Andegawenowie lub Andegaweni (fr. Anjou lub Anjou-Provence) – dynastia będąca boczną linią francuskiej dynastii Kapetyngów. Jej przedstawiciele panowali, między innymi, na Sycylii, Węgrzech, w Albanii i Polsce. Nazwa rodu wzięła się od tytułu hrabiego Andegawenii, krainy nad dolną Loarą, noszonego przez założyciela dynastii Karola, pogrobowego syna króla Francji Ludwika VIII.

Dzieje rodu Karol Andegaweński thumb|Karol Andegaweński Karol Andegaweński urodził się w 1227, jako ostatni syn króla Francji Ludwika VIII. Po osiągnięciu pełnoletności, w 1247, jego najstarszy brat Ludwik IX przekazał mu hrabstwa Andegawenii i Maine, które ojciec zapisał mu w testamencie przed swą śmiercią. Rok wcześniej (w 1246) poślubił Beatrycze, jedyną dziedziczkę Prowansji i Forcalquier, Karol stał się tym samym jednym z największych możnych królestwa.

W 1263 przyjął ofertę papieża Urbana IV objęcia władzy nad królestwem Sycylii, władanego przez skonfliktowanych z papieżem Hohenstaufów. Po pokonaniu dwóch przedstawicieli tego cesarskiego rodu – Manfreda (1266) i Konradyna (1268) – został jedynym władcą całego południa Włoch.

Karol zamierzał stworzyć śródziemnomorskie imperium. Kluczem do tego miało być zdobycie Konstantynopola, odzyskanego w 1261 przez Bizantyńczyków nicejskich z rąk łacinników. Zmierzając do tego celu, Karol rozciągnął swe wpływy na łacińskich władców Bałkanów, gdzie utworzył małe Królestwo Albanii (1272) oraz mianował się księciem Achai; został także uznany za króla Jerozolimy (1278). Plany Karola pokrzyżował wybuch powstania antyfrancuskiego na Sycylii (1282), tak zwane nieszpory sycylijskie, w wyniku których wyspa dostała się we władanie Aragończyków.

Andegawenowie na Węgrzech i w Polsce Dzięki małżeństwu najstarszego syna i następcy Karola I Karola II z Marią, córką króla Węgier Stefana V, po śmierci ostatniego Arpada, Andrzeja III, przed Andegawenami otworzyła się perspektywa zasiądnięcia na budzińskim tronie. Udało się to Karolowi Martelowi, po wielu walkach z innymi pretendentami, lecz dopiero jego syn Karol Robert był przez wszystkich uznanym prawowitym władcą WęgierFelczak W., Historia Węgier, s. 51-53.. Rządy jego oraz jego syna Ludwika I są jednym z najświetniejszych okresów w dziejach tego krajuAndegaweni, s. 35.. Ludwikowi udało się także objąć władzę w Polsce po śmierci Kazimierza Wielkiego. Jednak jego imperium, z racji braku syna, rozpadło się: starsza córka Maria Andegaweńska wraz z mężem Zygmuntem Luksemburskim objęli władzę na Węgrzech, o które musieli jednak walczyć z innym Andegawenem Karolem III, a Jadwiga objęła samodzielne rządy w Polsce. Wkrótce Jadwiga wyszła za wielkiego księcia litewskiego Jagiełłę, z którym miała jedną, zmarłą w dzieciństwie, córkę Elżbietę Bonifację.

Joanna i koniec dynastii thumb|Joanna I, królowa Neapolu Po śmierci Karola II władzę w Neapolu objął jego drugi syn Robert I Mądry (drugi Ludwik, został biskupem Tuluzy), gdyż w tym samym czasie Karol Robert walczył o swe dziedzictwo na Węgrzech. Robert prowadził aktywną politykę zagraniczną, lecz borykał się z problemami wewnętrznymi. Z braku męskiego potomka wyznaczył na swą dziedziczkę jedyną córkę Joannę, którą ożenił z Andrzejem, jednym z synów Karola Roberta węgierskiego.

Osobne linie założyli inni synowie Karola II Filip, książę Tarentu i Jan, hrabia Graviny, którzy realizowali swe ambicje na Bałkanach.

