Krążowniki liniowe typu G3 – typ krążowników liniowych projektowanych dla Royal Navy po zakończeniu I wojny światowej w odpowiedzi na programy rozbudowy sił morskich Stanów Zjednoczonych i Japonii. Cztery okręty tego typu miały być większe, szybsze i silniej uzbrojone od każdej istniejącej wówczas jednostki tej klasy (choć w planach innych flot znajdowały się większe okręty). Zostały sklasyfikowane jako „krążowniki liniowe” w porównaniu do projektowanych równolegle pancerników typu N3, od których miały być szybsze, przy mniejszej sile ognia i słabszym pancerzu. Okręty typu G3 miały zostać uzbrojone w dziewięć dział kal. 406 mm (16 cali) i osiągać prędkość maksymalną 32 węzłów, podczas gdy okręty typu N3 planowano wyposażyć w działa kal. 457 mm (18 cali) przy tej samej wyporności, kosztem prędkości maksymalnej. Oficjalnie klasyfikowane jako „krążowniki liniowe” okręty typu G3 uznawane są także za „szybkie pancerniki”Raven i Roberts, s. 90..
Projekt jednostek typu G3 został zaaprobowany przez Radę Admiralicji 12 sierpnia 1921 roku. Zamówienia na nie zostały złożone na przełomie października i listopada, ale już w listopadzie, wraz z rozpoczęciem konferencji waszyngtońskiej, która ograniczyła wyścig zbrojeń morskich, budowa została wstrzymana. Kontrakty zostały anulowane w lutym 1922 roku po ratyfikacji traktatu waszyngtońskiego, który ograniczył wyporność nowo budowanych okrętów liniowych do 35 000 ts.
Tło projektu W 1916 roku Stany Zjednoczone ogłosiły program znacznej rozbudowy US Navy (plan „second to none”). Kongres zatwierdził budowę dużej liczby pancerników i krążowników liniowych. W końcowym okresie I wojny światowej japoński rząd także zadeklarował potrzebę dużej rozbudowy sił morskich. W tym czasie w Wielkiej Brytanii ograniczenia budżetowe związane z udziałem w I wojnie światowej spowodowały, że następcami przedwojennych pancerników typu Queen Elizabeth były wolniejsze i tańsze pancerniki typu Revenge. Plany budowy dwóch kolejnych, ulepszonych jednostek typu Revenge zostały zarzucone na korzyść dwóch krążowników liniowych typu Renown w ramach pospiesznej rozbudowy w czasie wojny. Jedynymi nowymi dużymi jednostkami liniowymi (ang. capital ships), których stępki położono w czasie wojny, były krążowniki liniowe typu Admiral. Ich projekt został jednak zakwestionowany przez doświadczenia wojenne, szczególnie wydarzenia bitwy jutlandzkiej w 1916 roku. Budowa trzech jednostek tego typu została anulowana, jedynie „Hood” został ukończony według zmodyfikowanych planówCampbell, Part 1, s. 4..
Plany amerykańskie zostały opóźnione przez potrzeby wojenne, gdy moce produkcyjne stoczni skierowano na budowę mniejszych jednostek. Pomimo tego analizy Admiralicji stwierdzały, że na początku lat 20. XX wieku Royal Navy zostanie prześcignięta przez US Navy w sile flot liniowych. Brytyjczycy mieli jednak dostęp do niemieckich technologii, dzięki badaniom pancernika „Baden”, który został uratowany z samozatopienia niemieckiej floty w Scapa Flow, mieli także bogate doświadczenia wojenne. Końcowe wnioski zawierały sugestię, by nowe jednostki dorównywały prędkością amerykańskim krążownikom liniowym typu Lexington, po których spodziewano się, że osiągną 32 węzły. W związku z tym przygotowano serię projektów, których wyporność wahała się od 53 100 ton do 44 500 ton. Ich jedynym ograniczeniem były rozmiary dostępnych doków brytyjskich stoczni oraz Kanału Sueskiego. Projekty te otrzymały oznaczenia literowe od „K” do „G” o kolejności przeciwnej do alfabetycznej. Projekty pancerników rozważanych w tym samym czasie otrzymały oznaczenie alfabetyczne od „L” w górę zgodne z kolejnością alfabetycznąCampbell, Part 2, s. 13..
