Wojciech Weiss (ur. 4 maja 1875 w Leordzie, zm. 7 grudnia 1950 w Krakowie) – polski malarz i pedagog, rektor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (1918/1919, 1933/1934, 1935/1936, 1939). thumb|Willa Weissów w Kalwarii Zebrzydowskiej
Życiorys Urodził się w rodzinie kolejarza Stanisława i Marii z Kopaczyńskich. Mieszkał początkowo na stacji kolejowej w Botoszanach, gdzie urzędował jego ojciec, emigrant po powstaniu styczniowym. Od 1888 uczęszczał przez dwa lata do C.K. Gimnazjum im. Franciszka Józefa, do C.K. Szkoły Przemysłu Artystycznego i do Konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie. Po przeprowadzce jego rodziców pod koniec 1890 do Płaszowa (wówczas część miasta Podgórze), gdzie jego ojciec objął stanowisko na stacji kolejowej, naukę kontynuował w Gimnazjum św. Anny w Krakowie.
Od 1891 pobierał lekcje rysunku w charakterze gościa w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie oraz lekcje gry na fortepianie i skrzypcach w tamtejszym Konserwatorium Towarzystwa Muzycznego. Jego nauczycielami w Szkole Sztuk Pięknych byli Florian Cynk, Izydor Jabłoński, Władysław Łuszczkiewicz, Józef Unierzyski i Leopold Löffler. W 1891 namalował pod wpływem Jana Matejki, którego określił we wspomnieniach „prorokiem narodu”, Wjazd Bolesława Chrobrego do Kijowa.
W 1892 został z polecenia dyrektora Matejki przyjęty formalnie na drugi rok studiów w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Kształcił się pod kierunkiem Matejki do śmierci mistrza w 1893; po objęciu uczelni przez Juliana Fałata znalazł się pod wpływem impresjonistów. Od października 1895 był uczniem Leona Wyczółkowskiego. W 1896 odbył pierwszą podróż po Europie (Wrocław, Berlin, Drezno, Praga, Wiedeń, Budapeszt) i otrzymał czteroletnie stypendium dr. Franciszka Urbańskiego dla studentów ASP. W kwietniu 1897 odwiedził Paryż, gdzie zapoznał się z nurtem art nouveau i znalazł się pod wpływem Gustave'a Courbeta. W marcu 1898 po otrzymaniu po raz trzeci złotego medalu dyrekcji za wyniki w nauce zakończył formalne kształcenie, otrzymując pracownię mistrzowską, w której tworzył pod kierunkiem Leona Wyczółkowskiego do czerwca 1899.
W maju 1898 debiutował na drugiej wystawie Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, gdzie za aprobatą Jana Stanisławskiego przedstawił w otoczeniu prac profesorskich swój inspirowany twórczością Edvarda Muncha i Stanisława Przybyszewskiego obraz Melancholik (portret Antoniego Procajłowicza). Po powrocie Przybyszewskiego z emigracji do Krakowa we wrześniu 1898 i przejęciu przez niego w październiku redakcji „Życia”, Weiss dołączył do skupionego wokół niego kręgu młodych artystów, znanego pod nazwą Dzieci Szatana i nawiązał współpracę z tygodnikiem. Był uczestnikiem spotkań młodopolskiej bohemy w kawiarni Ferdynanda Turlińskiego w Krakowie.
W latach 1898–1903 malował plenery w Strzyżowie, goszcząc regularnie na poddaszu dworca kolejowego u swej siostry Emilii, żony naczelnika stacji w latach 1898–1905, Stanisława Florka. Od 1898 wykonywał litografie, a od 1899 zajmował się metalowymi technikami graficznymi (m.in. akwaforty, od lat 20. także monotypie). Zajmował się grafiką także podczas ponownego pobytu w Paryżu w ramach nagrody za ukończenie studiów od jesieni 1899 do maja 1900. Zajmował pracownię przy 9, w sąsiedztwie rzeźbiarza Antoine'a Bourdelle'a; namalował tam Autoportret z maskami (1900). Jego Portret rodziców (1899) trafił do pawilonu austriackiego na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900. Od marca do sierpnia 1901 w ramach stypendium ufundowanego przez Michała Tyszkiewicza studiował w Scuola libera del nudo w Regio Istituto di belle arti we Florencji, a po powrocie do Polski kontynuował studia od stycznia 1902 w Scuola libera con il modello vivente w założonym przez Grzegorza XVI w Rzymie. W tym okresie znajdował się pod wpływem dekadentyzmu i fascynacji kulturą pogańską. We Włoszech przebywał chętnie w okolicach Tivoli, zaprzyjaźnił się i podróżował wspólnie z Leonem Kowalskim, i Włodzimierzem Perzyńskim. Odwiedził Normandię z Edwardem Okuniem. Dołączył do założonego w 1901 towarzystwa Polska Sztuka Stosowana.
