Maha Bandula ( //; ur. 6 listopada 1782, zm. 1 kwietnia 1825) – birmański generał, naczelny dowódca Królewskich Birmańskich Sił Zbrojnych od roku 1821 aż do swej śmierci w I wojnie brytyjsko-birmańskiej w roku 1825.
Bandula był postacią kluczową w prowadzonej przez dynastię Konbaung ekspansjonistycznej polityce wobec Manipuru i Asamu, która doprowadziła ostatecznie do wojny i zapoczątkowała upadek dynastii. Mimo to, generał, który poległ na polu walki, czczony jest przez Birmańczyków jako bohater narodowy za opór, jaki stawił Brytyjczykom. Współcześnie wiele z najważniejszych obiektów w kraju nazywanych jest jego imieniem.
Wczesne lata życia Maha Bandula urodził się 6 listopada 1782 roku (środa, 2. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tazaungmon 1144 ME) w Dabayin, jako Maung Yit ( //), pierowrodny syn drobnego szlachcica Pauk Tawa () i jego żony, Nyein (). Miał troje rodzeństwa: brata Aye (), siostrę Dok () i jeszcze jednego brata - Myat Ne (). Zgodnie z ówczesnym birmańskim obyczajem, po ukończeniu 6 roku życia Yit rozpoczął naukę w miejscowym klasztorze buddyjskim. Przed ukończeniem 13 lat musiał przerwać naukę z powodu śmierci lub choroby ojca. Musiał też przejąć jego obowiązki. Wraz z matką pracował przy uprawie sezamu i doglądał młodszego rodzeństwa. Kilka lat później ożenił się z Shin Min Bu (). Para miała syna, któremu nadano imię Kyan Gyi ().
Służba wojskowa W okresie późniejszej młodości Yit przeniósł się do będącej w tym czasie stolicą królestwa Amayabuyi, aby przyjąć służbę jako najniższej rangi żołnierz kontraktowy w królewskich oddziałach księcia koronnego Thado Minsawa, którego lennem było jego ojczyste Dababyin. Masywnie zbudowany i krzykliwy - na podstawie pomiarów jego zachowanej zbroi oceniono, że miał 173 cm wzrostu – Yit czynił znaczne postępy w nauce sztuk walki, jazdy konnej oraz jazdy na słoniu i szybko awansował zostając w 1806 roku jednym z osobistych strażników księcia koronnego. Dzięki zajęciu tego stanowiska Yit zyskał dostęp do nowej wiedzy wojskowej, otrzymując wykształcenie w dziedzinie strategii i taktyki.
Błyskotliwa kariera Yita załamała się jednak nagle po śmierci Thado Minsawa w kwietniu 1808. Choć nadal pozostawał w szeregach Gwardii Pałacowej, nie należał już do wewnętrznego kręgu otoczenia nowego księcia koronnego – Bagyidawa, księcia Sikongu. Przez cztery następne lata Yit posłusznie wypełniał swe obowiązki pozostając w cieniu, jednak ciągle nie był dostrzegany. Aby wreszcie zwrócić na siebie uwagę, pewnego dnia pod koniec 1812 rokuWkrótce po urodzeniu drugiego syna księcia koronnego, czyli po 27 października 1812 roku. głęboko sfrustrowany Yit wykonał śmiały ruch: bez żadnego widocznego powodu uderzył pięścią swego towarzysza z Gwardii Pałacowej Nanda Balę. Niezwłocznie aresztowany i przyprowadzony przed oblicze księcia, Yit wyjaśnił, że chce aby raz jeden książę nazwał go "NgaNga jest zwrotem używanym w owym czasie przez króla i jego rodzinę wobec mężczyzn o niższym od nich statusie społecznym. W dzisiejszych czasach jego użycie uważane jest za bardzo niegrzeczne Yit", a on ochoczo uda się do więzienia by ponieść konsekwencje swego czynu. To śmiałe zachowanie zrobiło na księciu tak wielkie wrażenie, że przeprosił Yita i uczynił go posłańcem w swej Tajnej Radzie (). Yit nie zawiódł księcia. Już po około sześciu miesiącach, w czerwcu 1813 roku (miesiąc Nayon 1175 ME), został mianowany gubernatorem rodzinnego Dabayin otrzymując jednocześnie tytuł Ne Myo Thura Yegaung (, ).
W następnym dziesięcioleciu Yit weźmie udział w zbrojnej ekspansji króla Bodawpayi i jego następcy, króla Bagyidawa.
