Rozdepka rzeczna (Theodoxus fluviatilis) – nieduży ślimak przodoskrzelny z rodziny rozdepkowatych, gatunek typowy dla rodzaju Theodoxus. Zamieszkuje słodko- i słonawowodne siedliska, głównie rzeki, o twardym (kamienistym) dnie, z dobrze natlenioną wodą. Jest roślino- i detrytusożerny. Miejscami może występować masowo (w zagęszczeniach do kilku tysięcy osobników na m²). Może być zjadany przez ryby, pijawki, ptactwo wodne. Jest żywicielem różnych gatunków przywr i orzęsków. Gatunek rozdzielnopłciowy, jajorodny, z rozwojem prostym. Może żyć do 2–3 lat. Występuje w Polsce, jest gatunkiem pospolitym.
Systematyka Gatunek opisany w 1758 roku przez Linneusza w 10. wydaniu Systema Naturae jako Nerita fluviatilis. Do rodzaju Theodoxus (rozdepka) przeniesiony przez de Montforta w 1810 roku. Jest gatunkiem typowym rodzaju, bowiem, jak się okazuje, Theodoxus lutetianus, który to gatunek jako pierwszy opisał de Montfort z Sekwany w okolicach Paryża pod nową nazwą rodzajową, jest synonimem Theodoxus fluviatilis. Ponieważ nie jest znane miejsce pochodzenia okazu, na podstawie którego Linneusz opisał gatunek, a sam opis jest niewystarczający, Anistratenko ze współpracownikami w 1999 roku wyznaczył i opisał lektotyp. Gatunek klasyfikowany w obrębie rodziny Neritidae, przez niektórych autorów wydzielany (wraz z rodzajem Theodoxus) do oddzielnej podrodziny Theodoxinae.
Taksonomia Bourguignat przytacza przypuszczenia, że nazwa rodzaju mogła zostać nadana na cześć córki de Montforta, Théodoksji. Epitet gatunkowy odnosi się do środowiska, w którym gatunek występuje (łac. fluviatilis – rzeczny). W piśmiennictwie polskojęzycznym gatunek znany jest pod nazwą rozdepka rzeczna.
Cechy morfologiczne i anatomiczne thumb|alt=Montaż 5 zdjęć wykonanych z różnych ujęć muszli T. fluviatilis. Muszla brązowawa, w białe delikatne poprzeczne paski, z licznymi dużymi beżowymi i białymi plamami. Szczyt skorodowany – biały. Jeden wyraźny pierścień przyrostu rocznego na ostatnim skręcie, przed ujściem muszli.|Muszla rozdepki rzecznej – widoki z różnych perspektyw
thumb|alt=W rzędzie poziomo: mały ząb środkowy pośrodku rzędu (pokrojem zbliżony do litery Y), obok, po obu stronach w kierunku na zewnątrz: duży łopatkowaty 1. ząb boczny, małe 2. i 3. zęby boczne, duży parasolowaty 4. ząb boczny, szereg niezbyt dużych, niezróżnicowanych zębów brzeżnych.|Rysunek przedstawiający jeden rząd zębów tarki rozdepki rzecznej
Muszla jajowato-półkolista, stosunkowo grubościenna, zbudowana z 2 ½-3 szybko narastających skrętów, z których ostatni jest rozdęty i stanowi 4/5 szerokości muszli. Muszla bez dołka osiowego i przegród wewnętrznych. Szczyt muszli przypłaszczony, mało wystający. Szczyt muszli, zwłaszcza u starszych osobników, bywa skorodowany. Powierzchnia muszli delikatnie prążkowana, z silniej zaznaczonymi liniami okresowych zahamowań wzrostu. Ubarwienie muszli bardzo zmienne, od jasnego z delikatnym rysunkiem lub plamami, ciemne jednobarwne, po całkowicie czarne z jasnymi deseniami. Ubarwienie muszli jest zależne od czynników środowiskowych: składu chemicznego wody, typu podłoża, pokarmu, którym się odżywia osobnik. Osobniki z populacji bałtyckich mają zwykle ciemną, czarną barwę muszli, podczas gdy te z pobliskich jezior przymorskich są żółtawo-zieloną. Muszle osobników z populacji w północnej części zasięgu mają zwykle białe, nieregularne plamkowanie, a tych z południowej części – zygzakowate wzorki. Na muszlach osobników jeziornych pojawiają się też paski w odcieniach jaśniejszych bądź ciemniejszych niż tło, czasami także siatkowate wzory. Protokoncha zbudowana z jednego skrętu. Otwór muszli półkolisty, z ostrym brzegiem. Płytka parietalna (przy