Rządy Joanny i Andrzeja zaczęły się tragicznie, Andrzej został zamordowany w dwa lata po śmierci Roberta Mądrego, prawdopodobnie z inicjatywy Joanny. Wkrótce doszło do wojny o neapolitańską sukcesję, w której stronami byli, oprócz Joanny, Ludwik Węgierski, książęta Durazzo i Taranto, w końcu w konflikt wmieszał się także Ludwik, hrabia Andegawenii z dynastii Walezjuszów. W 1347 Joanna została wygnana z Neapolu przez Ludwika węgierskiego, by móc powrócić sprzedał papieżowi Awinion. W 1382 Karol III z Durazzo stracił Joannę, wcześniej uzyskawszy potwierdzenie swych praw do Neapolu przez papieża i Ludwika węgierskiego, za cenę zrzeczenia się pretensji do Węgier. Jednak w 1385 upomniał się o węgierskie dziedzictwo; udało mu się nawet koronować, jednak w 1386 został otruty z polecenia królowej wdowy, Elżbiety Bośniaczki.

Jego syn Władysław najpierw stoczył walkę o Neapol z Walezjuszem Ludwikiem, usynowionym niegdyś przez Joannę. Po koronacji w 1399 rozpoczął walkę o koronę węgierską, przegrał jednak walkę z Zygmuntem Luksemburczykiem. Panowanie przepełnione walkami zakończyła nagła śmierć w 1414. Władzę w Neapolu objęła po nim Joanna II, która jako swego następcę wyznaczyła René I Andegaweńskiego, potomka Andegawenów walezyjskich – jednak z walk rozpoczętych po jej śmierci w 1435 zwycięsko wyszedł Alfons, król Aragonii.

Drzewo genealogiczne

Pierwsi Andegawenowie Karol I (ur. 1227–1285) – kr. Sycylii (od 1265); 1. (1246) Beatrycze, c. Rajmunda Berengara IV, ks. Prowansji; 2. (1268) Małgorzata, c. Odo, hr. Nevers i Auxerre Ludwik (ur. i zm. 1248) Blanka (ur. 1250–1270); 1. (1266) Robert III, hr. Flandrii Beatrycze (ur. 1252–1275); 1. (1273) Filip I, tyt. ces. Konstantynopola Karol II – kr. Sycylii (od 1285); 1. (1270) Maria, c. Stefana V, kr. Węgier Karol Martel (ur. 1271–1295) – ks. Salerno; 1. (1281) Klemencja, c. Rudolfa I, kr. Niemiec → Linia węgiersko-polska Małgorzata (ur. 1273–1299) 1. (1289) Karol, hr. Valois i Alencon Ludwik (ur. 1275–1298) – bp. Tuluzy (od 1296) Robert I (ur. 1278–1344) – kr. Sycylii (od 1309); 1. (1297) Jolanta, c. Piotr III, kr. Aragonii; (1304) Sancza, c. Jakuba II, kr. Majorki → Linia neapolitańska Filip (ur. 1278–1332) – ks. Tarantu (od 1294), desp. Akrananii, Etolii, Romanii, Pan Albanii i Wołoszczyzny (od 1304), ks. Achaii (od 1307), tys. ces. Konstantynopola (od 1313); 1. (1294 Tamara, c. Nikefor I, desp. Epiru; 2. (1313) Katarzyna, c. Karol, tyt. ces. Konstantynopola → Linia Taranto Blanka (ur. 1280–1310) 1. Jakub II, kr. Aragonii Rajmund Berengar (ur. 1281–1305) – hr. Prowansji, Andrii i Piemontu (od 1304) Jan (ur. 1283–1308) Tristan (ur. 1284–1284/1288) – ks. Salerno Eleonora (ur. 1289–1341) 1. (1299) Filip de Toucy, tyt. ks. Antiochii; 2. (1303) Fryderyk I, kr. Wyspy Sycylii Maria (ur. 1290–1346/1347) 1. (1304) Sanczo I, kr. Majorki; 2. (1326) Jakub III, baron Ejerici Piotr (ur. 1292–1315), hr. Graviny Jan (ur. 1294–1336), hr. Graviny (od 1315), ks. Achai (od 1322–1332), Pan Albanii i ks. Durazzo (od 1332) → Linia Durazzo Beatrycze (ur. 1295–1335) 1. (1305) Azzo VIII d’Este, markiz Ferrary; 2. (1309) Bertrand, hr. Andrii i Montescaglioso Galeazzo Filip (ur. 1255–1277) – tyt. kr. Tessaloniki i Brindisi (od 1274); 1. (1271) Izabela, c. Wilhelm II, ks. Achai Robert (ur. 1258–1265) Izabela (ur. 1261–1304); 1. (1270) Władysław IV Kumańczyk, kr. Węgier

