Układ hormonalny, układ wewnątrzwydzielniczy, układ dokrewny, układ endokrynny – układ narządów występujący u zwierząt, składający się z gruczołów dokrewnych i wyspecjalizowanych komórek warunkujących wydzielanie hormonów.

Układ hormonalny w organizmach żywych pełni rolę regulacyjną w zapewnieniu homeostazy. Wraz z układem nerwowym i regulacją na poziomie tkankowym, układ hormonalny stanowi niezbędny mechanizm przystosowawczy do zmieniających się warunków środowiska zewnętrznego i wewnętrznego.

Wydzielanie hormonów podlega zarówno kontroli na drodze sprzężeń zwrotnych, jak i regulacji ze strony układu nerwowego. thumb|227px|Główne gruczoły (mężczyzna po lewej, kobieta po prawej.) 1. Szyszynka 2. Przysadka mózgowa 3. Tarczyca 4. Grasica 5. Nadnercze 6. Trzustka 7. Jajnik 8. Jądro

Podwzgórze

Część międzymózgowia w której znajdują się m.in. komórki nerwowe, które potrafią zmienić sygnał elektryczny na biochemiczny. Wydzielanie substancji dokrewnych przez neurony nazywa się neurosekrecją. Hormony: wazopresyna (ADH, AVP) – wzmaga resorpcję zwrotną wody w nerkach, poprzez zwiększenie ilości akwaporyn wbudowanych w błonach komórek. W wyniku działania hormonu antydiuretycznego dochodzi do zmniejszenia diurezy (ilości produkowanego moczu) oraz wzrostu ciśnienia krwi. oksytocyna – pobudzanie skurczów mięśni gładkich macicy i wydzielania mleka hormony sterujące czynnością przysadki – regulacja wydzielania hormonów przysadki.

Przysadka mózgowa (nieparzysty gruczoł położony u podstawy mózgu): somatotropina (GH): pobudza wzrost organizmu pośrednio wpływa na wzrost kości długich wzmaga transport aminokwasów ukierunkowuje metabolizm przyczynia się do wzrostu poziomu glukozy we krwi pobudza rozkład tłuszczów zapasowych zatrzymuje jony wapniowe i fosforanowe Niedobór somatotropiny u dzieci powoduje karłowatość (jeśli jest to niedobór pierwotny to karłowatość przysadkową). Natomiast zbyt duże wydzielanie GH powoduje u dzieci gigantyzm, a u dorosłych akromegalię. prolaktyna (PRL) (hormon laktotropowy) – zapoczątkowuje i podtrzymuje wydzielanie mleka hormony tropowe: tyreotropina (TSH) – pobudza wydzielanie hormonów (tyroksyny) przez tarczycę adrenokortykotropina (ACTH) – pobudza wydzielanie hormonów przez korę nadnerczy lipotropina – pobudza rozkład tłuszczów zapasowych gonadotropiny – pobudzają rozwój i czynności gonad: jajników lub jąder: folitropina (FSH) – u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego, a u mężczyzn pobudza spermatogenezę lutropina (LH) – powoduje jajeczkowanie; pobudza wydzielanie testosteronu przez komórki śródmiąższowe jąder

Szyszynka melatonina – powoduje agregacje ziaren barwnika melaniny; wpływa na ośrodki snu i czuwania; opóźnia dojrzewanie płciowe.

Tarczyca tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) wzmaga podstawową przemianę materii pobudza syntezę białek zmniejsza poziom cholesterolu we krwi kalcytonina – przesuwa wapń z krwi do kości, zwiększając uwapnienie kości

Przytarczyce parathormon (PTH) – jedyny hormon produkowany przez przytarczyce; małe, parzyste gruczoły leżące na rogach tarczycy. Jest to podstawowy hormon regulujący gospodarkę wapniową w organizmie (wraz z innym hormonem antagonistą kalcytoniną, produkowaną przez tarczycę). Parathormon powoduje uwalnianie jonów wapnia z kości (które są głównym rezerwuarem jonów wapnia dla organizmu) do krwi, wówczas gdy poziom tych jonów we krwi spada.

Grasica tymozyna (tymulina) – indukują różnicowanie i dojrzewanie limfocytów T tymopoetyna – hamuje przewodzenie impulsów pomiędzy neuronami a komórkami mięśniowymi – kontroluje siłę skurczu mięśni (działa na płytkach motoneuronalnych w połączeniach akson-komórka mięśniowa)

Trzustka glukagon (komórki A) – podwyższenie stężenia glukozy we krwi insulina (komórki B) – obniżenie stężenia glukozy we krwi obniża stężenie glukozy we krwi, ułatwiając transport glukozy do komórek zwiększa syntezę białek i tłuszczów Względny lub bezwzględny niedobór insuliny jest przyczyną zaburzeń gospodarki węglowodanowo-lipidowej z cukrzycą włącznie, zaś jej nadmiar jest przyczyną hipoglikemii. somatostatyna (komórki D) – hamuje wydzielanie hormonów jelitowo-żołądkowych oraz hamuje działanie gastryny, cholecystokininy i insuliny na gruczoły trawienne polipeptyd trzustkowy (komórki PP) – hamuje wydzielanie enzymów i wodorowęglanów przez trzustkę.

Nadnercza Hormony kory: mineralokortykoidy (produkowane w warstwie kłębkowatej, głównie aldosteron) – zwiększają resorpcję sodu z moczu pierwotnego a ułatwiają wydalanie potasu glikokortykoidy (produkowane w warstwie pasmowatej) zwiększają poziom glukozy we krwi hamują syntezę białek, ograniczając odporność androgeny (produkowane w warstwie siatkowatej) – przyspieszają syntezę białek i wzrost organizmu; odpowiadają za rozwój drugorzędowych męskich cech płciowych Hormony rdzenia: adrenalina: zwęża naczynia krwionośne krążenia skórnego, nerkowego i trzewnego rozszerza naczynia krwionośne tętnic wieńcowych i mięśniowych pozostaje bez wpływu na krążenie mózgowe zwiększa częstość skurczów serca podwyższa ciśnienie krwi rozszerza oskrzela i zwiększa tempo oddechu podwyższa poziom glukozy we krwi przyspiesza rozkład tłuszczów rozszerza źrenice poprawia przytomność umysłu noradrenalina – utrzymuje wysokie ciśnienie krwi

Jądra androgeny (testosteron) wpływa na dojrzewanie plemników reguluje popęd płciowy

Jajniki estrogeny (estradiol): rozwój cech płciowych popęd płciowy regulacja cykli menstruacyjnych progesteron: ostateczne przygotowanie macicy do przyjęcia blastocysty kontrola przebiegu ciąży relaksyna – hamuje skurcze mięśni macicy; rozluźnia spojenie łonowe w czasie porodu

Przypisy

Kategoria:Fizjologia zwierząt Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (poniżej 10k)