thumb|250px|Filozofia, mural Roberta Lewisa Reida w Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie (1896)
Filozofia amerykańska – filozofia w Stanach Zjednoczonych rozwijała się od XVII wieku, obecnie najszerzej obecne są w niej tradycje analityczne, do nurtów filozoficznych szczególnie typowych dla niej należą także (ukształtowane w samej Ameryce) pragmatyzm i transcendentalizm. Początki filozofii amerykańskiej to głównie radykalna myśl protestancka (purytanizm, unitarianizm), filozofia XVIII-wieczna przynosi natomiast żywy rozwój myśli społeczno-politycznej, wiążący się z recepcją oświecenia brytyjskiego i wydarzeniami politycznymi (rewolucja amerykańska, kształtowanie się demokratycznego systemu politycznego). W wieku XIX powstaje transcendentalizm jako specyficznie amerykańska forma romantyzmu, pod koniec XIX wieku pragmatyzm, również specyficznie amerykański nurt filozoficzny, akcentujący rolę praktyki dla problematyki filozoficznej. W XX wieku dociera do Ameryki filozofia analityczna, odgrywająca w niej do dziś największą rolę; w mniejszej mierze także różne kierunki filozoficzne Europy kontynentalnej, niekiedy łączące się z tradycjami lokalnymi. Do amerykańskiej tradycji analitycznej przynależy wielu spośród najwybitniejszych filozofów i logików współczesnych (m.in. W.V.O. Quine, Saul Kripke). W XX wieku nadal bardzo żywo obecna jest myśl społeczno-polityczna, łącząca się czy to z tradycjami analitycznymi i pragmatycznymi (John Rawls, Robert Nozick), czy to także z innymi ruchami filozoficznymi (feminizm, myśl afroamerykańska, syntezy pragmatyzmu i postmodernizmu).
XVII wiek Początki filozofii amerykańskiej wiążą się z europejską kolonizacją Nowego Świata. Przybycie purytan do Nowego Jorku sprawiło, że najwcześniejsza filozofia amerykańska funkcjonowała w tradycji religijnej. Równocześnie ważnym zagadnieniem stał się związek jednostki ze społecznością. Widoczny jest on chociażby w takich dokumentach jak Fundamental Orders of Connecticut (1639), czy też (1641).
Niektórzy myśliciele, jak John Winthrop, opowiadali się za wyższością sfery publicznej nad prywatną. W opozycji znajdował się Roger Williams (współzałożyciel Rhode Island), który twierdził, że tolerancja religijna jest ważniejsza niż utrzymanie jednorodności religijnej w społecznościReligious Tolerance – Freedom: A History of US: PBS.com, dostęp: 18 grudnia 2012 r..
XVIII wiek Osiemnastowieczna filozofia amerykańska często dzielona jest na dwa okresy. Dla wcześniejszego charakterystyczny jest purytanizm. Natomiast późniejszy stanowi amerykańską wersję europejskiego oświecenia, do którego politycznej tradycji nawiązywali tak zwani Ojcowie-założyciele.
Kalwinizm Jonathan Edwards jest uważany za „najważniejszego i najbardziej oryginalnego amerykańskiego teologa filozoficznego”. Znany ze swych porywających kazań, takich, jak Grzesznicy w rękach rozgniewanego Boga (które zapoczątkowało ruch Wielkiego Przebudzenia), Edwards podkreślał „absolutną suwerenność Boga i piękno Jego świętości”. Starał się przy pomocy Newtonowskiej fizyki i idei George’a Berkeleya łączyć chrześcijański platonizm z empiryczną epistemologią. M.in. od Berkeleya zaczerpnął tezę o konieczności istnienia Boga dla powstania wrażeń zmysłowych u człowieka.
Na niematerialny umysł składa się rozumienie i wola; przy czym termin „rozumienie” interpretować należy w duchu newtonowskim. Na tej podstawie Edwards wprowadza do teologii metafizyczną kategorię oporu (ang. resistance). Własności przedmiotów są właśnie wynikiem oporu jaki stawia ciało. Opór jest przejawem mocy Boskiej i może być interpretowany w duchu zasad dynamiki Newtona. Według nich ciało nie może zmienić swego obecnego stanu, jeżeli nie zadziałamy na nie pewną siłą. Ciało w spoczynku nie zmieni swego położenia, natomiast ciało, na które zadziałano siłą pozostanie w ruchu.
thumb|upright|Portret Thomasa Jeffersona autorstwa Rembrandta Peale’a, 1800
Jako kalwinista i zdecydowany determinista, Jonathan Edwards zaprzeczał również istnieniu wolnej woli, mówiąc „Możemy robić, co chcemy, ale nie możemy pragnąć wszystkiego, czego chcemy” (ang. we can do as we please, but we cannot please as we please). Według Edwardsa, ani same dobre uczynki ani sama wiara nie są wystarczające do zbawienia. Jest to raczej nieuwarunkowana łaska Boga, który sam decyduje o ludzkim przeznaczeniu.
