Armand Vetulani

Armand Vetulani (ur. 16 grudnia 1909 w Warszawie, zm. 3 kwietnia 1994 tamże) – polski krytyk, kurator i historyk sztuki, urzędnik państwowy, pedagog i nauczyciel akademicki, żołnierz Armii Krajowej, dyrektor Państwowych Zakładów Jedwabiu Naturalnego w Milanówku (1945–1949), organizator i pierwszy dyrektor Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (1949–1954), sekretarz Zarządu Głównego Związku Polskich Artystów Plastyków.

Życiorys

thumb|Zebranie Wydziału Sztuki Ministerstwa W.R.i O.P., Warszawa, 1938; Armand Vetulani – pierwszy z lewejPonadto niektóre inne osoby wymienione na liście szczegółowej sporządzonej przez Armanda Vetulaniego: druga z lewej – Monika Moraczewska, trzeci z lewej – Jerzy Szablowski (historyk sztuki), czwarta z lewej Jadwiga Mączewska (?- pisownia nieczytelna), piąty z lewej – Maciej Masłowski (historyk sztuki), szósty z lewej Stanisław Furmanik (teoretyk literatury i krytyk literacki), siódma z lewej Michalina Chełmońska-Szczepankowska (?), ósmy z lewej „Mirski”? (brak imienia), dziewiąta z lewej Wanda Telakowska artystka sztuk plastycznych, organizatorka polskiego wzornictwa przemysłowego, dziesiąty od lewej Władysław Zawistowski (krytyk) – naczelnik Wydziału Sztuki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, jedenasty od lewej Jan Alfred Lauterbach historyk sztuki i muzeolog, dwunasty od lewej Tadeusz Mayzner pedagog, kompozytor i dyrygent, a także popularyzator muzyki wśród dzieci i młodzieży, trzynasta od lewej Anna Sosińska („Kropeczka”), czternasty od lewej Michał Rusinek (pisarz), piętnasta od lewej Hanna Garlińska-Walicka-Zembrzuska (córka Czesława Garlińskiego założyciela znanego salonu sztuki w Warszawie, zamężna m.in. za Michałem Walickim), szesnasta od lewej Halina Balińska-Tabęcka, siedemnasty od lewej Karol Wilhelm Henneberg, osiemnasta od lewej Jadwiga Przeworska, dziewiętnasty od lewej Kazimierz? - lub Stanisław Golachowski, dwudziesty od lewej (pierwszy z prawej) – Michał Gabriel Karski tłumacz i poetaZob. listę obecnych zanotowaną przez Armanada Vetulaniego.

Młode lata Rodzina Vetulanich, wywodząca się z Toskanii, sprowadziła się do Polski w XVIII wieku.

Armand Vetulani był synem Eugeniusza Stanisława Vetulaniego (1883–1941) i Stefanii z domu Gawęda (zm. 1926). Miał młodszych braci Zbigniewa (1911–1941) i Eugeniusza Jana „Gajgę” (1919–1999).

Ukończył gimnazjum w Milanówku. Następnie studiował w Szkole Sztuk Pięknych im. Gersona w Warszawie. W 1930 roku rozpoczął służbę wojskową w 1 Pułku Łączności w Zegrzu. W latach 1934–1939 studiował historię sztuki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie był uczniem m.in. Władysława Tatarkiewicza. Na początku studiów utrzymywał się z udzielania korepetycji.

W latach 1936–1939 był pracownikiem Wydziału SztukiW niektórych okresach był to Departament Sztuki. Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, gdzie współpracował m.in. z Jerzym Szablowskim i Maciejem Masłowskim. Zadebiutował jako krytyk sztuki artykułem w 1939 roku.

thumb|Armand Vetulani (pierwszy z prawej stoi – w górnym rzędzie) w zespole pracowników Wydziału Sztuki Ministerstwa WRiOP, między innymi Maciej Masłowski (pierwszy z lewej stoi – w górnym rzędzie), 1930+ Jego studia przerwał wybuch II wojny światowej. W związku z tym tytuł magistra uzyskał dopiero w 1945 roku.

Okupacja niemiecka: Działalność w ruchu oporu i tajnym nauczaniu W okresie okupacji niemieckiej Armand Vetulani przebywał w Milanówku. Od końca 1939 roku wykładał w ramach tajnych kompletów. Z tego okresu jako „wspaniałego nauczyciela” wspominała go Joanna Kulmowa.