W 1902 nawiązał kontakty ze środowiskiem warszawskim i współpracę z wydawanym tam przez Zenona Przesmyckiego pismem literacko-artystycznym „Chimera”. W listopadzie 1902 znalazł się w składzie Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików, założonego przez Feliksa Jasieńskiego (ps. Manggha) pod patronatem krakowskiego „Czasu”. Główną inicjatywą tej grupy była publikacja w 1903 obliczonej na „podniesienie (…) poziomu [polskiej] artystycznej kultury” Teki polskich grafików, gdzie znalazły się prace Weissa, wśród nich drzeworyty japońskie. W 1904 kupił wraz z ojcem dom w Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie zamieszkali jego rodzice i wynajął pracownię przy ul. Podzamcze 14 w Krakowie. W jego twórczości nastąpił wówczas zwrot od katastrofizmu ku afirmacji życia. W latach 1905–1908 należał do Secesji Wiedeńskiej, którą opuścił wraz z innymi członkami „Sztuki” z powodu zakazu współpracy z innymi grupami wiedeńskimi. Na lata 1906–1912 przypadł tzw. biały okres w jego twórczości, inspirowany sztuką japońską i wyróżniający się dominacją jasnej palety barw.
Od 1907 był wykładowcą, od 1910 profesorem nadzwyczajnym, od 1913 profesorem zwyczajnym, w latach 1918/1919, 1933/1934, 1935/1936 i 1939 rektorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Od 1908 wykładał także w prywatnej Szkole Sztuk Pięknych dla Kobiet, założonej w Krakowie przez Marię Niedzielską. 14 grudnia 1918 przewodniczył posiedzeniu grona profesorów ASP, na którym przegłosowany został wniosek o dopuszczenie kobiet do studiów na ASP. 21 marca 1923 wraz z innymi profesorami ASP złożył rezygnację w proteście przeciwko odrzuceniu przez Senat RP nowelizacji ustawy o szkołach akademickich, która nadawała ASP status szkoły wyższej w II RP; rezygnacji tej nie przyjęło Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, któremu uczelnia wówczas podlegała.
Od 1907 zasiadał w zarządzie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, w 1908 został prezesem „Sztuki”. We wrześniu 1911 wykonał na zamówienie w Pawłowicach portret żony Alfreda Chłapowskiego, po czym w kwietniu 1912 dwa z jego obrazów nabył Edward Aleksander Raczyński, twórca prywatnej galerii w Rogalinie i prezes TPSP. Prace Weissa cieszyły się wówczas na tle oferty TPSP wyjątkowym zainteresowaniem zagranicznych nabywców. W 1912 założył wraz z Gustavem Klimtem (inicjatorem Secesji Wiedeńskiej), Josefem Hoffmannem i Kolomanem Moserem (Bund Österreichischer Künstler). We wrześniu 1913 przebywał wraz z żoną na plenerze w Wenecji. Około 1914 przeniósł się z Podzamcza do podwawelskiej kamienicy przy ul. Straszewskiego 2. Po wybuchu I wojny światowej i zajęciu budynku ASP na cele wojskowe wyjechał we wrześniu 1914 do Wiednia, gdzie korzystał z pracowni Kazimierza Pochwalskiego. W 1915 powrócił do zajęć dydaktycznych w Krakowie przejmując po wyjeździe Józefa Pankiewicza naukę grafiki, w latach 1915–1918 malował w Kalwarii Zebrzydowskiej. Od 1923 mieszkał w zaprojektowanej dla niego przez Tadeusza Stryjeńskiego i Franciszka Mączyńskiego willi przy ul. Krupniczej 31 w Krakowie. Od 1923 bawił co roku u siostry żony, (1898–1995), w jej nowej siedzibie w Nicei. W 1925 został członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. W latach 1935–1939 wyjeżdżał na coroczne plenery do Jastrzębiej Góry.
Po wybuchu II wojny światowej i ewakuacji władz ASP do Brzeżan zastąpił Fryderyka Pautscha na stanowisku rektora i sprawował je do zamknięcia uczelni przez okupacyjne władze niemieckie 14 grudnia 1939, unikając wywiezienia w ramach Sonderaktion Krakau. We wrześniu 1940 w odpowiedzi na list niemieckiego starosty Krakowa Carla Schmida zadeklarował aryjskie pochodzenie. Do 1942 korzystał ze swojej pracowni w budynku ASP, zajętym na potrzeby Staatliche Kunstgewerbeschule Krakau, a później malował obrazy w swoim domu przy Krupniczej.
