Trybunał inkwizycji w Udine – sąd inkwizycyjny, mający swą siedzibę w Udine w Republice Weneckiej. Działał w latach 1556–1806 pod kierownictwem inkwizytorów z zakonu franciszkanów konwentualnych i należał do struktur inkwizycji rzymskiej. Z uwagi na nazwę podległych mu diecezji i regionu nazywany był także trybunałem inkwizycji z Akwilei i Concordii lub trybunałem inkwizycji we Friuli.

Historia Okres do 1574

Inkwizycja w diecezji Akwilei Diecezja Akwilei (mająca rangę patriarchatu) od 1254 leżała w granicach prowincji inkwizytorskiej Marchii Trewizańskiej, w której funkcje inkwizytorskie sprawowali franciszkanie. Co najmniej od połowy XIV wieku główna siedziba inkwizytora mającego jurysdykcję nad Akwileą znajdowała się w Wenecji, co było wielokrotnie potwierdzane (np. w 1376, 1530). Znany jest jednak przypadek mianowania oddzielnego inkwizytora specjalnie dla diecezji Akwilei: w latach 1493–1499 działał w niej inkwizytor Giorgio da Udine, mający swą siedzibę w konwencie franciszkańskim w Udine.

W latach 30. i 40. XVI wieku w diecezji Akwilei odnotowano kilka procesów przeciwko sympatykom reformacji. Przewodniczyli im duchowni diecezjalni (kanonicy kapituły w Cividale lub wikariusz patriarchy Akwilei), we współpracy z władzami świeckimi. Na przełomie lat 40. i 50. XVI wieku w procesy prowadzone przez lokalne sądy duchowne zaczął ingerować trybunał inkwizycji w Wenecji, mający nominalną jurysdykcję nad tą diecezją.

Właściwy początek istnienia trybunału inkwizycyjnego w Udine należy datować na rok 1556, gdy inkwizytorem Akwilei został franciszkanin konwentualny Bonaventura Farinerio. Jednakże najważniejszą osobą we wczesnej historii tego trybunału był mianowany w 1557 wikariusz patriarchalny Giacomo Maracco, który od 1558 jednocześnie miał status komisarza i delegata utworzonej w 1542 Kongregacji Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji. Status taki nadano mu w związku z podejrzeniami o herezję wobec ówczesnego patriarchy Akwilei Giovanniego Grimaniego. Patriarcha został wprawdzie ostatecznie uniewinniony, ale do końca był przez Rzym traktowany nieufnie, stąd nadzwyczajne pełnomocnictwa dla Maracco nie zostały nigdy odwołane i wikariusz wykonywał je aż do swej śmierci w 1576. W międzyczasie, w 1569 Kongregacja Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji przejęła od władz zakonu franciszkanów konwentualnych prawo mianowania inkwizytorów Akwilei. Pierwszym inkwizytorem mianowanym przez Kongregację był Giulio Colomberto, który już od 1566 sprawował tę funkcję z nominacji władz zakonnych. Kilka lat później, w czerwcu 1574, Kongregacja połączyła diecezje Akwilei i Concordii pod jurysdykcją trybunału z siedzibą w Udine w diecezji Akwilei.

Inkwizycja w diecezji Concordii Diecezja Concordii również podlegała w średniowieczu inkwizytorom Marchii Trewizańskiej. W listopadzie 1557 inkwizytor generalny Wenecji, Felice Peretti de Montalto, mianował franciszkanina Francesco Pinzino, swoim wikariuszem w tej diecezji. Dwa lata później został jednak utworzony oddzielny trybunał dla diecezji Concordii z siedzibą w stolicy diecezji Portogruaro. Do czerwca 1574 funkcje inkwizytorów Concordii sprawowało kolejno trzech zakonników franciszkańskich.

Okres 1574–1806 W czerwcu 1574 Kongregacja Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji skasowała trybunał w Portogruaro i podporządkowała diecezję Concordii inkwizytorom z Udine. Pierwszym inkwizytorem obu diecezji został dotychczasowy inkwizytor Akwilei Giulio Colomberti. W 1576 zmarł Giacomo Maracco, co jednocześnie oznaczało kres szczególnej pozycji wikariusza patriarchalnego w trybunale inkwizycyjnym. Począwszy od 1578 aż do lat 90. XVI wieku kolejni papieże wydali szereg rozporządzeń nadających inkwizytorom Udine prawa do dochodów z rozmaitych beneficjów, co zapewniło im niezależność finansową. Na przełomie XVI i XVII wieku, za urzędowania inkwizytora Girolamo Asteo (1598–1608) obszar podległy trybunałowi z Udine został podzielony na wikariaty i wikariaty rejonowe.

