Opowieści o Trzech Królestwach (Dzieje Trzech Królestw, ) – XIV-wieczna powieść chińska, autorstwa Luo Guanzhonga, której akcja toczy się w burzliwych latach upadku dynastii Han i w Epoce Trzech Królestw. Akcja utworu zaczyna się w 169 n.e., a kończy w 280, w momencie ponownego zjednoczenia Chin.
Powieść (oparta na wydarzeniach historycznych) opowiada o życiu panów feudalnych i ich otoczenia, pragnących obalić chylącą się ku upadkowi dynastię Han lub przywrócić jej świetność. Chociaż opisuje dzieje dosłownie setek bohaterów, koncentruje się ona na trzech blokach, które powstały na gruzach państwa dynastii Han i z których ostatecznie uformowały się trzy państwa: Shu Han, Wei i Wu. Powieść opisuje spiski, walkę osób i państw, intrygi i zmagania tych państw o osiągnięcie dominacji w Chinach przez okres prawie 100 lat. Przedstawia również czytelnikowi chiński sposób widzenia historii jako następujących po sobie cykli. Słynne pierwsze zdanie powieści podsumowuje ten punkt widzenia: Jest powszechnie znaną prawdą, że wszystko co było przez długi czas podzielone, na pewno się zjednoczy, a wszystko co było przez długi czas zjednoczone, na pewno się podzieli (話說天下大勢，分久必合，合久必分)Luo Guanzhong. Opowieści o Trzech Królestwach, Rozdział 1..
Opowieści o Trzech Królestwach są uważane za jedną z czterech klasycznych powieści chińskich; w 120 rozdziałach, przy użyciu 800 tysięcy słów, opisano przygody prawie tysiąca bohaterów (w większości postaci historycznych)Roberts 1991, s. 940. Należy ona do najbardziej lubianych dzieł literackich w Azji Wschodniej, a ich wpływ na literaturę na tym obszarze jest porównywalny do tego, jaki wywarły dzieła Williama Szekspira na literaturę angielską. Jest to zapewne najczęściej czytana powieść historyczna w cesarskich i współczesnych ChinachOn Cho Ng, Q. Edward Wang, „Mirroring the past: the writing and use of history in imperial China”, University of Hawaii Press, 2005.
Autorstwo i czas powstania Zanim zostały spisane, opowieści o Epoce Trzech Królestw funkcjonowały już w tradycji ustnej. Ich popularność rosła w czasach panowania mongolskiej dynastii Yuan. Za panowania następnej dynastii Ming, zainteresowanie sztukami i powieściami dotyczącymi tego okresu spowodowało rozwój tych opowieści.
Najwcześniejszą próbą ich skompilowania była powieść w języku potocznym, Sanguozhi Pinghua (), opublikowana pomiędzy 1321 a 1323. Łączyła ona motywy legendy, baśni i moralitetu i była dostosowana do mentalności chłopskiego odbiorcy. W fabułę były wplecione motywy reinkarnacji i karmy. Opowieść ta należała do gatunku pinghua, czyli historii recytowanych przez ulicznych opowiadaczy.
Autorstwo Opowieści o Trzech Królestwach, zgodnie z tradycją, jest przypisywane Luo Guanzhongowi, który żył od ok. 1330 do ok. 1400 (pod koniec panowania dynastii Yuan i w początkach panowania dynastii Ming). Teoria ta jest opisana w książce Andrew Plaksa Four Masterworks of the Ming NovelRoberts 1991, s. 964. Powieść została częściowo napisana w potocznym języku chińskim, a częściowo w klasycznym języku chińskim i była traktowana jako klasyczny tekst przez 300 lat. Autor wykorzystał istniejące źródła historyczne, w tym Kroniki Trzech Królestw autorstwa Chen Shou, opisujące dzieje Chin od Powstania Żółtych Turbanów w 184 do zjednoczenia Chin po Epoce Trzech Królestw przez dynastię Jin w 280. W powieści zostały wykorzystane również dzieła poetyckie z czasów dynastii Tang i opery z czasów dynastii Yuan, zawiera też ona wykładnię poglądów autora na temat prawości i legitymizacji władzy. Wiedza historyczna autora w połączeniu z jego umiejętnością opowiadania pozwoliła na przedstawienie szerokiej panoramy dziejów Chin i galerii postaci. Pierwotnie powieść dzieliła się na 24 tomy. Rękopis (przedtem przepisywany) po raz pierwszy został opublikowany w 1522Roberts 1991, s. 938. pod nazwą Sanguozhi Tongsu YanyiRoberts 1991, s. 980..
