250px|thumb|upright=2|Koronacja Jana II Kazimierza Koronacja na króla Polski – koronacja, podczas której dochodziło do nałożenia polskiej korony koronacyjnej (korony Chrobrego) na głowę nowego króla Polski. Koronacji króla towarzyszyła co do zasady koronacja królowej.

Miejsce koronacji Pierwsi królowie Polski, począwszy od Bolesława Chrobrego w roku 1025, koronowali się w katedrze w Gnieźnie. Podobnie było po wznowieniu godności królewskiej przez Przemysła II w 1295 roku. Od koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku obrzęd miał miejsce w katedrze wawelskiej w Krakowie, stolicy Królestwa. Mimo że w kolegiacie św. Jana w Warszawie odbyły się dwie koronacje: Stanisława Leszczyńskiego w 1705 roku i Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku, to Kraków aż do czasów rozbiorów nigdy nie utracił formalnego prawa bycia miejscem koronacji polskich władców.

Przebieg koronacji Polski ceremoniał koronacyjny przewidywał czterodniowe uroczystości. Piątek i sobota były dniami czynności poprzedzających obrzęd koronacji. Dniem, w którym koronowano króla była niedziela. W poniedziałek nowy król ukazywał się mieszkańcom miasta koronacyjnego i odbierał hołd. Koronacja była obrzędem religijnym.

Piątek W piątek odprawiano ponowny, uroczysty pogrzeb poprzedniego władcy. Nowy król oddawał hołd poprzednikowi i symbolicznie zajmował jego miejsce.

Sobota Król-elekt przygotowywał się do koronacji poprzez post, spowiedź i pieszą pielgrzymkę. W Krakowie jej trasa wiodła z Wawelu do kościoła św. Michała Archanioła i św. Stanisława Biskupa – sanktuarium męczeństwa św. Stanisława. W Warszawie z kolegiaty św. Jana do kościoła Świętego Krzyża. Król-elekt przebywał tę drogę w otoczeniu dostojników duchownych i świeckich, a pochodowi towarzyszył tłum poddanych. W sobotę król-elekt rozdawał również jałmużny.

Niedziela Przed koronacją Rankiem prymas symbolicznie budził nowego władcę w jego sypialni. Następnie monarchę ubierano w szaty koronacyjne podobne do biskupich i w orszaku udawał on się do katedry.

Trasa przemarszu wysłana była kobiercowym chodnikiem zwanym mostem. Na czele orszaku szedł marszałek wielki z opuszczoną w dół laską, co symbolizowało, że monarcha nie objął jeszcze godności królewskiej. Za nim szli dostojnicy państwowi według hierarchii niosąc insygnia koronacyjne – koronę na srebrnej tacy kasztelan krakowski, berło i jabłko – dwaj wojewodowie, Szczerbiec – miecznik krakowski, zwiniętą chorągiew Królestwa – chorąży wielki koronny (zwinięcie chorągwi symbolizowało brak pełni władzy króla przed koronacją).

Po wejściu do katedry król-elekt zasiadał na środku kościoła naprzeciwko prymasa, a dostojnicy składali insygnia koronacyjne na ołtarzu. Następnie jeden z biskupów wygłaszał kazanie w języku polskim.

Koronacja Obrzędy koronacji rozpoczynała przysięga składana przez króla w pozycji klęczącej. Prymas w języku łacińskim pytał się go czy zamierza służyć wierze, otaczać opieką Kościół, rządzić sprawiedliwie i bronić Królestwa. Następnie prymas pytał się obecnych na uroczystości czy chcą służyć królowi. Odpowiadano przez aklamację w języku polskim radzi, radzi, radzi.

Następnie prymas w otoczeniu dwóch biskupów dokonywał pomazania klęczącego przed ołtarzem króla, namaszczając świętymi olejami jego głowę, piersi, plecy i ramiona. Następnie podawał mu miecz, którym król ciął trzykrotnie powietrze czyniąc znak krzyża.

Następnie prymas w otoczeniu dwóch biskupów nakładał na głowę króla koronę oraz wręczał mu berło i jabłko.

Po koronacji odprawiana była msza święta, podczas której król składał ofiarę z chleba i wina oraz całował podany mu przez arcybiskupa relikwiarz Krzyża Świętego.

Po zakończeniu mszy świętej prymas prowadził króla do tronu, wypowiadając słowa stań i dzierż odtąd to miejsce. Następnie przekazywał mu pocałunku pokoju i intonował hymn dziękczynny Te Deum laudamus. Po odśpiewaniu Te Deum król dokonywał pasowania na rycerzy i jeśli był żonaty według odrębnego ceremoniału koronowano królową.