Działalność trybunału inkwizycji z Udine jest dość dobrze znana, z uwagi na to, że jego archiwum zachowało się do czasów współczesnych. W XVI wieku inkwizytorzy zajmowali się głównie zwalczaniem sympatyków reformacji, jednak już pod koniec tego stulecia ich zainteresowanie zwróciło się w kierunku pilnowania ortodoksji zwykłych ludzi. Istotny odsetek spraw pod koniec XVI i w XVII wieku stanowiły postępowania dotyczące magii oraz kultów ludowych, zwłaszcza ruchu benandanti, którzy uważali się za „dobrych czarowników”, zwalczających złą magię. Niektórzy inkwizytorzy Udine podejrzewali ich o satanizm i herezję, choć traktowali ich raczej łagodnie. Jednym z najsłynniejszych procesów przed inkwizycją z Udine był proces młynarza Domenico Scandelli, oskarżonego o szereg heretyckich poglądów. Jako jeden z nielicznych podsądnych inkwizycji z Udine został on skazany na śmierć i spalony w Portogruaro w sierpniu 1599. Najwięcej spraw odnotowano za urzędowania inkwizytorów Girolamo Asteo (1598–1608), Giulio Missiniego (1645–1653) i Carlippolito Barattiego (1746–1750).

W 1751 papież Benedykt XIV oficjalnie przekształcił patriarchat Akwilei w archidiecezję Udine, formalnie zatwierdzając stan faktyczny istniejący już od kilku stuleci.

Republika Wenecka przestała istnieć w wyniku inwazji rewolucyjnej Francji w 1797. Po pokoju w Campo Formio (17 października 1797) Udine znalazło się w granicach Austrii. Kilka lat później, w wyniku kolejnej wojny francusko-austriackiej, zostało włączone do utworzonego przez Napoleona Bonaparte Królestwa Włoch, którego władze nie zamierzały tolerować dłużej działalności inkwizycji. Dekretem z dnia 28 lipca 1806 konwent S. Francesco w Udine został rozwiązany, co oznaczało jednocześnie także likwidację trybunału inkwizycyjnego.

Organizacja Siedziba trybunału znajdowała się w konwencie S. Francesco w Udine. Inkwizytorem był zawsze zakonnik z zakonu franciszkanów konwentualnych. Pomagało mu łącznie dziesięciu wikariuszy, w tym dwóch z tytułem wikariusza generalnego (rezydowali w siedzibach diecezji, tj. Udine i Portogruaro), a pozostałych ośmiu z tytułem wikariuszy rejonowych. Ci ostatni stali na czele mniejszych okręgów. W diecezji Akwilei było siedem takich wikariatów (Palmanova, Cividale del Friuli, San Daniele del Friuli, Gemona del Friuli, Tolmezzo, Pieve di Cadore, Sacile), a w diecezji Concordii tylko jeden (Pordenone). W trybunale inkwizycyjnym podczas procesu zasiadali też przedstawiciele miejscowego biskupa (najczęściej wikariusz generalny) oraz miejscowych władz weneckich. Specjalną autonomią cieszył się okręg Cividale del Friuli – patriarchę Akwilei reprezentował tam nie wikariusz diecezjalny, lecz dziekan kapituły w Cividale.

Archiwum i dane statystyczne Archiwum inkwizycji w Udine jako jedno z nielicznych ocalało niemal bez uszczerbku. Po zniesieniu trybunału w 1806 nie zostało bowiem zniszczone, lecz przeniesione do archiwum archidiecezjalnego (Archivio Arcivescovile) w Udine, gdzie znajduje się do dziś. Co więcej, archiwum to jest już dość dobrze zbadane przez historyków. Dzięki temu znana jest całkowita liczba spraw prowadzonych przez ten trybunał, nadto wiadomo też, w jakim trybie były one rozpatrywane. Przez cały okres działalności prowadził on sprawy aż 4087 podejrzanych. Spośród nich 525 zostało osądzonych w procesach formalnych, 1704 objęto tzw. procedurą skróconą, a pozostałe 1858 postępowań zakończyło się bez postawienia osobom podejrzanym formalnych zarzutów. W poszczególnych okresach proporcje te przedstawiały się następująco:

Okres Oskarżeni w procesach formalnych Oskarżeni w procedurze skróconej Zadenuncjowani lub podejrzani, którzy nie zostali postawieni w stan oskarżenia Suma1557–160038410055710411601–16509763654412771651–1700324284449041701–1750123151684951751–18040222133355Dokumenty bez daty031215Suma 1557–1804525170418584087

