Arizona

Arizona (, , ) – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący z meksykańskimi stanami Sonora i Kalifornia Dolna, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem.

Stolicą stanu jest Phoenix, którego obszar metropolitalny jest dziesiątym co do wielkości w Stanach Zjednoczonych i obejmuje około 5 mln mieszkańców. Większość mieszkańców Arizony mieszka w jednym z kilku obszarów miejskich, co sprawia, że większość stanu jest słabo zaludniona.

Łagodne lata na północy i łagodne zimy na południu sprawiają, że Arizona jest popularnym miejscem wypoczynku i emerytur. W latach 2000–2010 populacja Arizony wzrosła o 24,6%, więcej niż w jakimkolwiek innym stanie USA z wyjątkiem Nevady.

Stan ten zamieszkuje trzecia co do wielkości społeczność rdzennych Amerykanów, po Kalifornii i Oklahomie.

Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.

Symbole stanu Dewiza: (Bóg wzbogaca) Przydomek: (Stan Wielkiego Kanionu) Symbole: kwiat kaktusa Saguaro, strzyż kaktusowy, drzewo paloverde

Etymologia nazwy Historycy nie są zgodni co do pochodzenia nazwy stanu. W XVI wieku teren obecnie leżący na terenie południowej Arizony i północnego Meksyku był nazywany przez Hiszpanów jako Pimería Alta (Górny Pima), czyli obszar należący do tubylców o nazwie Pima. Częścią tego obszaru było miejsce nazywane z języka hiszpańskiego Arisona, Arissona lub Arizona. W 1916 roku historyk James H. McClintock w opublikowanej pracy dowodzi pochodzenia nazwy od słów Indian Tohono O’odham oraz Pima Aleh-zon lub Ali-Shonak oznaczających małe źródło. Także opinie innych wskazują na indiańskie pochodzenie z języka Pima, gdzie Arizonac oznacza miejsce gdzie jest małe źródło.

Obecnie jednak oficjalny historyk stanu Arizona – Marshall Trimble skłania się ku teorii Donalda T. Garate, który opublikował w 2003 roku pracę udowadniającą, iż nazwa pochodzi od słów w języku Basków, którzy należeli do pierwszych eksploratorów tych terenów, a oznaczających w przekładzie Dobry dąb. nazywana Arizona została na tych terenach założona w latach 1734–1736 przez pochodzącego z baskijskiej rodziny Bernardo de Urrea. Nazwa stała się popularna od 1836 roku, kiedy na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto srebro, a poszukiwacze skarbów przenieśli nazwę na całe eksploatowane terytorium.

Historia Pierwotną, nadal obecną, ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.

Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy wyjaśnili dopiero w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza „dąb” a ona – „dobre miejsce”. Całość, o znaczeniu „miejsce gdzie rosną dobre dęby”, została z czasem skrócona przez opuszczenie litery „t”, jako że ciąg „tz” nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie. 1539 – Marcos de Niza penetrował obszar w poszukiwaniu „Siedmiu Złotych Miast”. XVI wiek – obszar penetrowali hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado). 1692 – ojciec Euzebio Kino założył pierwszą misję. 1776 – armia hiszpańska budowała pierwszy fort na tych ziemiach – Tucson. 1821 – Hiszpania przekazała terytorium Arizony Meksykowi. 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wszedł w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku. 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony. 1863 – Arizona została odrębnym terytorium. 1871 – prezydent Ulysses Grant wysłał wojsko do Arizony przeciwko Apaczom. 1886 – zakończyła się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo został rozbity. 14 lutego 1912 – wstąpienie do Unii (jako 48. stan z kolei). 1936 – powstaje Hoover Dam. Zapora ta była największą na świecie elektrownią wodną, jak i największą na świecie konstrukcją betonową.

Geografia

thumb|Horseshoe Bend w Wielkim Kanionie Kolorado Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.

Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą. W północnej części od Parku Narodowego Wielkiego Kanionu do Parku Narodowego Skamieniałego Lasu na północnym brzegu rzeki Małe Kolorado rozciąga się 240 km pas Pustyni Pstrej.

Najwyższe szczyty: Humphreys Peak (3852 m n.p.m.) i Baldy Mountain (3476 m n.p.m.) Główne rzeki: Kolorado, Gila River Roślinność: półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, sosna żółta Liczba hrabstw: 15 Liczba parków stanowych: 28

Phoenix Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Średnia temperatura maksymalna (°C) 15,2 17,5 21,2 25,1 30,2 33,4 35,1 35,2 32,4 26,7 20,0 15,5 Średnia temperatura minimalna (°C) 9,2 11,9 13,4 16,8 22,8 29,4 32,2 30,9 26,7 20,3 13,8 9,8 Średnia temperatura (°C) 12,4 14,6 17,2 21,3 25,9 31,2 34,0 32,8 29,9 23,8 16,1 12,5 Opady (mm) 21,1 19,6 27,2 6,4 4,1 2,3 25,1 23,9 19,1 20,1 18,5 23,4 Źródło: US National Climatic Data Center

Demografia thumb|Gęstość zaludnienia Arizony Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Arizona liczy 7 151 502 mieszkańców, co oznacza wzrost o 759 485 (11,9%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,9% populacji, 22,5% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 18,0% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,3% ludności stanu stanowią kobiety.

Rasy i pochodzenie Według danych pięcioletnich z 2022 roku, 66,7% mieszkańców stanowiła ludność biała (53% nie licząc Latynosów), 13,4% miało rasę mieszaną, 4,6% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 4,1% rdzenna ludność Ameryki, 3,4% Azjaci i 0,2% Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 32% ludności stanu.

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia meksykańskiego (27,6%), niemieckiego (12,5%), angielskiego (9,2%), irlandzkiego (8,7%), włoskiego (4,1%), „amerykańskiego” (3,9%) i afroamerykańskiego. Istnieją także duże grupy Norwegów lub Szwedów (210,8 tys.), Szkotów lub osób pochodzenia szkocko–irlandzkiego (174,4 tys.), Francuzów (168 tys.), nieokreślonych Europejczyków (159,8 tys.) i Polaków (152,2 tys.).

Miasta

Na terenie stanu Arizona znajduje się 91 miast ( lub ), w tym jedno o liczbie ludności przekraczającej 1 000 000, 12 powyżej 100 000 mieszkańców, a 44 powyżej 10 000 mieszkańców (2021 r.):

Język W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami byłyModern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.: język angielski – 72,58%, język hiszpański – 21,57%, język nawaho – 1,54%.

Polonia w Arizonie W 2022 roku oszacowano 152,2 tys. (2,1%) osób pochodzenia polskiego, w tym 101,7 tys. zamieszkiwało hrabstwo Maricopa obejmujące obszar metropolitalny Phoenix. Co roku organizowane są tam festiwale polonijne. Życie kulturalne toczy się głównie przy parafii Matki Boskiej Częstochowskiej.

Drugim, co do wielkości skupiskiem polonijnym jest Tucson. Tam również działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św. Cyryla z Aleksandrii. Szkoły przyparafialne są miejscem, gdzie dzieci uczą się historii, języka i tradycji polskiej.

Religia thumb|Bazylika Mariacka w Phoenix. thumb|Wnętrze zielonoświątkowego megakościoła Dream City Church. Struktura religijna w 2014 roku: protestanci – 39%: ewangelikalni – 26%, głównego nurtu – 12%, historyczni czarni protestanci – 1%, niereligijni – 27% (w tym: agnostycy – 4% i ateiści – 3%), katolicy – 21%, mormoni – 5%, inne religie – 8% (w tym: muzułmanie, świadkowie Jehowy, żydzi, hinduiści, prawosławni, buddyści, Kościół Jedności, bahaiści, scjentyści, unitarianie uniwersaliści, wyznawcy New Age i sikhowie).