Manipur (1814) Pierwsze bitewne doświadczenia Yita miały miejsce w Manipurze. 15 lutego 1814 roku (11. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Tabodwe 1175 ME) licząca 20 000 ludzi armia birmańska opuściła swoje wysunięte bazy wzdłuż rzeki Czinduin i rozpoczęła najazd na Manipur z zamiarem osadzenia birmańskiego nominata na manipurskim tronie. Yit służył pod dowództwem jednego z naczelnych dowódców sił zbrojnych, Ne Myo Yazathu, dowodząc trzema regimentami (3000 ludzi). Siły birmańskie bez trudu złamały opór Manipurczyków, a regimenty Yita brały udział zdobyciu stolicy królestwa. Yit został dostrzeżony, jako posiadający umiejętności dowódcze.
Asam (1816–1819) Następnym celem Bodawpayi stało się królestwo Asamu, położone podobnie jak Manipur na zachodzie, ale znacznie od niego większe. W roku 1816 asamski gubernator Guwahati, Badan Chandra Borphukan, poprosił birmańskiego króla o pomoc w pozbyciu się politycznego rywala, premiera Purnanandy Burhagohaina. Bodawpaya wyraził zgodę i w grudniu 1816 roku wysłał do Asamu liczącą 16 000 żołnierzy armię pod dowództwem generała Maha Minhla Minkhaunga. Yit pełnił funkcję młodszego dowódcy. Siły birmańskie wtargnęły do Asamu w styczniu 1817 roku i pokonały asamską armię w bitwie pod Ghiladhari. Dla obrony stolicy, Jorhatu, Asamczycy stworzyli nową armię, która stanęła w Kathalbari w pobliżu miasta. Została ona jednak szybko pokonana. W takiej sytuacji król Chandrakanta Singha zgodził się zostać hołdownikiem Birmy, a birmańskiemu królowi przekazał liczne dary oraz księżniczkę Hemo Aideo jako kandydatkę na żonę. Rok później probirmański premier Badan Chandra Borphukan padł ofiarą zabójstwa, a król Chandrakanta Singha został strącony z tronu przez rywalizującą z nim frakcję polityczną pod wodzą Ruchinatha Burhagohaina. Chandrakanta Singha zwrócił się o pomoc do Bodawpayi. Yit został ponownie powołany do służby w listopadzie 1818 i w lutym 1819 roku. Siły birmańskie najechały wówczas Asam i ostatecznie przywróciły na tron Chandrakantę Singhę. W obydwu kampaniach asamskich Yit pełnił funkcję dowódcy regimentu - o dwie rangi poniżej naczelnego dowódcy sił zbrojnych. Choć był tylko młodszym dowódcą, Yit dowiódł swej wartości na polu walki, a jego wkład w osiągnięty sukces został doceniony przez dowódców starszych rangą. W czerwcu 1819 roku (miesiąc Nayon 1181 ME), po zakończeniu kampanii w Asamie, Yit został mianowany gubernatorem Ahlon-Munywa przez swego protektora - księcia Sikongu, który właśnie wstąpił na birmański tron jako król Bagyidaw. 3 listopada 1819 roku (2. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Tazaungmon 1181 ME) Yit otrzymał od króla tytuł Maha Bandula (Bandula to sanskryckie imię generała z królestwa Kosala, żyjącego w czasach Buddy). I pod tym imieniem został zapamiętany przez potomnych.
Manipur (1819)
Wkrótce, w Manipurze, Maha Bandula miał okazję wykazać się w swej pierwszej kampanii w roli starszego rangą dowódcy. To małe królestwo na zachodzie było w latach 1758-1782 targanym kolejnymi rebeliami birmańskim protektoratem, a w roku 1814 zostało ponownie podbite przez Bodawpayę. Gdy radża Manipuru, Marjit Singh, który zaledwie pięć lat wcześniej został osadzony na tronie przez Birmańczyków, nie wziął udziału w ceremonii koronacji nowego króla ani nie wysłał poselstwa z daniną, do czego był zobowiązany jak wszyscy władcy wasalni, Bagyidaw posłał swoją armię z zadaniem odzyskania władzy nad Manipurem.
W grudniu 1819 roku siły birmańskie najechały Manipur pod komendą Thado Minye Kyawhtina, królewskiego brata. Maha Bandula był w tej kampanii jednym z dwóch zastępców naczelnego dowódcy (Sitke). Dowodził on oddziałami piechoty liczącymi 5000 ludzi oraz 500-osobowym oddziałem kawalerii. Za jego siłami posuwał się dwudziestotysięczny korpus piechoty i dwa i pół tysiąca kawalerii pod dowództwem generała Ne Myo Thura Minhla Nawrahty. Manipurczycy zajęli stanowiska w pobliżu swej stolicy. O twierdzy, otoczonej z dwóch stron wysokimi wzgórzami i silnie ufortyfikowanej grubymi, drewnianymi bramami w pozostałej części, powiadano, że jest niemal nie do zdobycia. Jednak Bandula posłał doborowych żołnierzy, którzy nocą przedarli się przez wzgórza i wyłamali ciężkie bramy umożliwiając Birmańczykom zdobycie twierdzy oraz stolicy. Radża Marjit Singh uciekł do sąsiedniego państwa Cachar, rządzonego przez jego brata Chourjit Singha. Śmiała akcja przyniosła Maha Banduli sławę.
