Eparchia włodzimiersko-brzeska – prawosławna administratura kościelna wchodząca w skład metropolii kijowskiej, powstała w końcu X w. lub w XI w., w 1596 przeszła do Kościoła unickiego jako diecezja włodzimiersko-brzeska. Za kontynuatorkę tej eparchii prawosławnej uważa się eparchia włodzimiersko-wołyńska i kowelska z Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.
Historia Eparchia prawosławna z siedzibą we Włodzimierzu powstała najprawdopodobniej w II poł. XI w., chociaż niektórzy autorzy sytuują to wydarzenie jeszcze w końcu poprzedniego stulecia. O tym, że eparchia została erygowana w II poł. XI w. może świadczyć fakt, że dopiero w tym okresie w mieście powstał murowany murowany sobór katedralny, naśladujący w swojej architekturze główną cerkiew Monasteru Kijowsko-Peczerskiego. Utworzenie administratury jest łączone z rozbiciem politycznym Rusi oraz z aktywną polityką metropolity kijowskiego Jana II, dążącego do tworzenia nowych eparchii na Rusi. Zamiarom tym sprzyjali ruscy książęta dzielnicowi, którzy poprzez utworzenie administratur w swoich stolicach zamierzali podkreślić swoje znaczenie i niezależność względem Kijowa. Pierwszym znanym z imienia biskupem włodzimierskim był wyświęconym w 1086 Stefan. Biskupi włodzimierscy mieli prawo posługiwania się honorowym tytułem prototronosa – drugiego po metropolicie kijowskim.
Do połowy XII stulecia administraturze podlegały Wołyń, Polesie, Nadbuże z Mielnikiem, porzecze górnego Dniestru oraz Grody Czerwieńskie i Przemyskie. W kolejnym stuleciu, w miarę tworzenia kolejnych eparchii: halickiej (1147), przemyskiej (1219), turowskiej, uhrowskiej, później chełmskiej (1223), łuckiej (1235), jej terytorium systematycznie się kurczyło. W końcu XIII w. eparchia włodzimiersko-brzeska obejmowała wyłącznie powiaty włodzimierski i krzemieniecki na Wołyniu oraz ziemię bielską, brzeską i drohiczyńską.
Prawosławna eparchia włodzimierska działała do 1596, gdy biskup włodzimierski i brzeski Hipacy Pociej przyjął unię. Administratura przeszła wówczas do Kościoła unickiego. W 1621 patriarcha jerozolimski Teofan III wyświęcił na biskupa włodzimierskiego Józefa Kurcewicza. Chirotonia ta nie została uznana przez króla Zygmunta III Wazę. W 1625 biskup Józef zbiegł do Moskwy, skompromitowany w oczach wiernych swoim niemoralnym zachowaniemПатриарх Иоасаф I и Русская Церковь в период его патриаршества. W Dyplomie Władysława IV, legalizującym hierarchię prawosławną w Rzeczypospolitej, eparchia włodzimiersko-brzeska nie została uwzględniona.
Życie monastyczne w eparchii Najstarszym ośrodkiem życia mniszego w eparchii włodzimiersko-brzeskiej był męski monaster Narodzenia Matki Bożej we Włodzimierzu utworzony w połowie XI stulecia lub w wieku XIID. Małaszewski, Niektóre aspekty życia monastycznego na terenie diecezji włodzimiersko-brzeskiej do końca XVI wieku [w:] . W XIII w. erygowany został monaster św. Michała Archanioła we Włodzimierzu. W późniejszym okresie we Włodzimierzu powstały jeszcze trzy kolejne klasztory prawosławne; wszystkie zaliczały się do ważniejszych ośrodków życia mniszego na Wołyniu. Od 1227 istniał monaster św. Mikołaja w Żydyczynie. Najważniejszy z nich był najstarszy z wymienionych klasztorów. Jego przełożony od 1320 miał prawo posługiwać się tytułem archimandryty.
Biskupi Stefan, 1084/1086–1094 Amfilochiusz, 1105–1122 Szymon, 1122–1136 Teodor, 1137–1147 Polikarp, 1196–1213 Tomasz, 1213–1229 Mikołaj, 1230–1235 Mitrofan, 1235–1239 Justyn, 1239–1249 Stefan, 1249–1260 Serapion, 1260–1282 Nikita, 1282–1286 Ensegeniusz, 1286–1289 Pimen, 1306–1326 Arseniusz, 1326–1330 Atanazy I, 1331–1353 Aleksy I, 1353–1354 Gerazym, od 1354 Jonasz, 1386–1388 Teognost, 1388–1405 Piotr, 1405–1413 Gerazym II, 1413–1416 Charyton, 1416–1425 Daniel, 1425–1455 Akacjusz, 1455–1487 Wassian I, 1487–1497 Wassian II, 1509–1513 Pafnucy, 1511–1522 Jonasz II, 1523–1533 Józef, 1533–1540 Gennadiusz, 1540–1546 Józef Borzobohaty, 1550–1565 Teodozjusz Łazowski, 1565–1588 Melecjusz Chreptowicz, 1588–1593 Hipacy Pociej, 1593–1596, do 1599 jako unicki biskup włodzimierski Józef (Kurcewicz), 1620–1625, bez zgody króla polskiego
Przypisy
* Kategoria:Podział administracyjny Kościoła prawosławnego w I Rzeczypospolitej