mały|Gabloty z odznakami turystycznymi w schronisku Przysłop pod Baranią Górą Odznaki PTTK – odznaki turystyki kwalifikowanej i krajoznawcze ustanowione przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, oddziały i inne jednostki organizacyjne PTTK przyznawane turystom w celu pobudzania i rozwijania zainteresowań ziemią ojczystą, jej historią i kulturą, a także innymi krajami i ich kulturami.
Według założeń statutowych system odznak PTTK ma służyć rozwojowi zainteresowań krajoznawczych, kultury fizycznej i kultury wędrowania. We wszystkich dyscyplinach turystycznych wprowadzono w PTTK system wielostopniowych odznak, zachęcających do uprawiania turystyki, będących jednocześnie dowodem umiejętności i doświadczenia turystycznego. Zasady zdobywania odznak zawarte są w regulaminach, opracowanych dla poszczególnych odznak. Regulaminy umieszcza się w specjalnych „książeczkach”, służących do zbierania potwierdzeń na trasach wędrówek, lub upublicznia w inny sposób (odrębne publikacje, czasopisma branżowe, strony internetowe oraz siedziby jednostek ustanawiających odznakę).
Czym są odznaki Odznaki to wyróżnienia określające przynależność do instytucji, organizacji, stowarzyszenia, klubu itp. Są one również świadectwem zainteresowań, zaangażowania, szczególnych zasług i osiągnięć w odniesieniu do określonej dziedziny życia społecznego.
Już w odległych czasach używano różnego rodzaju odznak celem wyróżnienia pewnych grup bądź poszczególnych osób. Odznaki były wysoko cenione przez posiadaczy, a uroczyste nadawanie odbywało się zazwyczaj na różnego rodzaju imprezach, z zachowaniem ustalonego ceremoniału. Warunki zdobywania odznak oraz prawo do ich noszenia było określane specjalnymi przepisami, często w formie statutów bądź regulaminów nadawania. Z biegiem lat zwiększyła się liczba i różnorodność wszelkich odznak, przy czym ich kształt i rysunek symbolizował zwykle idee grup społecznych, które je tworzyły.
Odznaki w PTTK Tradycje nadawania odznak były i są kultywowane w polskim ruchu krajoznawczym i turystycznym. Znamiennym przykładem zastosowania wspomnianej symboliki są znaczki powstałego w 1873 Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (PTT) i powołanego w 1906 Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK). Do naczelnych zadań PTT należało badanie i promocja polskich gór, ochrona flory i fauny górskiej, a zwłaszcza kozic i świstaków tatrzańskich, oraz popieranie przemysłu górskiego. Elementy „Odznaki PTT”, na której znalazła się głowa kozicy w góralskiej parzenicy, jednoznacznie ilustrują te cele. „Odznaka PTK”, w centrum której umieszczono obraz ruin zamku w Ogrodzieńcu – miejsce narodzenia myśli utworzenia Towarzystwa, otoczona była żelazną klamrą z herbami Warszawy, Krakowa i Poznania – stolic ziem pozostających pod zaborami. Odznaka symbolizowała więc zarówno jedność i nierozerwalność ziem polskich, jak również główny cel działalności Towarzystwa – poznanie ziemi ojczystej, jej historii i kultury.
Pierwsze odznaki sprawnościowe w Polsce, a zarazem jedne z pierwszych na świecie, zostały ustanowione w latach 30. XX w. Prekursorem był Polski Związek Narciarski, który w 1932 ustanowił Odznakę Górską, a w 1936 Odznakę Nizinną. Kolejnymi były Odznaka Kajakowa, ustanowiona w 1934 przez Polski Związek Kajakowy, i Górska Odznaka Turystyczna, ustanowiona w 1935 przez Polskie Towarzystwo Tatrzańskie.
Po II wojnie światowej, gdy stworzono możliwość rozwoju różnych form wypoczynku i turystyki, PTT i PTK, włączając się w nurt nowego życia, nawiązało współpracę z organizacjami młodzieżowymi i związkami zawodowymi. Powstała propozycja zjednoczenia społecznego ruchu turystyczno-krajoznawczego. 15 grudnia 1950 podjęto decyzję o połączeniu obu towarzystw, w wyniku którego powstało Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. W Statucie PTTK określono m.in. wygląd odznaki organizacyjnej, którą mogą nosić wszyscy członkowie PTTK.
Upowszechniony system odznak turystyki kwalifikowanej i krajoznawczych obejmuje wszystkie dziedziny turystyki i krajoznawstwa. We wszystkich dyscyplinach turystycznych wprowadzono system wielostopniowych odznak, zachęcających do uprawiania turystyki, a także stanowiących dowód umiejętności i doświadczenia turystycznego. Zasady zdobywania odznak zawarte są w regulaminach, umieszczonych w specjalnych „książeczkach”, służących do zbierania potwierdzeń na trasach wędrówek i do obliczania uzyskanych punktów.
Większość „książeczek” przeznaczonych do zdobywania odznak turystyki kwalifikowanej zawiera regulaminy tych odznak. Regulaminy większości odznak krajoznawczych przewidują dowolną formę udokumentowania odbytych wędrówek i wykonanych zadań. Najczęściej są to samodzielnie wykonane „kroniki”, „dzienniczki” lub „karty potwierdzeń” i nie mają regulaminów. Regulaminy niektórych odznak krajoznawczych dopuszczają elektroniczną wersję „kroniki”, np. w formie prezentacji multimedialnej. Jeżeli „książeczka” nie zawiera regulaminu odznaki upublicznia się go w inny sposób, np. w odrębnych publikacjach, czasopismach branżowych, stronach internetowych oraz siedzibach jednostek ustanawiających odznakę. Regulaminy odznak są często umieszczane na stronach internetowych odpowiednich jednostek organizacyjnych PTTK, a dla niektórych odznak stworzono odrębne strony. Przykładem może tu być oficjalna strona Odznaki Krajoznawczej Województwa Kujawsko-Pomorskiego, zatwierdzona przez Kujawsko-Pomorskie Kolegium Instruktorów Krajoznawstwa PTTK, a sfinansowana ze środków Samorządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego.
Podstawą systemu odznak PTTK stały się zapisy w Statucie organizacji, mianowicie według art. 9, ust. 2, pkt 7. PTTK ustanawia i nadaje odznaki turystyczne i krajoznawcze, zaś według art. 28, ust. 2 ustanawianie ogólnopolskich oznak turystycznych i krajoznawczych odbywa się drogą uchwał Zarządu Głównego PTTK.
Nie trzeba jednak być członkiem PTTK, aby zdobywać te odznaki. Wystarczy spełnić warunki regulaminowe i przedłożyć odpowiedniej komisji wymaganą dokumentację. Zdobyte odznaki oraz dokumentacja z podróży, zawarta w „książeczkach” prowadzonych przez turystę według regulaminu danej odznaki, stanowią swoistą pamiątkę odbytych wypraw. Niejednokrotnie jest to przedsięwzięcie na kilka lat, ponieważ większość odznak ma kilka stopni. Niektóre odznaki można zdobywać równocześnie z innymi, np. Odznakę „Turysta Przyrodnik” (TP) można zdobywać razem z Górską Odznaką Turystyczną (GOT) czy Odznaką Turystyki Pieszej (OTP). Książeczkę Odznaki „Turysta Przyrodnik” warto też mieć przy sobie, gdy zdobywa się odznaki innych dyscyplin turystyki kwalifikowanej, czy też odznaki krajoznawcze. Często na trasie wycieczki nadarza się bowiem okazja zapoznania z różnorodnymi obiektami przyrodniczymi.
Zdobywanie odznak jest dobrym sposobem nabywania wiedzy oraz wyrabiania pewnych nawyków i umiejętności. Regulaminy odznak, zawierające liczne wymagania krajoznawcze, pozwalają na równoważenie w turystyce kwalifikowanej elementów sportowych i poznawczych.
Podział odznak PTTK Odznaki PTTK dzielą się na dwa typy: odznaki turystyki kwalifikowanej i odznaki krajoznawcze.
Wielu działaczy PTTK i kolekcjonerów zajmujących się tematyką odznak wprowadziło własny, często intuicyjny podział. Przykładowo Zbigniew Lewandowski – wiceprzewodniczący Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego PTTK zaproponował wojewódzki układ prezentacji z podziałem na odznaki historyczne (już nie weryfikowane) i odznaki, które można zdobywać aktualnie. Również w swoim opracowaniu książkowym – Odznaki krajoznawcze i regionalne Polskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego dokonał podobnego podziału. Nieco inny układ systematyczny przyjął Roman Henryk Orlicz – prezes Oddziału Wolskiego PTTK im. gen. Józefa Sowińskiego w Warszawie. Zachowując klasyczny podział na odznaki turystyki kwalifikowanej i odznaki krajoznawcze, z tych drugich wyodrębnił ogólnopolskie i makroregionalne oraz regionalne z podziałem na województwa, na terenie których są zdobywane. Uzupełnieniem tego podziału są grupy odznak kadry PTTK i odznak klubowych. Później dodatkowo utworzył takie grupy jak: „Korony górskie” i „Odznaki krajoznawcze poświęcone jednostkom Wojska Polskiego”. W osobnych grupach znalazły się odznaki jubileuszowe i okolicznościowe oraz odznaki, których zdobywanie zostało zawieszone, a także odznaki wycofane lub już nie weryfikowane. Inni stosowali podobne lub zmodyfikowane formy klasyfikacji odznak PTTK.
Ze względu na liczne kontrowersje wokół podziału odznak Komisja Krajoznawcza Zarządu Głównego PTTK, 21 listopada 2009, zaakceptowała zasady kwalifikacji odznak krajoznawczo-turystycznych PTTK. Odznaki podzielono na 3 grupy, biorąc pod uwagę: podstawę merytoryczną weryfikacji, zasięg przestrzenny wymogów regulaminowych, podmiot weryfikujący.
W poszczególnych grupach dokonano następującego podziału: Grupa I krajoznawcze (należy poznać i udokumentować poznanie określonej podstawy, jak niżej), obiektowe (np. z listy UNESCO w Polsce), personalne (np. Odznaka św. Jana Nepomucena), obszarowe (np. Miłośnik Polesia), turystyki kwalifikowanej (należy udokumentować przebycie określonego dystansu stosownie do określonej dyscypliny turystyki kwalifikowanej, np. GOT, OTP, i ewentualnie kilku z dyscyplin lub określonej trasy). Grupa II lokalne (teren miejscowości, gminy lub powiatu ewentualnie niedużej przestrzennej jednostki przyrodniczej [fizycznogeograficznej], np. pasmo górskie, jezioro, leśnej, jak puszcza itp.), regionalne (co najmniej trzy powiaty lub całe województwo, większe jednostki fizycznogeograficzne i historyczne, np. Śląsk – w porozumieniu z Komisją Krajoznawczą ZG PTTK), ogólnopolskie (ponadwojewódzkie lub obejmujące co najmniej trzy duże krainy historyczne lub geograficzne). Grupa III oddziałowe (jednostki organizacyjne oddziałów), centralne (komisje ZG PTTK).
Odznaki turystyki kwalifikowanej Odznaki turystyki kwalifikowanej są swoistą nagrodą za zdobyte umiejętności, wiedzę i doznane przeżycia podczas wycieczek pieszych (nizinnych i górskich), wodniackich (kajakowych, żeglarskich i podwodnych), jeździeckich, narciarskich, motorowych oraz na orientację. Zasady ogólne są podobne dla wszystkich rodzajów odznak. Za odbyte wycieczki i zwiedzone obiekty przyznawane są punkty, a warunkiem zdobycia danego stopnia odznaki jest zgromadzenie określonej w regulaminach liczby punktów.
Współczesny system odznak PTTK obejmuje odrębne odznaki dla każdej z dziedzin turystyki kwalifikowanej. Zdobycie hierarchicznie usytuowanych względem siebie poszczególnych odznak jest uwarunkowane wypełnieniem norm kwalifikacyjnych, zawartych w odpowiednich regulaminach. Im wyższe miejsce zajmuje odznaka w hierarchii, tym jej zdobycie wymaga włożenia większego wysiłku fizycznego i intelektualnego, czyli spełnienia wyższej normy kwalifikacyjnej. .
Najstarszą odznaką turystyczną, istniejącą w Polskim Towarzystwie Tatrzańskim (PTT) od 1935, jest Górska Odznaka Turystyczna (GOT). Od momentu jej wprowadzenia po dziś dzień cieszy się ogromną popularnością. Po II wojnie światowej wznowiona została w 1949 i stanowiła wzór, na podstawie którego opracowano zasady zdobywania odznak w innych dyscyplinach turystyki kwalifikowanej. Można było ją zdobywać – począwszy od 10. roku życia – na górskich szlakach znakowanych, według ustalonych zasad podanych w regulaminie GOT, w okresie od 15 marca do 15 grudnia. Nie można było zdobywać punktów do odznaki w stopniu popularnym, małym brązowym i małym srebrnym na obszarze Tatr (nowy regulamin GOT zniósł te ograniczenia).
Niemal równocześnie z powstaniem Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, bo w 1951, ustanowiono Górską i Nizinną Odznakę Narciarską.