Salvador Allende Gossens (ur. 26 czerwca 1908 w Valparaíso, zm. 11 września 1973 w Santiago) – chilijski lekarz i polityk socjalistyczny, w latach 1970–1973 prezydent Chile z ramienia lewicowej koalicji „Jedność Ludowa” (Unidad Popular), który został obalony przez wojskowy zamach stanu 11 września 1973 roku. Zginął w czasie ataku na pałac prezydencki w Santiago.
Zaangażowanie polityczne Allende trwało prawie czterdzieści lat. Jako członek centrolewicowej Socjalistycznej Partii Chile, pełnił funkcję senatora, posła i ministra. Bez powodzenia kandydował w wyborach prezydenckich w 1952, 1958 i 1964. W 1970 roku wygrał wybory prezydenckie i zawiązał koalicję partii centrowych (liberałowie, część chadeków), centrolewicowych (socjaldemokraci) i lewicowych (zreformowani komuniści i lewica katolicka).
Jako prezydent, Allende przyjął lewicowy program gospodarczy obejmujący m.in. nacjonalizację. 11 września 1973 roku doszło do zamachu stanu zorganizowanego przez wojsko przy wsparciu CIAPerkins J. (2006), Economic Hit Man. Wyznania Ekonomisty od Brudnej Roboty, Studio Emka, Warszawa., w rezultacie którego Allende został obalony, a w Chile powstała junta wojskowaPipes, Richard (2003). Communism: A History. The Modern Library. s. 138. .„Chile: The Bloody End of a Marxist Dream... Allende’s downfall had implications that reached far beyond the borders of Chile. His had been the first democratically elected Marxist government in Latin America...”. Time Magazine.. Gdy żołnierze otoczyli pałac La Moneda, Allende wygłosił swoje ostatnie przemówienie, w którym zapowiedział, że nie ugnie się przed puczystami. Zginął w trakcie walk o pałac prezydencki.
Po ustanowieniu reżimu wojskowego, generał Augusto Pinochet odmówił zwrócenia uprawnień rządowi cywilnemu, a w kraju powstała junta sprawująca władzę w okresie 1973–1990.
Życiorys Rodzina i młodość Przodkowie Allende byli z pochodzenia BaskamiVial. 1-Allende, Fidel y el Che: destinos paralelos s. 18–19.. Do Chile przybyli w XVII wieku, na początku XIX wieku tworzyli jedną z rodzin arystokratycznych. Dziadek Salvadora Allende był znanym fizykiem, socjologiem i twórcą pierwszej świeckiej szkoły w historii ChilePatricio Guzmán, Salvador Allende (2004).. Jego najbardziej znanym przodkiem był Ramón Allende Padín polityk, deputowany z ramienia liberalnej Partii Radykalnej i wolnomularz. Także syn Padína, Salvador Allende Castro został działaczem Partii Radykalnej i wolnomularzem, pracował jako urzędnik i notariusz w porcie ValparaísoFigueroa, Virgilio. Diccionario histórico y biográfico de Chile. Santiago, imprenta de la Ilustración, 1897, s. 450–451.. Brał on udział w utworzeniu Chilenization of Tacna, Arica and Tarapacá badającej kulturę chilijską. Ożenił się z córką belgijskiego imigranta, Laurą Gossens Uribe. W odróżnieniu od męża Laura była głęboko religijna. Małżeństwo miało ośmioro dzieci: Alfredo Ines, Salvador i Laurą, a po wczesnej śmierci dwóch ostatnich Salvadora i Laura. Rodzina Allende była zamożna, ojciec często podróżował z powodu pracy w administracji publicznej i razem z rodziną mieszkał w różnych miejscach kraju. Salvador Allende Castro objął stanowisko prokuratora Sądu Apelacyjnego i Administracji, zamieszkując wraz z rodziną w San Martín 238.
