thumb|200px|Gałązki brzozy karłowatej thumb|200px|Kwiatostany brzozy karłowatej thumb|200px|Brzoza karłowata na Grenlandii
Brzoza karłowata (Betula nana L.) – gatunek karłowatego krzewu z rodziny brzozowatych (Betulaceae). Występuje głównie w tundrze półkuli północnej. We florze polskiej brzoza karłowata jest reliktem glacjalnym.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg geograficzny obejmuje tereny w strefie klimatu arktycznego i umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej. Rośnie w północnej Azji i Europie. Na kontynencie tym izolowane stanowiska znajdują się w części środkowej (m.in. w Polsce), a nawet południowej (Rumunia, Włochy, Francja), gdzie rośnie na odizolowanych stanowiskach w górach. W Ameryce Północnej występuje na Grenlandii, w Kanadzie i Alasce.
W polskich Karpatach roślina wyginęła. W Polsce występuje jeszcze na 3 reliktowych stanowiskach: Pojezierze Chełmińskie – rezerwat przyrody Linje Góry Izerskie – rezerwat przyrody Torfowiska Doliny Izery Góry Bystrzyckie – rezerwat przyrody Torfowisko pod Zieleńcem, skąd również został podany na początku XX w. mieszaniec z brzozą omszoną B. nana × pubescens (B. ×intermedia Thomas ex Rchb.).
Morfologia Pokrój Krzew o wysokości zwykle do 0,5 m, maksymalnie do 1,2 m i szerokości ok. 0,5–1,2 m, rozgałęziający się od ziemi, z pędami pokładającymi się lub prosto wzniesionymi. Pędy Bardzo ciemne, niemal czarne. Młode pędy omszone, potem łysiejące. Pączki kulistawe, bardzo drobne, pędy skrócone bardzo drobniutkie. Liście Małe, prawie okrągłe, o brzegu nierównomiernie ząbkowanym, długości 0,5–1,5 cm. Blaszki ciemnozielone, połyskujące. Nerwy boczne w liczbie 2–4 par. Ogonki bardzo krótkie, przylistki trwałe, łuskowate, o długości ok. 2 mm. Młode liście są owłosione i mają żywiczne gruczołki, starsze są nagie. Jesienią liście przebarwiają się na żółtopomarańczowo. Kwiaty Roślina jednopienna, ale kwiaty męskie i żeńskie zebrane są w oddzielne kwiatostany – kotki. Żeńskie kotki wyrastają pojedynczo na bocznych krótkopędach, podczas owocowania osiągają długość 1,5 cm i grubość do 0,5 cm. Wałeczkowate kotki męskie są siedzące, mają długość 0,5–1,5 cm i wyrastają na wierzchołkach lub po bokach pędów. Owoce Orzeszki z wąskimi skrzydełkami, których szerokość maksymalnie sięga połowy szerokości orzeszka. Wsparte łuskami owocowymi o długości ok. 4 mm i szerokości ok. 2,5 mm.
Biologia i ekologia Roślina wieloletnia, nanofanerofit. Kwitnie w kwietniu–maju, jest wiatropylna.
Preferuje gleby kwaśne, torfiaste, odpowiednio wilgotne. Rośnie na torfowiskach wysokich i ich obrzeżach. Roślina całkowicie mrozoodporna.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla związku (All.) Oxycocco-Empetrion. Liczba chromosomów 2n= 28.
Zmienność Tworzy mieszańce z brzozą brodawkowatą i b. omszoną.
Wyróżniane są dwa podgatunki: Betula nana L. subsp. exilis (Sukaczev) Hultén (syn. Betula exilis Sukaczev) występujący w północnej Azji i Ameryce Północnej. Betula nana L. subsp. nana występuje w Europie, na Grenlandii i we wschodniej części kanadyjskiej prowincji Terytoria Północno-Zachodnie.
Zagrożenia i ochrona Roślina objęta w Polsce ochroną gatunkową.
Kategorie zagrożenia gatunku: Kategoria zagrożenia w Polsce według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006): V (narażony na wyginięcie); 2016: EN (zagrożony) Kategoria zagrożenia w Polsce według Polskiej czerwonej księgi roślin: EN (endangered, zagrożony)
Najpoważniejszym zagrożeniem dla tej rośliny jest osuszanie podmokłych terenów na których występuje oraz zagłuszanie jej przez inne, bardziej ekspansywne drzewa.
Zastosowanie Roślina ozdobna: gatunek jest uprawiany na wrzosowiskach oraz w ogrodach skalnych i naturalistycznych.
Przypisy
Kategoria:Brzozowate Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Drzewa i krzewy ozdobne Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza