Maria Tallchief, Elizabeth Marie Tall Chief (ur. 24 stycznia 1925 w Fairfax, zm. 11 kwietnia 2013 w Chicago) – amerykańska tancerka baletowa, solistka Ballets Russes i New York City Ballet, pierwsza primabalerina indiańskiego pochodzenia.
Życiorys Elizabeth Marie Tall Chief urodziła się w 1925 roku w Fairfax, w Oklahomie. Jej ojciec Alexander Joseph Tall Chief (1890–1959) był bogatym (dzięki dochodom z dzierżawy terenów naftowych) wodzem plemienia Osedżów, a matka Ruth miała pochodzenie szkocko-irlandzkie. Zainteresowana tańcem od najmłodszych lat, zaczęła pobierać lekcje jako trzylatka. Naukę baletu kontynuowała wraz z młodszą siostrą Marjorie (1926–2021) po przeprowadzce do Los Angeles i Beverly Hills, gdzie doświadczyła przejawów dyskryminacji i zmieniła pisownię nazwiska na „Tallchief”. Oprócz baletu, uczyła się wówczas stepowania, tańca hiszpańskiego i akrobatyki, a na lokalnych jarmarkach i wydarzeniach dobroczynnych prezentowała też z Marjorie stylizowane tańce indiańskie z elementami akrobatyki.
Mając 12 lat Betty Marie trafiła do szkoły baletowej Bronisławy Niżyńskiej, cenionej rosyjskiej tancerki i choreografki polskiego pochodzenia, siostry wybitnego tancerza Wacława Niżyńskiego. Pod jej kierunkiem poczyniła znaczne postępy i zadebiutowała jako piętnastolatka, tańcząc do koncertu Fryderyka Chopina na scenie Hollywood Bowl.
Po ukończeniu szkoły w 1942 roku Tallchief wyjechała do Nowego Jorku, gdzie – dysponując talentem i ważnym paszportem – otrzymała szansę wyjazdu na występy w Kanadzie z zespołem Ballet Russe de Monte Carlo. Po powrocie weszła w skład tego cenionego zespołu na stałe, chociaż odmówiła zmiany nazwiska na brzmiące z rosyjska „Tallchieva”, a jej rosyjskie koleżanki nie przepadały za bogatą rywalką o nieeuropejskim pochodzeniu.
W 1944 roku dyrektorem zespołu został wybitny gruziński choreograf George Balanchine, który docenił talent i urok Marii Tallchief, powierzając jej kolejne ważne role solowe, a dwa lata później – poślubiając ją. Rok później oboje wyjechali do Paryża, gdzie Balanchine obsadził Tallchief – jako pierwszą Amerykankę w historii – w swoich produkcjach na scenie Ballet de l'Opéra de Paris.
Po powrocie do USA Maria Tallchef została jedną z gwiazd nowo powstałego New York City Ballet. Stworzona specjalnie dla niej przez Balanchine'a (z którym rozwiodła się, ale pozostała związana zawodowo) trudna technicznie rola w Ognistym ptaku do muzyki Igora Strawinskiego przyniosła jej w 1949 roku sławę primabaleriny i uznanie w świecie baletu. Podobnie żywiołowa i wymagająca rola Tallchief w Dziadku do orzechów uczyniła w 1954 roku z tego zapomnianego baletu Piotra Czajkowskiego najpopularniejsze przedstawienie baletowe. Jej inne wybitne kreacje baletowe z tego okresu to m.in. szybkie, pełne pasji i popisów technicznych występy solowe w Jeziorze łabędzim i Orfeuszu.
Z nowojorską sceną baletową Maria Tallchief była związana do 1964 roku, występując gościnnie także w przedstawieniach baletowych m.in. w Chicago, San Francisco, Danii, Niemczech, Japonii i Ameryce Południowej. Jako solistka Ballet Russe de Monte Carlo otrzymywała w połowie lat 50. niespotykaną wówczas w balecie gażę w wysokości 2000 dolarów tygodniowo. W 1960 roku, jako pierwsza amerykańska tancerka, wystąpiła – u boku sławnego duńskiego tancerza Erica Bruhna – na deskach moskiewskiego Teatru Bolszoj.
W latach 60. XX wieku Tallchief tańczyła nie tylko role abstrakcyjne, ale i dramatyczne, m.in. w Miss Julie i Jardin aux Lilas. Wystąpiła też w wielu programach telewizyjnych, np. w The Ed Sullivan Show, a w 1952 roku zagrała w musicalu Million Dollar Mermaid (jako primabalerina Anna Pawłowa). W tym samym roku poślubiła pilota Elmourzę Natriboffa, z którym rozwiodła się dwa lata później. W 1966 roku, za namową Balanchine'a, przeprowadziła się do Niemiec, gdzie przez krótki czas była czołową tancerką Hamburg Ballet. Jedną z jej ostatnich ról jako tancerki była wówczas rola w Kopciuszku.
Po przejściu na taneczną emeryturę zamieszkała w Chicago, gdzie jej trzeci mąż Henry D. „Buzz” Paschen był w latach 1973–1979 dyrektorem Lyric Opera of Chicago. W 1974 roku założyła tam szkołę baletową, a w 1981 – wraz z siostrą Marjorie – teatr baletowy Chicago City Ballet. Do jego upadku w 1987 roku pełniła w nim rolę dyrektora artystycznego. Pomimo porażki tego projektu, gazeta Chicago Tribune nazwała ją „siłą w historii tańca w Chicago” pisząc, iż znacząco przyczyniła się do wzrostu popularności tej dziedziny sztuki w mieście.
W grudniu 2012 roku 87-letnia Maria Talchief złamała biodro. Zmarła 11 kwietnia 2013 w Chicago w wyniku komplikacji po urazie.