21 stycznia 1945 powrócił do pracy jako profesor ASP, obejmując przejściowo funkcję prorektora. 24 marca 1945 uczestniczył w pierwszym powojennym posiedzeniu Rady Profesorów ASP. W 1946 został wraz z Władysławem Jarockim jako pracownik w wieku emerytalnym przeniesiony w stan nieczynny na podstawie głosowania Rady Profesorów ASP. Podłożem tej decyzji była negatywna ocena jego twórczości jako reprezentującej nurt tradycyjny („konserwę”) mimo przedwojennych związków z kapistami. W październiku 1947 Ministerstwo Kultury i Sztuki przeniosło go w stan spoczynku, a w listopadzie 1947 i czerwcu 1949 upadł dwukrotnie wniosek o mianowanie go honorowym profesorem ASP. W odpowiedzi artysta podjął nową tematykę i oczekiwania wobec sztuki, tworząc w duchu historyzującym (Strajk 1947, niedokończona Rewolucja) i podważając socrealistyczny kanon od wewnątrz. W styczniu 1949 otrzymał Nagrodę Miasta Krakowa za rok 1948, a w sierpniu 1949 – stypendium Prezydium Rady Ministrów. W 1950 został nagrodzony za Manifest na Pierwszej Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki w Warszawie i przywrócony w sierpniu tego roku na katedrę w ASP jako profesor kontraktowy na tle nowego zwrotu ideologicznego na niekorzyść jego krytyków, kolejnych rektorów ASP Eugeniusza Eibischa i Zbigniewa Pronaszki. W ostatnich miesiącach życia za namową Zygmunta Leśnodorskiego i na zamówienie Juliusza Starzyńskiego spisał fragment wspomnień do 1903, opublikowany przez żonę i syna nakładem Wydawnictwa Literackiego w 1976.
Malował m.in. pejzaże okolic Strzyżowa, Płaszowa, Ojcowa, Poronina i Kalwarii Zebrzydowskiej, w latach 30. także bałtyckie, ponadto portrety (m.in. Feliksa Jasieńskiego, Wojciecha Brzegi, Włodzimierza Perzyńskiego i dzieci Konstantego Mariana Górskiego). W latach 1918–1935 tworzył liczne akty kobiece (w tym w monotypii), wprowadzając do polskiej sztuki plastycznej otwarty erotyzm. Wpływ na jego malarstwo wywarła twórczość Edvarda Muncha i Jacka Malczewskiego, a także impresjonizm. Pozostawał, szczególnie w młodości, pod wpływem poglądów filozoficznych Stanisława Przybyszewskiego. Należał do twórców reprezentujących „silny nurt narodowy”.
Był artystą docenionym za życia, uznawanym, wystawianym na ziemiach polskich i za granicą (m.in. na międzynarodowych ekspozycjach w Carnegie Museum of Art w Pittsburghu w 1927 i 1935, a także w Paryżu, Zagrzebiu i Pradze). Otrzymał państwową nagrodę plastyczną Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego za rok 1937.
Jego pasją było fotografowanie. W zbiorach rodzinnych znajdują się setki fotografii jego autorstwa z początków XX wieku. Niektóre ze zdjęć posłużyły za studium do obrazów (np. Maki, 1902; Mielizna, 1902).
Pochowany został w grobowcu rodzinnym na cmentarzu parafialnym w Zebrzydowicach.
Wybrane dzieła Odyseusz pod ziemią w Hadesie, 1895, olej na płótnie, 66 × 96 cm, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Student, 1897, olej na płótnie, 96 × 64 cm, Zamek Królewski na Wawelu Szkic do autoportretu z jabłkiem, 1897, akwarela na papierze, 31,7 × 45 cm, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Melancholik (Totenmesse), 1898, olej na płótnie, 128 × 65,5 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie. Wiosna, 1898, olej na płótnie, 96,5 × 65,5 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Zasmucona, 1898, olej na płótnie, 70,5 × 50 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu Portret Dagny Juel Przybyszewskiej, 1899, pastel na papierze, 49,5 × 60 cm, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Taniec, 1899, olej na płótnie, 65 × 97 cm, Zbiory rodziny artysty Opętanie, 1899–1900, olej na płótnie, 100 × 185 cm, Muzeum Literatury w Warszawie Pocałunek na trawie, ok. 1900, olej na płótnie, 45 × 74 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu Autoportret z maskami, 1900, olej na płótnie, 91 × 73 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie. Promienny zachód słońca, ok. 1902, olej na płótnie. 60,5 × 81 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu Altana, 1903, olej na płótnie, 96,5 × 146,5 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie Demon (W kawiarni), 1904, olej na płótnie. 66,5 × 96 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie Strachy, 1905, olej na płótnie, 95 × 145 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie (depozyt)