Linia węgiersko-polska Karol Martel (ur. 1271–1295) – ks. Salerno; 1. (1281) Klemencja, c. Rudolf I, kr. Niemiec Karol I Robert (ur. 1288–1342) – kr. Węgier (od 1301) 1. (1306) Maria, c. Kazimierza, ks. Bytomia i Cieszyna; 2. (1318) Beatrycze, c. Henryka VII, kr. i ces. Niemiec; 3. (1320) Elżbieta, c. Władysława, kr. Polski 3. Karol (ur. i zm. 1321) 3. Władysław (ur. 1324–1329) 3. Ludwik I (ur. 1326–1382) – kr. Węgier (od 1342) i Polski (od 1370); 1. (1345) Małgorzata, c. Karola IV, ces. rzymski; 2. (1353) Elżbieta, c. Stefana II, ban Bośni 2. Katarzyna (ur. 1370–1378) 2. Maria (ur. 1371–1395) 1. (1385) Zygmunt Luksemburski, ces. rzymski, kr. Węgier i Czech 2. Jadwiga (1373/1374–1399) – kr. Polski (od 1384); 1. (1386) Władysław II Jagiełło, kr. Polski i w. ks. Litwy Elżbieta Bonifacja (ur. i zm. 1399) 3. Andrzej (ur. 1327–1345) – ks. Kalabrii (od 1333) i Salerno (od 1342); 1. (1342) Joanna, c. Roberta I, kr. Neapolu Karol Martell (ur. 1345–1348) 3. Stefan (ur. 1332–1354) – ks. Dalmacji i Slawonii; 1. (1350) Małgorzata, c. Ludwik IV, ces. rzymski Jan (ur. 1351–1360) – ks. Dalmacji i Slawonii (od 1354) Elżbieta (ur. 1353 – po 1380); 1. (1370) Filip II, tyt. ces. Konstantynopola Koloman (1317/1316-przed 1376) – bp. Györ Beatrycze (ur. 1290–1343) 1. (1296) Jan II, delfin Viennois Klemencja (ur. 1293–1328) 1. (1315) Ludwik X, kr. Francji i Nawarry

Linia neapolitańska Robert I (1278–1344) – kr. Sycylii (od 1309); 1. (1297) Jolanta, c. Piotr III, kr. Aragonii; (1304) Sancza, c. Jakuba II, kr. Majorki Karol (ur. 1298–1328) – ks. Kalabrii (od 1325) 1. (1316) Katarzyna, c. Albrecht I, kr. Niemiec i ks. Austrii; 2. (1324) Maria, c. Karol, hr. Valois 2. Heloiza (ur. i zm. 1325) 2. Maria (ur. 1326–1328) 2. Karol Martel (ur. i zm. 1327) 2. Joanna I (ur. 1328–1382) – ks. Kalabrii (od 1333), kr. Sycylii i Jerozolimy (od 1344); 1. (1333/1344) Andrzej, ks. Kalabrii; 2. (1346) Ludwik, tyt. ces. Konstantynopola; 3. (1363) Jakub IV, tyt. kr. Majorki; 4. Otto, ks. Brunszwiku 2. Maria (ur. 1329–1366) – hr. Alby (od 1343); 1. (1343) Karol, ks. Durazzo; 2. (1348) Robert de Baux, hr. Avellino; 3. (1355) Filip, ks. Taranto Ludwik (ur. 1301–1310) Maria d’Aquino (zm. 1382) Karol d'Artois (1300–1346) – królewski Wielki Kanclerz (od 1345), baron Roccaromana (od 1322); 1. Marianna Scuto Bertrando Ludovico (zm. 1370) Carlotto Rostaino córka (przed 1343) 1. Andrea Thopia

