Jaan Anvelt (ur. 18 kwietnia 1884 w Orgu, zm. 11 grudnia 1937 w Moskwie) – estoński działacz komunistyczny.
Życiorys Wczesna działalność Urodzony w guberni inflanckiejL. Bazylow, J. Sobczak, Encyklopedia rewolucji październikowej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977, s. 21 w estońskiej rodzinie chłopskiej. Ukończył seminarium nauczycielskie w Dorpacie, pracował w latach 1905–1907 jako nauczyciel. Następnie w 1912 r. w trybie eksternistycznym ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Petersburskiego.
W 1907 r. wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, związał się z frakcją bolszewicką. Działał w Petersburgu oraz na ziemiach estońskich, w latach 1912–1914 redagując w Narwie bolszewicką gazetę „Kiir” (Promień). Posługiwał się pseudonimami Eesaare Aadu, Jaan Hulmu, Kaarel Maatamees, Jaan Holm, Onkel Kaak, N. Al't. Oprócz artykułów publicystycznych pisał także opowiadania.
Rewolucja rosyjska. Próby przejęcia przez komunistów władzy w Estonii Podczas rewolucji lutowej został przewodniczącym tymczasowego komitetu rewolucyjnego Narwy, a następnie narewskiej rady delegatów robotniczych i żołnierskich, w 1917 r. wrócił również do redagowania pisma „Kiir”. Należał do estońskiego komitetu partii bolszewickiej oraz do jej komitetu w Rewlu. Po wyborach do dum miejskich z sierpnia 1917 został przewodniczącym dumy miejskiej Rewla. Stał na czele Komitetu Wykonawczego Rad Delegatów Estonii (1917–1918). Pod jego kierownictwem bolszewicy przejęli władzę w Rewlu 23-24 października (5-6 listopada), a więc jeszcze przed tym, gdy dokonali przewrotu w PiotrogrodzieJ.D. Smele, Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926. Rowman & Littlefield, 2015, s. 127-128..
Kiedy wkroczenie wojsk niemieckich zmusiło bolszewików do wycofania się z Rewla, Anvelt przedostał się do Piotrogrodu, gdzie powierzono mu obowiązki komisarza regionu północno-zachodniego, a następnie komisarza ds. narodowości w regionie północnym. Gdy w końcu listopada 1918 r. czerwona 7 Armia wkroczyła do Pskowa i Narwy, w drugim z wymienionych miast Anvelt ponownie pokierował próbą utworzenia bolszewickiego rządu Estonii – Estońskiej Komuny Ludu PracującegoJ. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916–1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2016, , s. 93.. Został przewodniczącym jej Rady Komisarzy Ludowych, pełnił także obowiązki komisarza spraw wojskowych.
Wojska proklamowanej w lutym 1918 r. niepodległej Estonii pod dowództwem gen. Johana Laidonera z pomocą brytyjskiego korpusu interwencyjnego i z taktycznym wsparciem sił białych operujących w regionie pskowskim zmusiły jednak siły czerwonych do wycofania się z Estonii. Estońska Komuna Ludu Pracującego opuściła Narwę 19 stycznia 1919 r. i w tym samym miesiącu została formalnie rozwiązana.
Anvelt pozostał członkiem Biura Zagranicznego przy KC Komunistycznej Partii Estonii, od października 1919 r. będąc również komisarzem politycznym w Armii Czerwonej. Od lutego 1920 do lutego 1921 r. dowodził Piotrogrodzkim Rejonem Umocnionym.
Działalność w Estonii w latach 1921–1925 W 1921 r. udał się do Estonii. Był jednym z przywódców nielegalnej, działającej w podziemiu Komunistycznej Partii Estonii, liczącej rok później 1320 członków, zaś w 1924 – 2 tys. członków i 120 lokalnych komórek, a nadto posiadającej dominujące wpływy w związkach zawodowych. Popularności idei socjalistycznych i komunistycznych sprzyjała trudna sytuacja ekonomiczna Estonii w pierwszych latach jej niepodległości. W listopadzie 1924 r. na polecenie Moskwy estońscy komuniści podjęli próbę przejęcia władzy drogą zbrojnego powstania. Anvelt kierował przygotowaniami do niego, lecz wyznaczony na 1 grudnia 1924 r. przewrót w Tallinnie nie zyskał szerokiego poparcia i został szybko stłumiony. Anvelt ocalił życie, ukrywając się w ambasadzie radzieckiej.
W ZSRR W 1925 udał się do ZSRR. W latach 1926–1929 pełnił obowiązki komisarza Akademii Sił Powietrznych im. Żukowskiego. Następnie do 1935 r. pracował na stanowiskach urzędniczych w lotnictwie cywilnym. Regularnie reprezentował również Estonię (gdzie partia komunistyczna została całkowicie rozbita aresztowaniami) na kongresach Międzynarodówki Komunistycznej. W 1935 r. mianowano go przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Kontroli Kominternu.
Aresztowanie i śmierć Padł ofiarą stalinowskich czystekJ. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916–1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2016, , s. 298.. Według części źródeł został rozstrzelany, według innych - zmarł wskutek tortur, jakim został poddany w śledztwie przez funkcjonariusza NKWD Aleksandra Langfanga. W 1957 r. został całkowicie zrehabilitowany.
Życie prywatne 200px|thumb|Zdemontowane pomniki estońskich działaczy komunistycznych – Hansa Pöögelmanna, gen. Lembita Pärna i Jaana Anvelta w Muzeum Okupacji w Tallinnie |alt= W latach 1909–1910 jego żoną była Alma Ostra, również działaczka partii socjaldemokratycznej. Małżeństwo to miało fikcyjny charakter i miało umożliwić kobiecie zmianę nazwiska"Alma Ostra-Oinas", National Library of Estonia. [dostęp 25 lutego 2019]. W 1912 r. zawarł drugie małżeństwo z J. Wasiljewą. Po raz trzeci ożenił się z estońską malarką i działaczką rewolucyjną Alisą Marią Leevald. Z tego związku urodziła się córka Kimu i syn Jaan. Wnuk Jaana Anvelta Andres jest oficerem policji, działaczem Socjaldemokratycznej Partii Estonii, w latach 2016−2018 r. był ministrem spraw wewnętrznych Estonii.
Upamiętnienie W Estońskiej SRR imię Jaana Anvelta nosiła ulica w Narwie (przemianowana po 1991 r. na ul. Paula Keresa), w Tallinnie (podzielona na dwie, Reimana i Kivisilla) oraz ulica w Põltsamaa (przemianowana na Jaama). Ponadto w Tallinnie, Toila i Jõhvi znajdowały się pomniki przywódcy Estońskiej Komuny Ludu Pracującego, był on także patronem narewskiej filii Uniwersytetu Pedagogicznego w Tallinnie.
Przypisy
Kategoria:Estońscy komuniści Kategoria:Czerwoni (wojna domowa w Rosji) Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Urodzeni w 1884 Kategoria:Zmarli w 1937 Kategoria:Ofiary wielkiej czystki Kategoria:Uczestnicy wojny estońsko-bolszewickiej (strona bolszewicka)