67% populacji wyznaje chrześcijaństwo, a Kościół katolicki pozostaje największą pojedynczą organizacją. Nurt kościołów ewangelikalnych obejmuje lokalne kościoły bezdenominacyjne (np. Christ’s Church of the Valley), baptystów, zielonoświątkowców, campbellitów i wiele innych ugrupowań. Protestantyzm głównego nurtu reprezentowany jest głównie przez Zjednoczony Kościół Metodystyczny i Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce.

Sąsiedztwo ze stanem Utah sprawia, że Arizona wśród stanów USA ma czwarty co do wielkości odsetek mormonów. Po 2010 roku wraz z napływem migrantów mocno wzrosła społeczność muzułmańska (110 tys. w 2020). 86 tys. osób (1,2%) to świadkowie Jehowy.

Gospodarka Arizona jest 39. stanem w Stanach Zjednoczonych pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Walmart.

Najważniejsze gałęzie gospodarki to rolnictwo, górnictwo, produkcja i turystyka, a Wielki Kanion jest największą atrakcją turystyczną stanu, przyciągającą ponad 4 miliony turystów rocznie.

Największy udział w wytwarzaniu produktu krajowego brutto (PKB) stanu mają nieruchomości, usługi rządowe, usługi profesjonalne i biznesowe, finanse i ubezpieczenia, handel i usługi opieki zdrowotnej. Inne kluczowe branże w stanie obejmują produkcję komputerów i produktów elektronicznych, lotnictwo i obronę, oraz nauki biologiczne.

Bogactwa naturalne thumb|Kopalnia miedzi w pobliżu Morenci Arizona jest bogata w minerały, a obszar ten już pod koniec XVI wieku przyciągał hiszpańskich odkrywców poszukujących złota, srebra i miedzi. Arizona nadal produkuje więcej miedzi niż jakikolwiek inny stan, co stanowiło prawie trzy czwarte krajowej produkcji w 2020 roku. Arizona jest miejscem występowania dużych rezerw uranu, w tym najwyższej jakości uranu w kraju.

W Arizonie są dwa złoża węgla – Black Mesa na północnym wschodzie w rezerwatach Navajo i Hopi, oraz Pinedale w środkowo-wschodniej Arizonie. Jedyna stanowa kopalnia węgla zaprzestała działalności w 2019 roku.

Energia thumb|Elektrownia jądrowa Palo Verde w Arizonie jest największą elektrownią jądrową w kraju. Gaz ziemny jest podstawowym paliwem wykorzystywanym do wytwarzania energii elektrycznej w Arizonie. W 2020 roku odpowiada za blisko połowę produkcji w porównaniu z jedną trzecią zaledwie dwa lata wcześniej. Za blisko trzy dziesiąte wytworzonej energii elektrycznej w stanie odpowiadają trzy działające reaktory Palo Verde.

Na kolejnych miejscach w produkcji energii elektrycznych w Arizonie plasują się elektrownie węglowe, oraz zasoby odnawialne z energią słoneczną i hydroelektryczną na czele. Arizona zajmuje czwarte miejsce wśród stanów produkujących energię elektryczną z energii słonecznej.

Rolnictwo Południowa część Arizony to głównie pustynia, gdzie kwitną uprawy bawełny i sałaty. Bydło i owce żyją w górzystych regionach północy i zachodu. Ponadto istotną siłą gospodarczą są cytrusy – stan Wielkiego Kanionu zajmuje drugie miejsce w kraju pod względem produkcji kantalupy, melonów spadziowych i produkcji cytryny. Arizona szczyci się jedną z najbardziej wydajnych sieci nawadniających na świecie.

Transport thumb|Wjazd do Arizony z Nowego Meksyku na Interstate 10 W Phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów rocznie.

thumb|Droga US 93 wiodąca z Kingman w Arizonie do Las Vegas w Nevadzie