Trybunał w Udine był stosunkowo łagodny. Przez cały okres swej działalności (1556–1806) wydał trzynaście wyroków śmierci, przy czym wszystkie wydano jeszcze w XVI wieku. W aż ośmiu przypadkach wyroki te były zaoczne, a w jednym skazany uciekł przed egzekucją. Faktycznie więc trybunał ten stracił tylko cztery osoby, przy czym dwie stracono w Udine (Ambrogio Castenario w 1568, Daniele Dionisi w 1588), a po jednej w Portogruaro (młynarz Domenico Scandella w 1599) i Cividale del Friuli (stolarz Domenico w 1583). Do tego można doliczyć jeszcze trzech innych skazańców, którzy byli początkowo sądzeni przez trybunał w Udine, ale ostatecznie przekazano ich w ręce Kongregacji Świętego Oficjum i zostali straceni w Rzymie (Marcantonio Verotti w 1568, Alessandro Iechil w 1574, Pietro Kuplenik w 1595).

Inkwizytorzy Udine Inkwizytorzy diecezji Akwilei (1556–1574) Bonaventura Farinerio da Castelfranco OFMConv (1556–1559) Bonaventura Manento da Gabbiano OFMConv (1559–?) Andrea Bergamin da Vicenza OFMConv (1561–1563) Francesco Zuccarino da Verona OFMConv (1563–1564) Giulio Colomberti d’Assisi OFMConv (od 1566)

Inkwizytorzy diecezji Concordii (1559–1574) Inkwizytorzy Concordii rezydowali w Portogruaro. Valentino Cristiani da Cingoli OFMConv (1559) Francesco Pinzino da Portogruaro OFMConv (1559–1567) Angelo Grado da Venezia OFMConv (1569–1574)

Inkwizytorzy diecezji Akwilei (Udine) i Concordii (1574–1806) Giulio Colomberti d’Assisi OFMConv (do 1579) Felice Passeri da Montefalco OFMConv (1579–1584) Evangelista Pelleo da Force OFMConv (1584–1586) Giovanni Battista Angelucci da Perugia OFMConv (1587–1598) Girolamo Asteo OFMConv (1598–1608) Ignazio Pino da Cagli OFMConv (1608–1613) Domenico Vico da Osimo OFMConv (1614–1629) Bartolomeo Procaccioli da Terni OFMConv (1629–1635) Lodovico Sillani da Gualdo OFMConv (1636–1644) Lodovico Zacchei da Sezze OFMConv (1644–1645) Giulio Missini da Orvieto OFMConv (1645–1653) Girolamo Baroni da Lugo OFMConv (1653–1654) Bonaventura Ripa da Ferrara OFMConv (1654–1658) Emilio Tensini da Crema OFMConv (1658–1659), nie objął urzędu Giovanni Angeli da Lucignano OFMConv (1659), nie objął urzędu Angelo Gherardini da Ravenna OFMConv (1659–1663) Carlantonio Bellagranda da Ferrara OFMConv (1663–1668) Oliviero Tieghi da Ferrara OFMConv (1668–1674) Agostino Giorgi da Bologna OFMConv (1674–1677) Antonio Dall'Occhio da Ferrara OFMConv (1677–1692) Giovanni Paolo Giulianetti da Firenze OFMConv (1692–1704) Giovanni Antonio Angeli da Bologna OFMConv (1704–1707) Giovanni Michele Vergari da Gubbio OFMConv (1707), nie objął urzędu Giovanni Antonio Angeli da Bologna OFMConv [ponownie] (1707–1724) Giovanni Pellegrino Galassi da Bologna OFMConv (1724–1727) Antonio Maria Piazzola da Venezia OFMConv (1727–1730) Marcantonio Crivelli da Assisi OFMConv (1730–1746) Carlippolito Baratti da Rovigo OFMConv (1746–1750) Francesco Antonio Benoffi da Pesaro OFMConv (1750–1766) Felice Giro da Padova OFMConv (1767–1784) Girolamo Maria Zanettini da Cividale OFMConv (1784–1787) Giangirolamo Agapito da Capodistria OFMConv (1787) Francesco Ponte da Polcenigo OFMConv (1788–1800) Girolamo Maria Zanettini da Cividale OFMConv [ponownie] (1802–1806)

Bibliografia Andrea Del Col: Udine [w:] Andrea Prosperi (red.), Dizionario Storico dell’Inquisizione, vol. III, Piza 2010, s. 1606-1609

Udine Kategoria:Udine