thumb|upright|Salvador Allende podczas pełnienia służby wojskowej, 1925 Allende urodził się w 1908 roku w Valparaíso jako syn Salvadora Allende Castro i Laury Gossens Uribe. Zajmowała się nim niania Zoila Rosa Ovalle znana jako mamá Rosa, to ona nadała mu później używany pseudonim Chicho Allende, mały Allende nie umiał bowiem wymówić słowa Salvadorcito powtarzając jedynie zdrobnioną końcówkę. Allende rozpoczął naukę w Liceum Tacna na wydziale reżyserii profesora Julio Angulo. Po ośmiu latach w Tacna, rodzina Allende na krótko w 1916 roku przeniosła się do Iquique. W 1918 roku w czasie jego pobytu w Valdivia studiował krótko na Instytucie NarodowymCronología de Salvador Allende, Fundación Salvador Allende; acceso 10/11/2009.. W młodości był utalentowanym sportowcem, należał do jednego z najlepszych klubów sportowych Chile (a obecnie jednej z najlepszych drużyn piłki nożnej), Everton de Viña del Mar, gdzie trenował skok w dalTallentire, Mark (3 kwietnia 2010). „A hundred years on, Everton face Everton for the first time”. The Guardian.. Gdy w 1919 roku ojciec Salvadora przeniósł się do Santiago aby pracować tam jako adwokat, razem z nim do stolicy wyjechała rodzina Allende. Młody Allende uczęszczał tam do Liceum Valdivia. W związku z wysoką pozycją społeczną rodziny i jej inteligenckimi korzeniami zdobył żartobliwy pseudonim pije y pollo fino, został on nadany przez biedniejszych kolegów którzy dostrzegali różnicę w ich ubiorze.
Do Valparaíso Allende powrócił w 1921 roku, gdy jego ojciec został sprawozdawcą Trybunału Apelacyjnego. Allende kontynuował edukację w Liceo Eduardo de la Barra które ukończył w 1924 roku. W Valparaíso poznał Juana Demarchi – szewca włoskiego pochodzenia, a z przekonań anarchistę, który (według samego Allende) wpłynął na jego przekonaniaDebray, Régis. Allende habla con Debray en Punto Final, N° 126, s. 29.. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął służbę wojskową, przez rok służył w Pułku Ułanów Tacna. Po odbyciu służby wojskowej, rozpoczął studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Chile, pomimo że miał wątpliwości co do tego kierunku i planował też studia na kierunku prawa. Mieszkał początkowo razem ze swoją ciotką od strony ojca, Anitą, a później wielokrotnie zmieniał miejsca pobytu. Doktorat Higiene mental y delincuencia obronił w 1933 roku.
Już na studiach stał się zdeklarowanym marksistą, lecz jednocześnie zawsze odżegnywał się od komunizmu rewolucyjnego. Według samego Allende, cała jego kariera polityczna była nakierowana na wprowadzenie daleko idących reform w duchu socjalizmu na drodze pokojowych przemian, otwarcie odrzucał kapitalizm w stylu neoliberalnym – z poszanowaniem zasad demokracji parlamentarnej. W 1929 roku po raz pierwszy wstąpił do grupy zajmującej się polityką, była nią studencka organizacja Federacja Studentów Uniwersytetu Chile. Już w 1930 roku został jej wiceprezesem, jednakże z powodu sprzeciwu wobec niektórych postulatów grupy został z niej wydalony, miesiąc przed upadkiem wojskowego rządu Carlosa Ibáñeza del Campo. Nadal był jednak jednym z liderów ruchu studenckich, za co został aresztowany. Choć w tym czasie przebywał w areszcie, dowiedział się o śmierci ojca z powodu zaawansowanej cukrzycy. Pozwolono mu wziąć udział w pogrzebie ojca. Allende znalazł w pracę w Szpitalu Carlosa Van Burena, gdzie pracował jako asystent patologa.
