 1009 osób/km². 31 maja 2020 r. miasto miało 10 704 mieszkańców.
Struktura wiekowa ludności Rogoźna przedstawia się następująco – stan na 31 grudnia 2012 roku.
Obliczony na podstawie tych danych współczynnik feminizacji wskazuje, że na 100 mężczyzn przypadają 104 kobiety.
Ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym wynosi 55,2.
Przyrost naturalny na 1000 mieszkańców wynosi 1,8.
Saldo migracji wynosi -48.
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Rogoźna w 2014 roku
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1202 gdzie odnotowano ją pod staropolską nazwą „Rogozno”, 1248 w zlatynizowanej wersji „de Rogozne”, 1251 (według zachowanej kopii z 1494) „Rogosna”, 1259 „Rogosna”, 1253 „Rogoson”, 1255 (wg. zachowanej kopii z 1523) „Rogosen”, 1256 (wg. zachowanej kopii z XVIII wieku) „Rogozen”, 1266 (wg. zachowanej kopii z XV-XVI wieku) „Rogoszno”, 1283 (wg. zachowanej kopii z 1539) „Rogoszna”, 1284 „Rogozna”, 1288 „de Rogozno”, 1296 (wg. zachowanej kopii z XV wieku) „Rogosno”, 1296 (wg. zachowanej kopii z XV-XVI wieku) „Rogosznyo”, 1312 „Rogozno”, 1326 „in Rogosna”, 1343 (wg. falsyfikatu z 1550) „Rogossna”, 1357 „Rogosno”, 1368 „Rogosno”, 1372 „Rogoszno”, 1405 „Rogozno”, 1425 „Roguszna”, 1427, 1429, 1430 „Rogozno”, 1437 (wg. zachowanej kopii z 1550) „Rogozno”, 1441 „Rogoszno”, 1510 „Rogoszno”, 1580 „Rogozno”, 1622–1624 i 1789 „Rogozno” „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 464..
Nazwa miasta nawiązuje do określenia terenu podmokłego, który był zarośnięty pałką wodną rośliną szuwarową zwaną po staropolsku oraz w ludowej gwarze poznańskiej „rogozą”. Obocznie występowała także postać rodzaju żeńskiego. Wśród ludu używano także gwarowej odmiany „rogoźno, -na, rogziński”.
Od I połowy XV wieku pojawiają się nazwy w języku niemieckim „Roggosen”, a po rozbiorach Polski Prusacy używali także zgermanizowanej nazwy „Rogasen”. W 1888 odnotowano polską nazwę „Rogoźno” oraz niemiecką „Rogasen”. PO odzyskaniu przez Polskę niepodległości miasto odnotowano w 1933 jako „Rogoźno” .
Historia Najstarsze ślady grodziska wczesnośredniowiecznego pochodzą z VIII-IX wieku. Okolice były prawdopodobnie zasiedlone wcześniej niż odnotowały to archiwalne zapisy historyczne. Archeolodzy odnaleźli na kilku stanowiskach w mieście i okolicy liczne znaleziska pochodzące ze średniowiecza z okresu IX-XIII wieku takie jak fragmenty naczyń, a także miecz oraz topory bojowe.
Miasta Stare Rogoźno i Nowe Rogoźno były miastami królewskimi. Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była królewszczyzną, czyli własnością należącą do królów polskich zarządzaną w ramach tenuty przez szlachtę polską, później, w XIV wieku przejściowo należała do szlacheckiego rodu Czarnkowskich herbu Nałęcz III. W 1312 znajdowała się w dystrykcie rogozińskim. Od 1320 tereny, na których powstało miasto leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1478 miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. Od 1256 była siedzibą własnej parafiiMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13..
Początki kasztelanii rogozińskiej przypadają najpewniej na połowę XII wieku, a więc na okres powstania nowego grodu na lewym brzegu Wełny (u wyjścia Małej Wełny z Jeziora Rogozińskiego) udokumentowanego badaniami archeologicznymi. Pod koniec 1. połowy XIII wieku Rogoźno było siedzibą dobrze funkcjonującej kasztelanii, potwierdza to dokument z 1248, w którym wymieniony jest kasztelan Gniewomir – „Gneomir castelanus de Rogozna”. Kasztelania rogozińska posiadała charakter terytorialny. Graniczyła, rozpoczynając od północy, z kasztelaniami: ujską, żońską, gnieźnieńską, radzimską, obrzycką i czarnkowską. Dokładny przebieg jej granic, z uwagi na skąpe materiały źródłowe, jest jednak trudny do określenia.