brzegu kolumienkowym) szeroka, białawo-perłowa. Wieczko wapienne, kształtem zbliżone do litery D, o budowie spiralnej, żółtawe, z czerwonawym, błoniastym brzegiem zewnętrznym, zaopatrzone w wyrostek wewnętrzny służący jako miejsce przyczepu mięśnia wrzeciona. Kształt wieczka i wyrostka jest ważną cechą systematyczną, umożliwiającą odróżnianie blisko spokrewnionych z rozdepką rzeczną (i podobnych pod względem morfologii) gatunków T. danubialis, T. transversalis i T. prevostianus: u rozdepki rzecznej żebro wyrostka jest wyciągnięte i tworzy skrzydełko, formujące wraz żebrem wyrostka zagłębienie – te struktury nie są obserwowane u pozostałych z wymienionych gatunków. Wymiary muszli: długość 6–14 mm, szerokość 4–8 mm, wysokość 3–6 mm, masa do 343 mg. Osobniki ze środowisk słodkowodnych mogą osiągać nieco większe wymiary niż osobniki ze środowisk słonawych. Ciało o krępej budowie, głowa i grzbiet szaroczarne, płaszcz szary, pozostałe zewnętrzne części ciała żółtawe. Czułki długie, szarawe. Oczy są duże, czarne. Stopa biaława.
Nie posiada właściwych szczęk i gruczołów ślinowych (cecha typowa tej rodziny), radula jest w typie rhipidoglossa. Ząb środkowy niewielki, zęby boczne silnie zróżnicowane: 1. i 4. bardzo duże, szerokie i wydłużone (większe niż ząb środkowy), 2. i 3. bardzo małe.
Występuje dymorfizm płciowy, przejawiający się odmiennym kształtem wyrostka wieczka. U samców skrzydełko wyrostka ma brzeg zakrzywiony, natomiast u samic jest on prosty.
Układ rozrodczy u samic ma złożoną budowę. Występują dwa otwory płciowe, z których jeden obsługuje część przyjmującą nasienie, a drugi służy do składania jaj. W części przyjmującej nasienie wyróżnić można pochwę, torebkę kopulacyjną i zbiorniczek nasienia. Ten ostatni ma połączenie z częścią układu rozrodczego odpowiedzialną za produkcję jaj. W części produkującej jaja wyróżnić można jajnik, jajowód, którego dalsza część jest rozszerzona (jajowód płaszczowy). Z jajowodem płaszczowym łączą się gruczoł skorupkowy i gruczoł białkowy. Do układu rozrodczego zalicza się też woreczek krystaliczny, położony pomiędzy końcem jajowodu a jelitem, który gromadzi wyłapywane z treści jelita cząstki (np. ziarenka minerałów, pancerzyki okrzemek), wykorzystywane do wzmocnienia ścianek kokonów jajowych. Męski układ rozrodczy zbudowany jest z jądra, nasieniowodu, pęcherzyka nasiennego, prostaty i przewodu wyprowadzającego. Otwór płciowy znajduje się w jamie płaszczowej, w pobliżu odbytu. Prącie mieści się w okolicach podstawy prawego czułka. Sperma jest do niego transportowana rynienką, w której występuje nabłonek migawkowyPrącie u rozdepek nie jest połączone z nasieniowodem..
Podgatunki thumb|alt=Szklana fiolka zatkana korkiem z etykietą i okazami muszli. Etykieta z podpisem „Neritina thermalis (nazwisko autora nieczytelne). Plansza ze zdjęciem 18 muszli różnych wielkości i ubarwienia|Syntypy Theodoxus fluviatilis subthermalis (Muzeum Historii Naturalnej w Tuluzie (MHNT)) Gatunek polimorficzny, na podstawie budowy muszli i jej barwy wyróżnia się szereg odmian i podgatunków, których status taksonomiczny i odrębność nie zostały dobrze zbadane: Theodoxus fluviatilis fluviatilis (Linnaeus, 1789) – forma słodkowodna Theodoxus fluviatilis dalmaticus Sowerby – endemiczny podgatunek występujący w Jeziorze Ochrydzkim Theodoxus fluviatilis euxinus (Clessin, 1885) Theodoxus fluviatilis littoralis (Linnaeus, 1789) – forma występująca w wodach słonawych, o mniejszych wymiarach muszli (ok. 8 mm) Theodoxus fluviatilis sardous (Menke, 1830) Theodoxus fluviatilis subthermalis Issel, 1865 Theodoxus fluviatilis thermalis (Dupuy 1851) Theodoxus fluviatilis transversetaeniatus A.J. Wagner 1928.