Po koronacji Po wyjściu z katedry formowano taki sam orszak w jakim król udawał się do niej z tą różnicą, że marszałek wielki niósł laskę podniesioną do góry, a chorąży wielki rozwiniętą chorągiew Królestwa. Podskarbi rozrzucał wśród tłumów poddanych złote i srebrne monety wybite z okazji koronacji.

Następnie król wydawał na zamku ucztę dla dostojników i gości. Król ucztował pod baldachimem przy osobnym stole, a goście przy stołach rozstawionych w sali głównej i sąsiednich komnatach.

Poniedziałek W poniedziałek król jechał konno na rynek główny miasta. Towarzyszyli mu możni i goście. Na podwyższeniu ukazywał się poddanym w płaszczu i koronie oraz przyjmował hołd od władz miasta i mieszczan. Nadawał również odznaczenia.

Inne Od czasu wstąpienia na tron króla Stefana Batorego koronację poprzedzał sejm koronacyjny, zwoływany w miejscu koronacji.

Uroczystościom towarzyszyły zabawy zarówno gości jak i mieszkańców miasta. Urządzano festyny, turnieje rycerskie czy pokazy sztucznych ognisekcja na podstawie Repliki regaliów polskich insygniów koronacyjnych Polski ceremoniał koronacyjny.