Kariera polityczna Do 1933 roku pracował jako lekarz. We wspomnianym roku współtworzył Chilijską Partię Socjalistyczną w Valparaíso. Allende pozostał członkiem partii do końca życia. Od 1935 roku Allende został redaktorem Biuletynu Medycznego Chile i założycielem Revista de Medicina Social, pisma poświęconego medycynie społecznejRamón, Armando de. Biografías de Chilenos Tomo I. Ediciones Universidad Católica de Chile, 1999, s. 60–61.. Uczestniczył w tworzeniu chilijskiego Frontu Ludowego, wkrótce został też prezesem Frontu w Valparaíso. W Partii Socjalistycznej był kolejno sekretarzem (1934) i sekretarzem Komitetu Valparaíso (1937–1939). W 1933 opublikował pracę doktorską w której skrytykował rasistowskie poglądy Cesare Lombroso, w pracy tej wykorzystał jego cytaty przez co kilkadziesiąt lat później jego przeciwnicy posługując się fałszywymi, wyciągniętymi z kontekstu zdaniami oskarżyli go o popieranie rasizmu„Unmasked defamatory libel on Salvador Allende”.. Podczas kampanii prezydenckiej Allende prowadził kampanię liberalnego kandydata Pedro Aguirre Cerdy w Valparaíso. Od sierpnia 1939 uczestniczył w nowo powstałym rządzie zdominowanym przez radykałów (liberałów) jako minister zdrowia. W 1940 roku poślubił Hortensię Bussi, z którą miał trzy córki. Swoją żonę poznał w nocy 24 stycznia 1939 roku, kiedy Chile nawiedziło trzęsienie ziemiLabarca, Eduardo. Salvador Allende, biografía sentimental, Santiago, Catalonia, 2007, s. 47–50 y 61-63.. Wśród jego osiągnięć jako ministra znalazła się m.in. produkcja i dystrybucja leków na choroby weneryczne, obniżenie zgonów z powodu tyfusu, zwiększenie budżetu zdrowia do dwóch milionów dolarów, dostarczanie darmowych obiadów w szkołach i tworzenie w szkołach gabinetów stomatologicznych. Kilka miesięcy później Allende objął stanowisko wiceprezesa Funduszu Ubezpieczeń Pracy. Po pogromie niemieckich Żydów zwanym nocą kryształową, wraz z innymi parlamentarzystami wysłał do Adolfa Hitlera telegram w którym potępił prześladowania mniejszości żydowskiej„Telegram protesting against the persecution of Jews in Germany”..
thumb|Salvador Allende, ok. 1937 Od 1943 roku był sekretarzem generalnym Socjalistycznej Partii Chile a stanowisko to piastował do czerwca 1944 roku. Allende został wybrany na senatora z okręgów Valdivia, Llanquihue, Chilo, Aysen i Magallanes, a w 1953 roku z Tarapaca i Antofagasta. W 1952 roku po raz pierwszy kandydował na prezydenta Chile, zdobywając 5,44% poparcia, słaby wynik był spowodowany tym że niektóre partie lewicowe poparły w wyborach Carlosa Ibáñez a del Campo a partia komunistyczna wchodząca w skład Frontu Ludowego została zdelegalizowanaSan Francisco, Alejandro. La elección presidencial de 1970. Sesenta días que conmovieron a Chile (y al mundo), en San Francisco, Alejandro y Soto, Ángel (editores). Las elecciones presidenciales en la historia de Chile 1920-2000, Santiago, Editorial Antártica, 2005, s. 272.. W 1958 roku był kandydatem lewicowej koalicji Frente Popular Action w wyborach prezydenckich, uzyskał 28,91% głosów, tym razem Allende przegrał z populistycznym kandydatem Antonio ZamoranoSan Francisco, op. cit., s. 298–299..
thumb|Kampania wyborcza Allende z 1952 roku Kandydaturze prezydenckiej Allende z niepokojem przyglądały się administracje kolejnych prezydentów USA. Salvador Allende potępił radziecką inwazję na Węgry w 1956 roku i Czechosłowację w 1968. Wewnętrzni oponenci w Partii Socjalistycznej w 1961 roku wystawili go w wyborach do okręgu Aconcagua i Valparaíso, gdzie trudno było wygrać tamtejszej centrolewicy z powodu startu w tamtym regionie bardzo popularnego Jaime Barros Pérez Cotapos, lekarza i działacza komunistycznego. W wyborach w 1969 roku startował w okręgach Chiloé, Aysen i MagallanesVial. 3-Relación con los guerrilleros chilenos: romance y ruptura, s. 4.. Po raz trzeci na fotel prezydenta wystartował w 1964 roku, ponownie reprezentując lewicową koalicję FRAP, głównym rywalem Allende był lewicujący chadek Eduardo Frei Montalva, początkowo głównym rywalem Allende był radykał Julio Duran jednak prawicowy elektorat poparł Freia Montalvę. Allende zdobył 38,92% poparcia a Freia 55,6%San Francisco, op. cit., s. 331..
Wybory w 1970 roku