Linia Taranto thumb|Herb Andegawenów z linii Taranto Filip (ur. 1278–1332) – ks. Tarantu (od 1294), desp. Akarnanii, Etolii, Romanii, Pan Albanii i Wołoszczyzny (od 1304), ks. Achaii (od 1307), tys. ces. Konstantynopola (od 1313); 1. (1294 Tamara, c. Nikefor I, desp. Epiru; 2. (1313) Katarzyna, c. Karol, tyt. ces. Konstantynopola 1. Karol (ur. 1296–1315) – desp. Epiru i desp. Romanii (od 1313) 1. Filip (ur. 1297–1330) – desp. Romania (od 1315); 1. (1328) Wiolanta, c. Jakub II, kr. Aragonii 1. Beatrycze (po 1332); 1. (1325) Godfryd, hr. Lecce i tyt. ks. Aten 1. Blanka (przed 1337); 1. (1327/1328) Rajmund Berengar, hr. Prades 1. Maria – opatka Conversano 1. Joanna (zm. 1323); 1. (1316) Oshin, kr. Armenii; 2. (1320) Oshin, władca Korikos 2. Robert (ur. 1326–1364) desp. Romanii, ks. Taranto (od 1332); 1. (1347) Maria, c. Ludwik I, ks. Burbonii 2. Ludwik (ur. 1327/1328–1362) – kr. Sycylii i Jerozolimy, ks. Kalabrii, hr. Prowansji, Forcalquier i Piemontu (od 1352); 1. Joanna I, kr. Sycylii i Jerozolimy, c. Karol, ks. Kalabrii Katarzyna (ur. 1348/1349–1362) Franciszek (ur. 1351–1352) Esclarmonde 1. Luigi di Capua, hr. Altavilla Clemenzia 1. Antonio, senior Amendolea 2. Filip (ur. 1329–1374) – hr. Acerry, ks. Aten i tyt. ces. Konstantynopola (od 1364); 1. (1355) Maria, c. Karol, ks. Kalabrii; 2. Elżbieta, c. Stefan, ks. Siedmiogrodu 1. Filip (ur. 1356) 1. Karol (ur. 1358) 1. Filip (ur. 1360) 1. dziecko (ur. i zm. 1362) 1. dziecko (ur. i zm. 1366) 2. Filip (ur. 1371) 2. Małgorzata (zm. 1380) – tyt. ces. Konstantynopola (od 1373); 1. Edward Balliol, ks. Szkocji; 2. (1352) Franciszek de Baux, hr. Montescaglioso i Avellino, ks. Andrii Agnieszka (ur. 1332/1342) 1. Iwan Stefan Szyszman II, car Bułgarii

Linia Durazzo Jan (ur. 1294–1336), hr. Graviny (od 1315), ks. Achai (od 1322–1332), pan Albanii i ks. Durazzo (od 1332); 1. (1318) Matylda, ks. Achai, c. Florens, ks. Achai; 2. (1321) Agnieszka z Périgord, c. Helie IX Talairan, hr. Périgord, wicehr. Lomagne i Auvillat 2. Karol (ur. 1323–1348) – ks. Durazzo, tyt. kr. Albanii, hr. Graviny (od 1336); 1. (1343) Maria, hr. Alby, c. Karola, ks. Kalabrii Ludwik (ur. 1343–1344) Joanna (ur. 1344–1387) – ks. Durazzo (1348–1368); 1. (1366) Ludwik, hr. Beaumont-le-Roger; 2. (1376) Robert z Artois, hr. Eu Agnieszka (ur. 1344–1388) 1. Cansignorio della Scala, pan Werony; 2. (1382) Jacques de Baux, ks. Andri, Achai i Tarentu, tyt. ces. Konstantynopola Klemencja (ur. 1346–1363/71) Małgorzata (ur. 1347–1412) 1. (1369/70) Karol, kr. Sycylii (od 1381) 2. Ludwik (ur. 1324–1362) – hr. Graviny i Morrone; 1. (1343) Małgorzata, c. Robert z Sanseverino, hr. Corigliano Ludwik (ur. 1344-?)