Występowanie Gatunek szeroko rozprzestrzeniony, występuje w wodach słodkich i słonawych w prawie całej Europie, z wyjątkiem Alp i Norwegii, w Szwecji do 58ºN. Z nielicznymi wyjątkami nie występuje także w większości wód śródlądowych Finlandii, a ponadto w środkowej części dorzecza Dunaju. Obecny także na Wyspach Brytyjskich (włącznie z Orkadami), w Irlandii (z wyjątkiem części północnej i południowo-zachodniej), Wyspach Alandzkich, Krecie, Sardynii i Korsyce. Jest najdalej na północ występującym przedstawicielem rozdepkowatych i jedynym, którego można spotkać w Bałtyku. Występuje też w Azji Mniejszej i Iranie oraz Afryce Północnej (Maroku i Algierii, choć niektórzy wydzielają tamtejsze populacje jako osobne gatunki).
Zanieczyszczenie wód przyczyniło się do wymarcia tego gatunku w Renie w końcu lat 90. XX wieku, jednak w 2006 roku wykryto w górnej części dorzecza Renu nową populację, różniącą się pod względem morfologii osobników od występujących w tym miejscu przed wymarciem, a pokrewną pod względem sekwencji genu podjednostki I oksydazy cytochromu c (COI) z populacjami z rejonu Morza Czarnego. Wraz z obserwowanym rozprzestrzenianiem gatunku w dorzeczu Dunaju wskazuje to na ekspansję gatunku na obszary niezasiedlone i rekolonizację obszarów, w których wcześniej wyginął, czemu sprzyjać ma połączenie dorzecza Renu i Dunaju kanałami żeglugowymi.
W Polsce występuje w przybrzeżnych wodach Bałtyku, zasiedla też Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Mazurskie, Kujawy, Nizinę Wielkopolską, Nizinę Mazowiecką, Podlasie, Górny Śląsk, Dolny Śląsk, Nizinę Sandomierską.
Paleogeografia i ewolucja Skamieniałości muszli rozdepek znane są z osadów oligocenu. Dywersyfikacja rozdepek nastąpiła w pliocenie, ok. 5,3–1,8 mln lat temu. Następujące wówczas zmiany siedliskowe, związane z formowaniem i ewolucją słodkowodnego Morza Panońskiego przyczyniły się do wyodrębnienia z linii wyjściowej, za którą uważa się T. transversalis, osobnych linii rozdepek, w tym rozdepki rzecznej. Dywersyfikacji i rozprzestrzenieniu rozdepek sprzyjała ich zdolność do tolerowania niskiego zasolenia, która jednak nie jest odziedziczona po wspólnym przodku, a raczej ewoluowała niezależnie w różnych populacjach (np. u rozdepek rzecznych zasiedlających słonawe limany Morza Czarnego i zatoki Morza Bałtyckiego).
Analiza porównawcza sekwencji wybranych genów osobników pochodzących z różnych populacji wskazuje na to, że centrum różnicowania gatunku były rejony południowej Europy: region pontokaspijski i, zasiedlony nieco później, Półwysep Apeniński – w populacjach zamieszkujących te tereny zachowało się największe zróżnicowanie genetyczne. Po ustąpieniu zlodowacenia nastąpiła ekspansja gatunku, przy czym centrum tej ekspansji w kierunku północnym były populacje północnowłoskie, których przedstawiciele początkowo skolonizowali tereny Niemiec, a stamtąd pozostałe rejony północnej i północno-zachodniej Europy. Nieliczne unikalne haplotypy pontokaspijskie obecne w populacjach niemieckich świadczą o tym, że ekspansja na północ odrębną drogą przez tereny Europy Centralnej również miała miejsce.
Biologia i ekologia Zajmowane siedliska thumb|alt=Zdjęcie podwodne: na czarno-czerwonym, mocno chropowatym kamieniu porośniętym peryfitonem i większymi glonami o nieustalonej przynależności taksonomicznej żeruje pięć rozdepek rzecznych, ściśle przywierając do podłoża. Muszle 3 osobników są podobnie ubarwione: w białe nieregularne paski i ciapki na ciemnobrunatnym tle. Jeden osobnik ma muszlę jasnobeżową, z ciemniejszymi paskami, ze zerodowanym szczytem. Piąty osobnik słabo widoczny.|Rozdepki rzeczne w typowym siedlisku – na kamieniach w nurcie rzeki (Touvre, koło Angoulême)