Lista koronacji królów i królowych polskich Lp. Imię Portret Data koronacji Miejsce koronacji Osoba koronująca Informacje dodatkowe1. Bolesław I Chrobry 99x99px18 kwietnia 1025Gniezno – katedra metropolitarnaarcybiskup gnieźnieński Hipolit Oda Miśnieńska Brak pewności co do koronacji Ody na królową2. Mieszko II Lambert 99x99px25 grudnia 1025Gniezno – katedra metropolitarnaarcybiskup gnieźnieński HipolitŹródła niemieckie podają, że Mieszko II Lambert zrzekł się korony w 1032 roku. W polskich źródłach do śmierci był tytułowany królem. Rycheza Lotaryńska 75px3. Bolesław II Szczodry 75px25 grudnia 1076Gniezno – katedra metropolitarnaarcybiskup gnieźnieński Bogumił Wyszesława Światosławówna Koronacja Wyszesławy niepewna4. Przemysł II 75px26 czerwca 1295Gniezno – katedra metropolitarnaarcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka Małgorzata Brandenburska 5. Wacław II Czeski 75px Gniezno – katedra metropolitarna arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka 6. Ryksa Elżbieta 75px 26 maja 1303 Praga – katedra na Hradczanach biskup wrocławski Henryk z Wierzbna żona Wacława II7. Władysław I Łokietek 75px20 stycznia 1320Kraków – katedra wawelskaarcybiskup gnieźnieński Janisław Jadwiga Bolesławówna8. Kazimierz III Wielki 75px25 kwietnia 1333Kraków – katedra wawelskaarcybiskup gnieźnieński Janisław Aldona Anna Giedyminówna 75px żona Kazimierza Wielkiego 9. Adelajda Heska 29 września 1341 Poznań – katedra arcybiskup gnieźnieński Janisław żona Kazimierza Wielkiego 10. Jadwiga żagańska żona Kazimierza Wielkiego, koronacja niepewna 11. Ludwik Węgierski 75px 17 listopada 1370 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Jarosław z Bogorii i Skotnik żona Ludwika Węgierskiego Elżbieta Bośniaczka nie została koronowana 12. Jadwiga Andegaweńska 75px 16 października 1384Niekiedy spotyka się () nieprawidłową datę 15 października, podawaną za omyłkowym zapisem Kalendarza katedry krakowskiej i błędnym przekazem Długosza. Z najwcześniejszych zapisek wynika, że koronacja miała miejsce, zgodnie z tradycją, w niedzielę, która przypadała na dzień 16 października (). Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Bodzanta Koronowana na Króla Polski 13. Władysław II Jagiełło 75px 4 marca 1386 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Bodzanta 14. Anna Cylejska 75px 25 lutego 1403 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Kurowski żona Władysława Jagiełły 15. Elżbieta Granowska 75px 19 listopada 1417 Kraków – katedra wawelska arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski żona Władysława Jagiełły 16. Zofia Holszańska 75px 5 marca 1424 Kraków – katedra wawelska prymas Wojciech Jastrzębiec żona Władysława Jagiełły 17. Władysław III Warneńczyk 75px 25 lipca 1434 Kraków – katedra wawelska prymas Wojciech Jastrzębiec 18. Kazimierz IV Jagiellończyk 75px 25 czerwca 1447 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Wincenty Kot 19. Elżbieta Rakuszanka 75px 10 lutego 1454 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Sprowski żona Kazimierza IV 20. Jan I Olbracht 75px 23 września 1492 Kraków – katedra wawelska prymas Zbigniew Oleśnicki 21. Aleksander Jagiellończyk 75px 12 grudnia 1501 Kraków – katedra wawelska prymas Fryderyk Jagiellończyk Żona Aleksandra Jagiellończyka Helena Moskiewska, nigdy nie została koronowana. 22. Zygmunt I Stary 75px 24 stycznia 1507 Kraków – katedra wawelska prymas Andrzej Boryszewski 23. Barbara Zápolya 100px 8 lutego 1512 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Łaski żona Zygmunta I 24. Bona Sforza 75px 18 kwietnia 1518 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Łaski żona Zygmunta I 25. Zygmunt II August 75px 20 lutego 1530 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Łaski 26. Elżbieta Habsburżanka 75px 6 maja 1543 Kraków – katedra wawelska prymas Piotr Gamrat żona Zygmunta II 27. Barbara Radziwiłłówna 75px 7 grudnia 1550 Kraków – katedra wawelska prymas Mikołaj Dzierzgowski żona Zygmunta II 28. Katarzyna Habsburżanka 75px 30 lipca 1553 Kraków – katedra wawelska prymas Mikołaj Dzierzgowski żona Zygmunta II 29. Henryk Walezy 75px 21 lutego 1574 Kraków – katedra wawelska prymas Jakub Uchański 30. Anna Jagiellonka 75px 1 maja 1576 Kraków – katedra wawelska biskup kujawski Stanisław Karnkowski Król Polski Stefan Batory 75px 31. Zygmunt III Waza 75px 27 grudnia 1587 Kraków – katedra wawelska prymas Stanisław Karnkowski 32. Anna Habsburżanka 75px 31 maja 1592 Kraków – katedra wawelska prymas Stanisław Karnkowski żona Zygmunta III Wazy 33. Konstancja Habsburżanka 75px 11 grudnia 1605 Kraków – katedra wawelska biskup kujawski Piotr Tylicki żona Zygmunta III Wazy 34. Władysław IV Waza 75px 6 lutego 1633 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Wężyk 35. Cecylia Renata Habsburżanka 75px 12 września 1637Warszawa – kolegiata św. Jana prymas Jan Wężyk żona Władysława IV Wazy 36. Ludwika Maria Gonzaga 75px 15 lipca 1646 Kraków – katedra wawelska prymas Maciej Łubieński żona Władysława IV Wazy 37. Jan II Kazimierz 75px 17 stycznia 1649 Kraków – katedra wawelska prymas Maciej Łubieński 38. Michał Korybut Wiśniowiecki 75px 29 września 1669 Kraków – katedra wawelska prymas Mikołaj Prażmowski 39. Eleonora Habsburżanka 75px 19 października 1670 Warszawa – kolegiata św. Jana prymas Mikołaj Prażmowski żona Michała Korybuta Wiśniowieckiego40. Jan III Sobieski 75px2 lutego 1676Kraków – katedra wawelskaprymas Andrzej Olszowski Maria Kazimiera d’Arquien 75px 41. August II Mocny 75px 15 września 1697 Kraków – katedra wawelska biskup kujawski Stanisław Kazimierz Dąmbski Żona Augusta II Krystyna Eberhardyna Hohenzollernówna, nigdy nie została koronowana. 42. Stanisław Leszczyński 75px| 4 października 1705 Warszawa – kolegiata św. Jana arcybiskup lwowski Konstanty Zieliński Katarzyna Opalińska 75px43. August III Sas 75px17 stycznia 1734Kraków – katedra wawelskabiskup krakowski Jan Aleksander Lipski Maria Józefa 75px 44. Stanisław August Poniatowski 75px 25 listopada 1764 Warszawa – kolegiata św. Jana prymas Władysław Łubieński 45. Mikołaj I Pawłowicz 80px 24 maja 1829 Warszawa – Zamek Królewski: Sala senatorska koronował się sam, prymas Jan Paweł Woronicz podał mu jedynie koronę Zdetronizowany w 1831

Rosyjscy cesarze po 1831 roku (zgodnie z tym, co stanowił Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego z 1832 w art. 3) w trakcie uroczystości koronacyjnych odbywających się w Moskwie byli równocześnie ogłaszani królami Polski – w tytulaturze imperatorów Wszechrosji Car Polskij (Царь Польский).

Zobacz też Polskie insygnia koronacyjne Władcy Polski

Przypisy

Bibliografia

Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki. Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Zielona Sowa, 2003

!