Oświecenie thumb|left|320px|Akt podpisania Konstytucji Stanów Zjednoczonych na konwencji filadelfijskiej, dokumentu mającego duże znaczenie dla amerykańskiej filozofii politycznej i filozofii prawa. Obraz (1787) Na początku XVIII wieku amerykańska tradycja filozoficzna pełna była wątków religijnych. Druga połowa nosiła już cechy Oświecenia: opierała się na rozumie i nauce, wierze w doskonałość ludzkiego istnienia, leseferystycznej ekonomii i ogólnym zainteresowaniu kwestiami politycznymi.
Czterej Ojcowie-założyciele – John Adams, Thomas Jefferson, Benjamin Franklin i James Madison – pisali wiele o zagadnieniach politycznych. Kontynuowali oni główne zainteresowania purytanów z XVII wieku, debatując na temat relacji między jednostką a państwem, istoty państwa czy stosunku państwa do Boga i religii. Ich dyskusje wpłynęły na kształt tekstów deklaracji niepodległości oraz Konstytucji Stanów Zjednoczonych.
Konstytucja ustanawiała federacyjną, republikańską formę rządu, którą cechuje podział władz z systemem kontroli i równowagi. Reguluje ona relacje między władzą sądowniczą, władzą wykonawczą, którą zarządza prezydent i władzą ustawodawczą, składająca się z parlamentu dwuizbowego, gdzie Izba Reprezentantów jest izbą niższą, a Senat izbą wyższąBicameralism and Enumerated, Implied, Resulting, and Inherent Powers, dostęp: 18 grudnia 2012 r..
Mimo że Deklaracja niepodległości nawiązywała do Stwórcy, nie wszyscy Ojcowie-założyciele byli zwolennikami teizmu. Niektórzy otwarcie głosili poglądy deistyczne, co było charakterystyczne dla myślicieli europejskiego Oświecenia, np. Robespierre’a, Voltaire’a oraz Rousseau. Jednakże w 1796 w traktacie z Trypolisu, podpisanym przez Johna Adamsa, została zawarta myśl, że „rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki nie jest w żaden sposób ugruntowany na zasadach religii chrześcijańskiej”The Avalon Project w: Yale Law School Library, dostęp: 18 grudnia 2012 r..
Thomas Paine, intelektualista, pamflecista oraz rewolucjonista, autor Zdrowego rozsądku i Praw człowieka, był wpływowym myślicielem oświeceniowym oraz należał do amerykańskich Ojców-założycieli. Jego Zdrowy rozsądek, oceniany jako „najbardziej porywający oraz najbardziej popularny utwór całej epoki rewolucyjnej”, był intelektualną podbudową amerykańskiej rewolucji oraz dążenia do uzyskania niepodległości od Korony BrytyjskiejGordon Wood, The American Revolution: A History (New York: Modern Library, 2002), s. 55..
Wiek XIX W wieku XIX do Ameryki dotarł romantyzm, który przybrał postać transcendentalizmu, istotnego i oryginalnego kierunku filozoficznego. W XIX w. narodził się także pragmatyzm, a także, mniej znaczący w Ameryce, heglizm. Głównym ośrodkiem amerykańskiego heglizmu było St. Louis, a główną postacią . Do innych poglądów stanowiących reakcję na materializm należały idealizm obiektywny Josiah Royce’a oraz personalizm, zwany także personalizmem bostońskim, . Nurty łączone są niekiedy z idealizmem brytyjskim (Francis Herbert Bradley i in.).
Transcendentalizm
thumb|upright|left|Henry David Thoreau, 1856 thumb|upright|Ralph Waldo Emerson, około 1857 Amerykański transcendentalizm akcentował subiektywne doświadczenie. Postrzegany był jako reakcja przeciw nowoczesności i intelektualizmowi w ogóle oraz mechanistycznemu i redukcjonistycznemu światopoglądowi w szczególności. Transcendentalizm odznaczał się holistyczną wiarą w istnienie rzeczywistości duchowej, która „transcenduje” (przekracza) rzeczywistość empiryczną. Ta rzeczywistość jest osiągalna tylko za pomocą intuicji i osobistej refleksji. Były one przeciwstawiane postępowi przemysłowemu i naukowemu, czy też zasadom i zaleceniom tradycyjnej, sformalizowanej religii. Do najbardziej znaczących przedstawicieli tego nurtu zalicza się Ralpha Waldo Emersona, Henry’ego Davida Thoreau oraz Margaret Fuller, skupiających się w Klubie Transcendentalistów, dostęp: 18 grudnia 2012 r..