Po podbiciu Manipuru Birmańczycy pozostawili w tym państwie swój garnizon wspierany długą linią zaopatrzeniową prowadzącą w górę rzeki Czinduin.
Asam (1821–1822) Król Asamu, Chandrakanta Singha, próbował wyzwolić się spod wpływu Birmańczyków. Rekrutował on najemników z Bengalu i zaczął wzmacniać armię oraz wznosić umocnienia by powstrzymać dalsze birmańskie najazdy. I znów król Bagyidaw wyznaczył Banduli zadanie odzyskania Asamu.
W lutym 1821 roku z położonych najdalej na północ fortów wzdłuż doliny Hukawng wyruszyła licząca 20 000 ludzi (w tym 10 000 poborowych Khamti i Kaczinów) birmańska armia, która przez okryte śniegiem góry dotarła do Asamu. Po niemal półtora roku ciężkich walk toczonych na jednym z najtrudniejszych terenów świata, w lipcu 1822 roku siły birmańskie pokonały ostatecznie Chandra Kanta Singhę i jego asamską armię. Bagyidaw osadził na tronie Jogeshwara Singhę, brata Hemo Aideo, asamskiej księżniczki poślubionej przez Bodawpayę, mianował też wojskowego gubernatora generalnego z zadaniem nadzorowania administracji. Pokonany król Asamu, Chandrakanta Singha, zbiegł na terytorium brytyjskie - do Bengalu. Brytyjczycy zignorowali wysunięte przez Bandulę żądanie wydania zbiegłego króla, wysyłając zamiast tego oddziały wojskowe dla wzmocnienia pogranicznych fortów. Maha Bandula pozostawił w Asamie liczący 2000 żołnierzy garnizon pod dowództwem gen. Maha Thilawy i powrócił do Ava.
I wojna brytyjsko-birmańska (1824–1826)
W wyniku podobojów Manipuru i Asamu, do roku 1822 granica pomiędzy Indiami Brytyjskimi a królestwem Ava uległa znacznemu wydłużeniu. Mający stolicę w Kalkucie Brytyjczycy, mieli swoje własne plany dotyczące tego regionu i aktywnie wspierali rebelie w Manipurze, Asamie i Arakanie. Jednostronnie ogłosili oni Cachar i Jaintię swoimi protektoratami i wysłali tam wojsko. Wychodzące z brytyjskich terytoriów i sfer wpływów najazdy na te nowo zdobyte tereny drażniły Birmańczyków. Przekonany, że wojna jest nieunikniona Bandula stał się głównym orędownikiem ofensywnej polityki skierowanej przeciwko Brytyjczykom. Był on ważnym członkiem partii wojny na dworze Bagyidawa, do której należeli także królowa Me Nu i jej brat, książę Salin. Bandula wierzył, że rozstrzygające zwycięstwo pozwoliłoby Ava skonsolidować nabytki terytorialne w nowe zachodnie imperium składające się z Arakanu, Manipuru, Asamu, Cacharu i Jaintii, oraz przejąć kontrolę nad wschodnim Bengalem.
W styczniu 1824 roku Bandula posłał do Cacharu i Jaintii jednego ze swych najlepszych zastępców, Thado Thiri Maha Uzanę, z zadaniem przepędzenia buntowników. Brytyjczycy wysłali na jego spotkanie własne siły, co doprowadziło do pierwszych potyczek między dwiema armiami. Wojna wybuchła formalnie 5 marca 1824 roku, po starciach granicznych w Arakanie.
Zachodni teatr działań wojennych Jako naczelny dowódca armii birmańskiej, Maha Bandula dysponował dwunastoma najlepszymi batalionami królestwa, z których jeden pozostawał pod jego osobistym dowództwem. Liczyły one łącznie dziesięć tysięcy ludzi i pięćset koni. W sztabie generalnym Maha Banduli znaleźli się niektórzy z najbardziej utytułowanych wojskowych kraju, a wśród nich książę Salay i gubernatorzy Danyawaddy, Wuntho i Taungngu. Plan Banduli zakładał zaatakowanie Brytyjczyków na dwóch frontach: w kierunku Ćottogramu z Arakanu na południowym wschodzie oraz w kierunku Srihotto z Cacharu i Jaintii na północy. Generał dowodził osobiście wojskami nacierającymi z Arakanu, podczas gdy Uzana stał na czele armii uderzającej z Cacharu i Jaintii.