Pierwsze dwie propozycje projektów, „K2” i „K3” miały ogólny układ podobny do „Hooda”, ale były uzbrojone w osiem oraz dziewięć dział kal. 457 mm (18 cali) w czterech podwójnych lub trzech trójdziałowych wieżach artyleryjskich. Oznaczenie projektów pochodziło od liczby dział w wieżach. Okręty te miały być bardzo duże, o wyporności od 52 000 do 53 100 ton, miały osiągać prędkość jedynie 30 węzłów i mogłyby być dokowane jedynie w dwóch dostępnych miejscach: ex-niemieckim doku pływającym oraz w jednym doku stoczni w Liverpoolu. „J3”, kolejna propozycja, miała o 10 000 ton mniejszą wyporność, gdyż zredukowano główne uzbrojenie do dziewięciu dział kal. 381 mm (15 cali) o długości luf 50 kalibrów. Zmniejszono także główny pancerz poziomy do 102 mm (4 cali). Tak znaczna redukcja wyporności spowodowała, że okręt mógł być zadokowany wszędzie tam, gdzie mógł być dokowany „Hood” oraz możliwe było jego przejście przez kanały Sueski i Panamski. Projekt „I3” przedstawiał inny sposób na zmniejszenie wagi, zakładając koncentrację głównego uzbrojenia na śródokręciu z wieżą „X” umieszczoną pomiędzy przednią nadbudówką i kominami. W konsekwencji oszczędności zostały okupione dodatkową wagą kadłuba i maszynowni, na skutek czego okręty miały projektowaną wyporność tylko trochę mniejszą niż „K3”. Ich przewagą było to, że mogły zostać zadokowane w Rosyth i Portsmouth oraz przejść przez oba kanały, gdyby Kanał Sueski został pogłębiony. Główną wadą takiego rozwiązania była martwa strefa ostrzału artylerii głównej w kierunku rufy, o kącie nie mniejszym niż 40°. Oceniono kilka wariacji projektu „H3” ze zredukowaną liczbą wież artylerii głównej. W projekcie „H3a” obie wieże zostały przesunięte na dziób przed nadbudówkę, podczas gdy w projekcie „H3b” jedna znajdowała się na dziobie, a jedna za przednią nadbudówką. „H3c” zachował układ „H3b”, ale umieszczono wieże o jeden pokład niżej. Pozwoliło to na zaoszczędzenie 1250 ton z 45 000 ton projektu „H3b”. Wszystkie trzy projekty „H3” miały planowaną prędkość maksymalną 33 węzłów, ale zredukowanie liczby dział artylerii głównej było przyjmowane z niechęcią, więc został zgłoszony projekt „G” z trzema potrójnymi wieżami, uzbrojony w działa kal. 420 mm (16,5 cala), by zaoszczędzić na masieRaven i Roberts, s. 93–94..
Ten projekt został zaakceptowany pod koniec 1920 roku, ale wprowadzano nadal zmiany i ostatecznie projekt sfinalizowano na początku 1921 roku, wraz ze zmniejszeniem mocy maszynowni z 180 000 do 160 000 shp oraz kalibrem dział zredukowanym z 16,5 do 16 cali (406 mm)Raven i Roberts, s. 95..
Opis konstrukcji Projekt G3 wprowadzał kilka nowinek do typowego projektu okręty ery drednotów, bądź przynajmniej do typowego brytyjskiego projektu takiego okrętu. Najbardziej widoczną zmianą była koncentracja wież artylerii głównej przed mostkiem i strefą siłowni, nadająca okrętom kształt nieco podobny do zbiornikowca. Ponieważ planowano, że okręty typu G3 będą używać istniejących doków, projekt taki pozwalał projektantom na utrzymanie długości jednostki, jak i ciężaru pancerza, na minimalnym możliwym poziomie. Skutkująca takim układem wada braku możliwości prowadzenia ognia w kierunku rufy została uznana za mniej istotną ze względu na to, że okręty były przeznaczone do walki przy wykorzystaniu salw burtowychTaki układ uzbrojenia głównego został wykorzystany później we flocie francuskiej w okrętach typów Dunkerque i Richelieu. Jako że oba francuskie projekty miały tylko dwie wieże artylerii głównej, umieszczono je w możliwie jak największej odległości ograniczonej innymi wymogami konstrukcyjnymi.. W związku z takim układem artylerii jednostki typu G3 i N3 miały być wyposażone w nadbudówki z mostkiem umieszczone za pierwszymi dwiema wieżami. To z kolei umożliwiało lepsze i bardziej stabilne usytuowanie systemów kontroli ognia, mocno polepszało warunki pracy załogi i zabezpieczało przed wpływem złej pogodyRaven i Roberts, s. 127..
Ogólne charakterystyki okrętów Krążowniki liniowe typu G3 miały być znacząco większe od swoich poprzedników – typu Admiral. Ich wyporność normalna miała wynosić 48 400 ts, a głęboka 53 909 ts, ponad 8000 ton więcej niż starsze okręty. Miały mieć długość całkowitą 260,9 m, szerokość 32,3 m i zanurzenie 11 m przy wyporności głębokiej. Wysokość metacentryczna miała wynosić 2,4 m przy wyporności pełnej. Okręty miały posiadać podwójne dno na całej długości kadłubaRaven i Roberts, s. 101..