W latach 60. XVII wieku, za panowania cesarza Kangxi z dynastii Qing, Mao Lun i jego syn przeredagowali znacząco tekst powieści, dzieląc go na 120 rozdziałów i skracając jej tytuł na Sanguozhi Yanyi. Tekst skrócono z 900 tysięcy do 750 tysięcy znaków pisma chińskiego; powieść przeredagowano w celu nadania jej bardziej płynnej narracji; wstawki poetyckie zostały skrócono i również przeredagowano; usunięto większość fragmentów chwalących doradców i generałów Cao CaoRoberts 1991, s. 965.. Naukowcy od dawna dyskutują, czy redakcja ta była skierowana przeciwko dynastii Qing (utożsamiając Południową dynastię Ming z państwem Shu Han), czy też wyrażała poparcie dla tej dynastiiRoberts 1991, s. 967-971..
Powieść odzwierciedla zasady konfucjańskie, które były dominujące w tym czasie w Chinach. Według konfucjańskich zasad moralnych lojalność wobec rodziny, przyjaciół i przełożonych jest podstawowym miernikiem wartości człowieka i pozwala na odróżnienie ludzi dobrych od złych.
Fabuła Opowieści o Trzech Królestwach charakteryzuje ogromna ilość wątków i postaci. Powieść zawiera również wiele wątków pobocznych. Poniżej przedstawiono streszczenie głównego wątku powieści i jego najważniejsze wydarzenia.
thumb|Trzej bohaterowie Trzech Królestw, obraz na jedwabiu autorstwa Sekkan Sakurai (1715–1790), przedstawiający Liu Beia, Guan Yu i Zhang Feia. Obraz ten jest zawieszany przez przedsiębiorców chcących pokazać, że można im ufać, tak jak ufali sobie ci trzej przyjaciele.
Powstanie Żółtych Turbanów W ostatnich latach panowania dynastii Han zdradzieccy eunuchowie i niekompetentni urzędnicy oszukiwali cesarzy i prześladowali dobrych ministrów, a rząd stał się całkiem skorumpowany na wszystkich szczeblach, co doprowadziło do znacznego pogorszenia sytuacji w cesarstwie. W czasie panowania cesarza Linga wybuchło Powstanie Żółtych Turbanów, którego przywódcą był Zhang Jue (znany także jako Zhang Jiao).
Powstanie zostało z trudnością stłumione przez oddziały dowodzone przez He Jina, naczelnego dowódcę armii cesarskiej. Obawiając się jego rosnącego znaczenia, eunuchowie pod przywództwem Zhang Ranga, zwabili He Jina do pałacu cesarskiego i zamordowali go. Wzburzeni tym żołnierze, pod dowództwem Yuan Shao, wdarli się do pałacu cesarskiego, aby zabić w odwecie wszystkich eunuchów, co przerodziło się w ich rzeź. W powstałym chaosie młody cesarz Shao i jego brat książę Chenliu uciekli z pałacu.
Rządy terroru Dong Zhuo Cesarza i jego brata znaleźli żołnierze Dong Zhuo, co doprowadziło do przejęcia przez niego kontroli nad stolicą cesarstwa, Luoyangiem, pod pretekstem ochrony cesarza. Dong Zhuo wkrótce zdetronizował cesarza Shao, a na tronie osadził jego brata księcia Chenliu, który panował jako cesarz Xian. Dong Zhuo przejął władzę w państwie i zaczął rządy terroru, podczas których byli prześladowani niewinni ludzie, a ludność cierpiała. Zostały przeprowadzone dwa nieudane zamachy na życie Dong Zhuo: pierwszy przez generała Wu Fu, który został schwytany i stracony z wyjątkowym okrucieństwem; drugi był dziełem Cao Cao.
Cao Cao zdołał uciec i wydał w imieniu cesarza zarządzenie wzywające wszystkich dowódców i gubernatorów do powstania przeciwko Dong Zhuo. Powstała koalicja, na czele której stanął Yuan Shao, która zaczęła walkę z Dong Zhuo, jednak w wyniku konfliktu interesów koalicjantów i słabego przywództwa zdołali oni tylko zmusić Dong Zhuo do wycofania się z Luoyangu i przeniesienia stolicy do Chang’anu. Dong Zhuo został zdradzony i zamordowany przez swojego przybranego syna Lü Bu w wyniku sporu o piękną Diaochan.
Wojna domowa w Chinach Tymczasem cesarstwo pogrążyło się w wojnie domowej. Sun Jian znalazł i zatrzymał w tajemnicy dla siebie Wielką Pieczęć Cesarską, co spowodowało dalsze osłabienie władzy cesarskiej. Bez silnego rządu centralnego poszczególni dowódcy zaczęli walczyć między sobą, pogrążając Chiny w anarchii. Na północy walczyli między sobą Yuan Shao i Gongsun Zan, a na południu Sun Jian i Liu Biao. Wielu innych, nawet nie posiadających tytułów i ziemi, jak Cao Cao i Liu Bei, również zaczęło budować swoją pozycję.
Cao Cao uratował cesarza Xiana z rąk zwolenników Dong Zhuo i przeniósł dwór cesarski do Xuchangu. Cao Cao pokonał swoich rywali: Lü Bu, Yuan Shu i Zhang Xiu, zanim zwyciężył Yuan Shao w bitwie pod Guandu, pomimo ogromnej przewagi liczebnej wojsk przeciwnika. W wyniku podbojów Cao Cao zjednoczył pod swoimi rządami północne i środkowe Chiny, a na kontrolowanych przez niego ziemiach powstało w przyszłości państwo Wei.