Dziedzictwo W 1989 roku nakręcono o Marii Tallchief film dokumentalny Dancing for Mr. B, w 2007 roku – dokument Maria Tallchief, a w 1997 roku ukazała się najważniejsza z jej wielu biografii – Maria Tallchief: America's Prima Ballerina, której współautorem był Larry Kaplan. Jej jedyna córka, urodzona w 1959 roku Elise Maria Paschen, została poetką i dyrektorką Poetry Society of America.
Tallchief była uważana za pierwszą wielką primabalerinę Ameryki i pierwszą tak wybitną tancerkę baletową pochodzenia indiańskiego. Wielokrotnie pisała i mówiła o swoim tubylczym dziedzictwie, występując przeciw dotyczącym Indian stereotypom i uprzedzeniom. Była zaangażowana w działalność organizacji America for Indian Opportunity i dyrektorką Indian Council Fire Achievement Award. Zaliczono ją do grupy Pięciu Księżyców – wybitnych indiańskich tancerek baletowych urodzonych w latach 20. XX wieku w Oklahomie, którą wraz Marią i Marjorie Tallchief tworzyły Yvonne Chouteau, Rosella Hightower i Moscelyne Larkin (mężem tej ostatniej był polski tancerz Roman Jasiński). Jak pisała sama Tallchief, „chciałam być ceniona jako primabalerina, która przypadkiem była tubylczą Amerykanką, a nigdy jako ktoś, kto był indiańską baleriną”.
„The New York Times” określił Marię Tallchief jako „najbardziej błyskotliwą z amerykańskich balerin XX wieku”. Ashley Wheater, dyrektor artystyczny Joffrey Ballet, twierdził, że dzięki swej technice, pasji i osobowości Tallchief utorowała drogę nowatorskim tancerzom, przełamując tradycyjne schematy klasycznego baletu i bariery etniczne w świecie sztuki zdominowanej dotąd przez Rosjan i innych Europejczyków. Po jej śmierci pisano, że była nie tylko wielką tancerką, ale prawdziwą artystką, która wnosiła do baletu nowatorstwo i własną osobowość.
W Oklahomie uhonorowano zarówno światowe osiągnięcia baletowe Marii Tallchief, jak i jej dumę z własnego pochodzenia. 29 czerwca 1959 roku ogłoszono tam Dniem Marii Tallchief. Jej postać znajduje się wśród indiańskich baletnic uwiecznionych przez artystę Marka Larsena z plemienia Czikasawów na muralu Flight of Spirit w budynku parlamentu stanowego w Oklahoma City, a także wśród tancerek z pomnika The Five Moons odsłoniętego w 2007 roku w siedzibie Tulsa Historical Society w Tulsa. Plemię Osedżów uhonorowało ją imieniem Wa-Xthe-Thomba (Kobieta Dwóch Światów).
Indiański kompozytor z Oklahomy Louis Ballard (Quapaw-Cherokee) skomponował muzykę do baletu The Four Moons, który obejmował solo poświęcone Tallchief i miał premierę w 1967 roku na Oklahoma Indian Ballerina Festival. W 1999 roku Lili Cockerille Livingston opisała Marię Tallchief w biografii American Indian Ballerinas.
W 1996 roku Maria Tallchief otrzymała nagrodę artystyczną Kennedy Center Honors za całokształt osiągnięć (w tym samym roku otrzymali ją także Edward Albee, Benny Carter, Johnny Cash i Jack Lemmon). Jej imię wpisano do amerykańskiego Narodowego Panteonu Sławy Kobiet (ang. National Women's Hall of Fame), a waszyngtoński Press Club dwukrotnie nominował ją na Kobietę Roku. Dwukrotnie trafiła też na listę artystów nagrodzonych przez Dance Magazine, w 1999 roku otrzymała ustanowiony przez Kongres Stanów Zjednoczonych National Medal of Arts, a w 2006 roku nowojorskie Metropolitan Museum of Art uhonorowało ją wystawą A Tribute to Ballet Great Maria Tallchief.
W 2023 roku System Rezerwy Federalnej wyemitował upamiętniające Marię Tallchief monety: jednodolarową monetę okolicznościową, okolicznościową monetę ćwierćdolarową oraz srebrną monetę kolekcjonerską o nominale ¼ dolara.
Przypisy
Bibliografia M. Tallchief, L. Kaplan: "Maria Tallchief: America's Prima Ballerina", Holt 1998, , dostęp 15 kwietnia 2013 "American prima ballerina Maria Tallchief dies at 88", Chicago Sun Times dostęp 15 kwietnia 2013 "The Silent Song of Maria Tallchief: America’s Prima Ballerina (1925-2013)", Time dostęp 15 kwietnia 2013 "Maria Tallchief, a Dazzling Ballerina and Muse for Balanchine, Dies at 88", New York Times dostęp 15 kwietnia 2013 "Maria Tallchief, ballet star who was inspiration for Balanchine, dies at 88", Washington Post dostęp 15 kwietnia 2013 "Tallchief, Elizabeth Maria". Encyclopedia of Oklahoma History and Culture. Oklahoma Historical Society dostęp 15 kwietnia 2013 "Maria Tallchief dead at 88", Chicago Tribune dostęp 15 kwietnia 2013 Maria Tallchief i Michael Maule w balecie Firebird w 1951 r.
Maria Tallchief w Upstream Video Productions wywiad z Marią Tallchief Maria Tallchief tańczy w TV w 1952 r.
Kategoria:Amerykańskie tancerki baletowe Kategoria:Biografie tubylczych Amerykanów Kategoria:Urodzeni w 1925 Kategoria:Zmarli w 2013 Kategoria:Pedagodzy baletu Kategoria:Laureaci Kennedy Center Honors