Napęd Krążowniki miały być wyposażone w cztery zespoły turbin parowych z przekładniami, umieszczone w trzech pomieszczeniach maszynowni, z których każdy miał napędzać jedną śrubę. W przedniej miały się znajdować dwie turbiny dla śrub zewnętrznych. Środkowy przedział miał zawierać turbinę dla wewnętrznej śruby lewoburtowej, tylna maszynownia miała zawierać turbinę dla wewnętrznej śruby prawoburtowej. Turbiny miały być napędzane parą wytwarzaną przez 20 kotłów wodnorurkowych typu Yarrow z rurkami o małym przekroju, o ciśnieniu roboczym 200 psi, rozdzielonych pomiędzy dziewięć kotłowni. Łączna moc siłowni miała wynosić 160 000 shp, prędkość maksymalna 32 węzłyCampbell, pt. 4, s. 44..
Przy maksymalnym zapasie 5000 ton paliwa płynnego i użyciu turbin marszowych o mocy 22 000 shp, okręty miały osiągać zasięg maksymalny 7000 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 16 węzłów. Instalacja elektryczna miała być zasilana przez sześć turbogeneratorów po 250 kW i dwa generatory wysokoprężne po 300 kW.
Uzbrojenie Umieszczenie głównego uzbrojenia w trzydziałowych wieżach było nowością w Royal Navy, chociaż brytyjskie firmy były zaangażowane w produkcję wież tego rodzaju dla innych flotCampbell, Part 1, s. 9.. Wybór działa strzelającego relatywnie lżejszymi pociskami wystrzeliwanymi z większą prędkością wylotową został zapożyczony z niemieckich rozwiązań. Było to raczej sprzeczne z poprzednimi brytyjskimi działami takimi jak BL 15-inch Mark I o długości lufy 42 kalibrów, którego podstawowym założeniem konstrukcyjnym było strzelanie cięższymi pociskami z mniejszą prędkością wylotowąCampbell, Part 1, s. 7..
Projekt G3 zakładał uzbrojenie okrętów w dziewięć dział BL 16-inch Mark I, kalibru 406 mm, o długości luf 45 kalibrów umieszczonych w trzech trzydziałowych, hydraulicznie napędzanych wieżach Mark I, oznaczonych jako „A”, „B” i „X” od dziobu w kierunku rufy. Działa miały kąt podniesienia od -3 do 40°. Zapas amunicji miał wynosić 116 pocisków na działoRaven i Roberts, s. 98, 100.. Miały wystrzeliwać pociski o masie 929 kg, a donośność miała wynosić 35 000 m przy maksymalnym podniesieniu i prędkości wylotowej 810 m/s. Okręty miały mieć artylerię średniego kalibru złożoną z szesnastu dział BL 6-inch Mk XXII kal. 152 mm, umieszczonych w dwudziałowych wieżach ustawionych w superpozycji zamiast w kazamatach. Było to pierwsze tego typu umieszczenie dział na brytyjskim dużym okręcie od czasu pancerników typu Lord Nelson z 1904 roku. Cztery wieże miały być umieszczone w pobliżu przedniej nadbudówki, cztery kolejne na rufie. Przednie wieże miały dysponować zapasem 150 pocisków na działo, tylne 110 pocisków na działoRaven i Roberts, s. 100.. Działa miały mieć kąt podniesienia od -5 do +60° i strzelać pociskami o masie 45 kg z prędkością wylotową 898 m/s. Ich maksymalny zasięg miał wynosić 23 600 m przy podniesieniu 45 stopni, przy szybkostrzelności pięć strzałów na minutę.
Artyleria przeciwlotnicza miała składać się z sześciu dział uniwersalnych QF 4.7-inch Mk VIII kal. 120 mm. Ich kąt podniesienia można było zmieniać od -5 do +90°. Strzelały pociskami burzącymi o masie 23 kg z prędkością wylotową 749 m/s i szybkostrzelnością ośmiu do dwunastu strzałów na minutę. Działa miały maksymalną donośność pionową 9800 m, ale ich zasięg efektywny był znacznie mniejszy. Planowano, że okręty będą przenosić maksymalnie 256 pocisków na każde działoCampbell, Part 3, s. 42.. Okręty miały także otrzymać cztery ośmiolufowe podstawy dla dział 2-funtowych Mk VIII (kal. 40 mm, znanych jako pom-pomy), dwie w rejonie kominów, dwie na rufie. Na każdą lufę przewidziano zapas 1300 pocisków. Działo strzelało pociskami o masie 0,91 kg na odległość 3500 m przy prędkości wylotowej 590 m/s. Szybkostrzelność była równa około 96-98 pocisków na minutę.