Sun Ce zakłada dynastię w południowych Chinach Tymczasem w trakcie wojny z Liu Biao, zginął w zasadzce Sun Jian. Jego najstarszy syn, Sun Ce, złożył w hołdzie Wielką Pieczęć Cesarską, pretendentowi do tronu, Yuan Shu z Huainanu, w zamian za posiłki. Sun Ce kontrolował tereny w południowych Chinach, na których w przyszłości powstało państwo Wu. Niestety Sun Ce również zmarł w sile wieku, w wyniku choroby spowodowanej spotkaniem z duchem Yu Ji, czcigodnego maga, którego fałszywie oskarżył o herezję i rozkazał stracić. Jednak jego młodszy brat, Sun Quan, który został jego następcą, był zdolnym i charyzmatycznym władcą. Sun Quan wspierany przez zdolnych doradców Zhou Yu i Zhang Zhao, zdołał pozyskać zdolnych ludzi, takich jak Lu Su, i zgromadzić znaczną armię.
Aspiracje Liu Beia thumb|Liu Bei werbuje Zhuge Lianga, z Trzy wizyty w chacie krytej strzechą, obraz z czasów dynastii Ming, autorstwa Dai Jina (1388-1462).
Liu Bei, wraz ze swoimi braćmi krwi Guan Yu i Zhang Fei, przysiągł wierność dynastii Han w słynnej Przysiędze w Brzoskwiniowym Sadzie i ślubował poświęcić wszystkie swoje siły dla dobra kraju. Jednak ich cele i aspiracje realizują się dopiero w dalszej części powieści. Dokonania Liu Beia w tłumieniu powstania Żółtych Turbanów nie zostały docenione i został on mianowany jedynie niższym urzędnikiem. Następnie dołączyli oni do Gongsun Zana i uczestniczyli w walkach przeciwko Dong Zhuo. Umierając, Tao Qian przekazał Liu Beiowi stanowisko gubernatora prowincji Xu (obecnie południowo-wschodni Szantung i Jiangsu na północ od rzeki Jangcy). Lü Bu przejął z pomocą zdrajcy prowincję z rąk Liu Beia. Następnie Liu Bei sprzymierzył się z Cao Cao i brał udział w zwycięstwie nad Lü Bu w bitwie pod Xiapi. Gdy wyszedł na jaw zamiar Cao Cao przejęcia władzy w państwie, cesarz Xian uznał Liu Beia jako „Cesarskiego Wujka” i widział w nim swojego wybawcę od Cao Cao.
Liu Bei ostatecznie opuścił Cao Cao, pokonał nowo mianowanego przez Cao Cao gubernatora Che Zhou i przejął władzę nad prowincją Xu. W odwecie Cao Cao zaatakował prowincję Xu i pokonał Liu Beia, zmuszając go do szukania schronienia u Yuan Shao. Po opuszczeniu Yuan Shao, Liu Bei założył nową bazę w powiecie Runan, ale został po raz kolejny pokonany przez Cao Cao. Wycofał się do prowincji Jing (obecnie Hunan i Hubei), dołączył do Liu Biao i został dowódcą w Xinye (prefektura Nanyang, Henan). W Xinye Liu Bei pozyskał Zhuge Lianga i odbudował swoje siły.
Bitwa o Czerwone Klify
Po zjednoczeniu północnych Chin Cao Cao ogłosił się kanclerzem (premierem) i poprowadził swoje wojska do ataku na południowe Chiny. Został pokonany dwukrotnie przez Liu Beia pod Xinye, ale ostatecznie Liu Bei utracił miasto. Liu Bei poprowadził swoich żołnierzy i cywilów na południe do Jiangxia (obecnie powiat Yunmeng, prefektura Xiaogan, Hubei), gdzie ustanowił kolejny punkt oporu przeciwko Cao Cao.
Aby móc odeprzeć Cao Cao, Liu Bei wysłał Zhuge Lianga, aby przekonał Sun Quana do zawarcia sojuszu. Misja Zhuge Lianga powiodła się i został on przez pewien czas doradcą Sun Quana. W ramach przygotowań do zbliżającej się wojny z Cao Cao, Sun Quan mianował Zhou Yu dowódcą armii. Zhou Yu sądził, że Zhuge Liang stanie się w przyszłości zagrożeniem i próbował kilka razy go zabić. Ponieważ te próby się nie powiodły, zdecydował się na współpracę z Zhuge Liangiem. Połączone siły Sun Quana i Liu Beia pokonały Cao Cao w bitwie o Czerwone Klify i został on zmuszony do wycofania się na północ.
thumb|Miejsce bitwy o Czerwone Klify według tradycji: Chibi, prefektura Xianning, Hubei.