Pomimo upadku znaczenia urzędu kasztelańskiego, rogozińscy kasztelanowie występowali aż do rozbiorów w XVIII wieku, choć stanowisko miało tu już jedynie charakter tytularny. Ostatnim kasztelanem rogozińskim był wspomniany w źródłach 22 stycznia 1787 Adam Jan Malczewski (zmarły w 1804). Kasztelanowie rogozińscy mieli prawo zasiadania w Senacie I Rzeczypospolitej, jako kasztelanowie mniejsi, zwani drążkowymi. W hierarchii senackiej plasowali się między innymi przed kasztelanami radomskimi, wieluńskimi, przemyskimi, chełmskimi, bydgoskimi czy warszawskimi.
Kasztelanowie rogozińscy:
Imię i nazwisko kasztelanaLata pełnienia urzęduUwagiGniewomir z rodu Samsonów-Watów1248–1251Domaradzic ze Smogulca h. Grzymała1280–1297Sławnik h. Pałukawymieniony w 1349Chwał z Werkowa h. Pałuka1360–1363Janusz Furman z Zaniemyśla h. Grzymała1392–1400Jura z Chojnicy h. Przosna1401–1402Jakusz, Jakub Przysiecki h. Grzymała1405–1421Jakusz, Jakub z Rynarzewa h. Szreniawa1427–1431Jan Oganka z Ułanowa h. Sulima1433–1447Włodek, Wałach z Łagiewnik h. Sulima1448–1452Piotr z Głęboczka h. Łodziawymieniony w 1453Przecław Potulicki h. Grzymała1458–1485Jan Starszy z Danaborza h. Pałuka (syn Włodka)1485–1517
Prawa i przywileje miejskie Rogoźno wspomniane zostało w akcie lokacyjnym miasta Kostrzyna. W 1251 książę wielkopolski Przemysł I zezwolił sołtysowi Hermanowi lokować miasto Kostrzyn na takim samym prawie magdeburskim, jakiego używali przybysze (łac. „hospites”) w Rogoźnie z czego wynika, że miasto Rogoźno lokowane było wcześniej niż Kostrzyn.
W 1280 książę wielkopolski oraz późniejszy król polski Przemysł II nadał Janowi oraz Piotrowi Dedz miasto Rogoźno w celu dokonania jego lokacji na prawie niemieckim wzorując się prawem miasta Poznań. Według niego zasadźcy otrzymali szósty łan wolny, 1/3 wszelkich dochodów sądowych, prawo do 6 jatek mięsnych, 6 jatek piekarniczych i 6 jatek szewskich. Zasadźcy mieli także prawo zbudować w mieście łaźnię. Dokument zezwalał również aby w okolicy miasta w dół rzeki Wełny mogli oni korzystać z huty żelaza (łac. „ab opere ferri”) należącej do księcia, a także mieli prawo wybudować młyny obok tej huty oraz w miejscu zwanym Cieśle. Książę dał miastu miejsce zwane Międzylesie oraz dwa łany na pastwiska. Mieszkańcom przydzielił 14 lat wolnizny po, której mieli dawać po 12 ćwiertni owsa czynszu i w ramach dziesięciny dwa skudy srebra plebanowi rogozińskiemu.