Pisarze ci postulowali powrót do natury i wierzyli, że rzeczywista, prawdziwa wiedza jest intuicyjna i osobista. Wynika ona z osobistego zanurzenia i namysłu nad naturą, w przeciwieństwie do wiedzy naukowej, która jest rezultatem empirycznego doświadczenia zmysłowegoTranscendentalism w: SEP, dostęp: 18 grudnia 2012 r..
Metody naukowe, instytucje polityczne czy normy moralne dyktowane tradycją religijną, powinny być przekroczone. Problemy te porusza Henry David Thoreau w książce Walden, czyli życie w lesie, gdzie transcendencję osiąga się poprzez zanurzenie w naturę i zdystansowanie się od społeczeństwa.
Amerykański darwinizm Teoria ewolucji Karola Darwina, przedstawiona w O powstawaniu gatunków (1859), miała silny wpływ na filozofię amerykańską. John Fiske i byli zwolennikami reinterpretacji dotychczasowej filozofii przez pryzmat ewolucjonizmu. Obaj chcieli zrozumieć moralność i umysł w kategoriach darwinowskich, stając się prekursorami psychologii i etyki ewolucyjnej.
Biologiczna teoria Darwina była także podstawą filozofii społecznej i politycznej Anglika Herberta Spencera i Amerykanina Williama Grahama Sumnera. Spencer, który ukuł często błędnie przypisywane Darwinowi powiedzenie, że „przetrwają najlepiej przystosowani”, wierzył, że w społeczeństwie zachodzi walka o przetrwanie. Sytuacja jednostek w społeczeństwie (to, czy dana osoba jest biedna czy bogata) jest zależna od stopnia ich przystosowania. Walka ta korzystna będzie dla ludzkości gdy słabi będą eliminowani, a silni będą zwyciężać. Stanowisko to określa się często jako darwinizm społeczny. Jest ono często wiązane z eugeniką, czyli dążeniem do ulepszania gatunku ludzkiego, jednak nie są to nurty tożsame. Sami Sumner i Spencer, jako leseferyści, nie popierali przymusu w regulowaniu ludzkiej rozrodczości.
Sumner, a także Andrew Carnegie, wierzyli, że wolnorynkowy kapitalizm jest najlepszym systemem społeczno-ekonomicznym, co wynika bezpośrednio z mechanizmów ewolucji. Sumner był ponadto zwolennikiem antyimperializmu i systemu waluty złotej.
Pragmatyzm Prawdopodobnie najbardziej wpływową szkołą filozoficzną, uważaną za szczególnie typową dla Stanów Zjednoczonych, jest pragmatyzm. Ukształtował się on w Stanach Zjednoczonych w końcu XIX wieku, jego twórcami byli Charles Sanders Peirce, William James i John Dewey. Pragmatyzm wychodzi od założenia, że przekonanie jest tym, co skłania do działania. Utrzymuje, że znaczenie sądu wynika z praktycznych konsekwencji zachowania lub praktyki. Przekonania, które są niepraktyczne powinny zostać odrzuconePragmatism w: IEP, dostęp: 18 grudnia 2012 r..
Charles Sanders Peirce thumb|upright|Charles Sanders Peirce, amerykański pragmatyk, logik, matematyk, filozof i naukowiec
Termin „pragmatyzm” wprowadził w 1878 roku wszechstronnie uzdolniony logik, matematyk, filozof i naukowiec Charles Sanders Peirce (1839–1914)Pragmatism – Charles Sanders Peirce, dostęp: 18 grudnia 2012 r.. Peirce był członkiem Klubu Metafizycznego, kręgu dyskusyjnego intelektualistów, do którego należał również , przyszły sędzia Sądu Najwyższego Oliver Wendell Holmes Jr., oraz inny prekursor pragmatyzmu, William James. Peirce wnisósł ogromny wkład do semiotyki, logiki i matematyki, napisał także dzieła, które uważa się za podstawowe teksty pragmatyzmu: The Fixation of Belief (1877) i How to Make Our Ideas Clear (1878).
W The Fixation of Belief Peirce głosi podstawowe znaczenie metody naukowej w ustalaniu rozstrzygnięć pytań teoretycznych. W dziele How to Make Our Ideas Clear stwierdza, że pragmatyzm można podsumować przywołując maksymę (potem nazwaną maksymą pragmatyczną): „Rozważmy, jakie praktyczne skutki może pociągnąć za sobą przedmiot naszej myśli i właśnie te skutki będą stanowić treść pojęcia”.