Przywileje nadane miastu przez Przemysła II zostały dwukrotnie potwierdzone przez innych władców. Po raz pierwszy już w roku 1296 potwierdził je dla rogozińskiego wójta Dobrogosta książę Władysław Łokietek. Z XV wieku zachowała się treść aktu lokacyjnego z przywilejami. W 1427 król polski Władysław II Jagiełło na prośbę mieszczan z Rogoźna, którzy twierdzili, że ich przywileje spłonęły w pożarze miasta, nadał miastu Rogoźno prawa miejskie, przenosząc miasto z prawa polskiego na prawo magdeburskie nadając mu immunitet sądowy. Król zezwolił lokować wieś Międzylesie na równinie należącej od dawna do miasta, pomiędzy jeziorem miejskim zwanym Rogozińskie Jezioro a granicami wsi Gorzuchowo, Studzieniec i Boguniewo. Osadnicy z Międzylesia po 8 latach wolnizny mieli dawać czynsz po 8 ćwiertni owsa z każdego łanu oraz dziesięcinę wg zwyczaju stosowanego w Rogoźnie. W razie pożaru zamku rogozińskiego musieli zwieźć drewno na nową budowę. Wolno im było również łowić ryby sieciami oraz wędkami w rzece Wełnie pomiędzy młynami królewskimi, z wyłączeniem sadzawek młyńskich, oraz w jeziorze Rogozińskim ale tylko stojąc na moście. Władysław II Jagiełło nadał miastu Rogoźno także łąkę lezącą pomiędzy rzeką Grzebieniatką a wsią Garbatką, od drogi obornickiej aż do lasu, idąc od Rogoźna do Obornik po lewej stronie. Miasto posiadało ratusz, do którego należała postrzygalnia sukna. W niej pracował „człowiek ratuski” (czyli poddany władz miejskich, pracujący dla ratusza), który miał należeć do cechu sukienników i mógł postrzygać sukno oraz je sprzedawać. Do ratusza należała też waga, podatek od soli (niem. „Scheffelgelth”) i 16 jatek chlebowych (łac. „mense panum”. Dochody ratusza miały być obracane na rzecz miasta.
W 1523 król polski Zygmunt I Stary z powodu zniszczenia wszystkich przywilejów miasta Rogoźno w pożarze, odnowił przywilej na trzy jarmarki, które miały się odbywać w poniedziałek Dni Krzyżowych (łac. „feria secunda Rogationum”, tzn. w poniedziałek po piątej niedzieli po Wielkanocy), w dniu św. Wita, patrona parafii, przypadającego 15 czerwca oraz w dniu św. Marcina przypadającego 11 listopada. Targi cotygodniowe odbywać się miały w czwartki, a handlować na nich można było również końmi i bydłem. W 1530 król ten transumował stary i zniszczony przywilej króla Władysława II Jagiełły dla miasta Rogoźno z 1427. W 1535 król polski Zygmunt I Stary, za wstawiennictwem królowej Bony Sforzy, przeniósł targ tygodniowy w Rogoźnie na soboty, który dotąd był organizowany w niedziele, co było nadużyciem.
W 1556 król polski Zygmunt II August ustanowił czwarty jarmark w Rogoźnie na dzień św. Idziego przypadającego 1 września oraz postanowił, że miasto może pobierać opłaty za przejazd przez mosty (łac. „vectigal”) w Rogoźnie po jednym ternarze za przejazd pojedynczego wozu. Władze miasta miały w zamian dbać o utrzymanie mostów na rzece Wełnie w dobrym stanie.
W 1600 król polski Zygmunt III Waza zatwierdził regulamin wyborów burmistrza w mieście Rogoźnie. W poniedziałek po jednej z niedziel Wielkiego Postu władze miejskie i starsi cechów wskazywali 4 kandydatów, a starosta, który był tenutariuszem rogozińskim, wybierał spośród nich burmistrza na następny rok.
Miasto średniowieczne thumb|Jan Matejko Śmierć Przemysława w Rogoźnie 1881 r. Przemysł II wybudował w Rogoźnie zamek modrzewiowy, o którym wspomina Jan Długosz w swej pracy pod tytułem „Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae”. Król Przemysł II często przebywał w Rogoźnie, o czym świadczą dokumenty z lat 1284 i 1286. Miasto na trwale weszło do historii Polski 8 lutego 1296, kiedy Przemysł zginął tu zamordowany w zasadzce (prawdopodobnie dokonanej z inicjatywy bądź z udziałem margrabiów brandenburskich).
Okres Rzeczpospolitej Obojga Narodów Rogoźno należące do starostwa rogozińskiego, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczpospolitej Obojga NarodówAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.. W okresie II Rzeczypospolitej oraz w latach 1945–1975 miasto administracyjnie należało do województwa poznańskiego, a od 1975 do 1998 do województwa pilskiego.