Zaangażował się w działalność polskiego ruchu oporu. Wczesną wiosną 1940 roku został zwerbowany do Związku Walki Zbrojnej pod pseudonimem „Grabiec”. Podlegał podporucznikowi Zdzisławowi Wołosiewiczowi ps. „Poraj”. Organizował grupy młodzieżowe składające się głównie z jego uczniów, dla których szkolenia organizowali ppor. Wołosiewicz wraz z Józefem Pawłowskim ps. „Sawa”.

W czerwcu 1940 roku Gestapo aresztowała Eugeniusza Vetulaniego (ojca) wraz z synami Zbigniewem i „Gajgą” (braćmi Armanda Vetulaniego). Wszyscy trzej zostali uwięzieni w Auschwitz. Eugeniusz oraz Zbigniew Vetulani zginęli w obozie, jako jedyny z całej trójki ocalał „Gajga”. Armand Vetulani w czasie nalotu był poza domem, dzięki czemu uniknął aresztowania.

Po nalocie Gestapo był zmuszony do pozostania w ukryciu, przez co stracił kontakt ze swoimi przełożonymi z ZWZ. Jesienią 1940 roku nawiązał kontakt z podchorążym Janem Kawińskim ps. „Kotwicz” i wznowił pracę z drużynami w podziemiu. Od 1943 roku, po przekształceniu ZWZ należał do Armii Krajowej w obwodzie grodzisko-mazowieckim, w placówce osiedla Milanówek pod dowództwem podporucznika Ryszarda Csáky. Brał udział w produkcji środków bojowych, zabezpieczaniu lądowisk i miejsc zrzutów broni. Walczył w starciach z żandarmerią niemiecką w okolicach Nadarzyna, Siestrzeni, Osowca oraz w lasach młochowskich.

W latach 1943–1945 Vetulani pracował jako kierownik administracji w działającej pod nadzorem powiernika niemieckiego Centralnej Doświadczalnej Stacji Jedwabniczej w Milanówku. W 1943 został prezesem działającego w konspiracyjnych warunkach klubu piłkarskiego mężczyzn „Jedwabnik” Milanówek (wcześniej: K.S. „Milanówek”), po tym jak w sierpniu tegoż roku Stacja Jedwabnicza została sponsorem klubu. Po wybuchu powstania warszawskiego organizował pomoc dla uchodźców ze stolicy.

W PRL: Dyrektor Zachęty i wykładowca

Po zakończeniu niemieckiej okupacji, w latach 1945–1949 pełnił obowiązki dyrektora administracyjno-handlowego fabryki, przemianowanej na Państwowe Zakłady Jedwabiu Naturalnego w Milanówku. Wraz z robotnikami zorganizował Koło Dramatyczne przy Państwowych Centralnych Zakładach Jedwabiu Naturalnego. Armand Vetulani reżyserował przedstawienia i występował w nich jako aktor. W 1947 roku jako członek obsady oraz autor dekoracji współtworzył wraz z zespołem sztukę Ach, to Zakopane!Zob. Program przedstawienia Ach, to Zakopane!, autor: Adolf Walewski, farsa w 3 aktach, wystawiona przez Koło Dramatyczne przy Państwowych Centralnych Zakładach Jedwabiu Naturalnego w Milanówku. W zespole aktorskim m.in. Armand Vetulani, Zofia Hardt; reżyseria – Feliks Wilski, listopad 1947.. Wspólnie z zespołem wziął udział w wojewódzkim konkursie zespołów teatralnych i recytacyjnych świetlic związków zawodowych w Warszawie w kwietniu 1948 roku, gdzie grupa wystawiła sztukę Pan inspektor przyszedł J.B. Priestleya, zdobywając pierwsze miejsce na piętnaście zespołów. Pozytywną recenzję spektaklu opublikował Głos Ludu„Pan Inspektor przyszedł – Priestleya – zespół PCZNJ – fabryki Milanówek – zaglądamy do programu. Sztuka dobra, porusza ważny problem społeczny. Czy potrafią go w pełni wydobyć? Czy nie będziemy świadkami niesmacznej parodii, tym bardziej, że niedawno biliśmy brawa Zelwerowiczowi, Dulębiance, Dominiakowi, Wołejce. Obawy okazały się płonne. Jeżeli sztuka którą oglądało się w teatrze z prawdziwego zdarzenia, oglądana po raz drugi w wykonaniu amatorskiego zespołu robi silne wrażenie, to znaczy niewątpliwie, że jest dobrze wyreżyserowana i dobrze zagrana. Na widowni znajdują się nie tylko goście zaproszeni, ludzie którym sprawa zespołów leży na sercu. Salę wypełnia również zwykła przypadkowa, praska publiczność – sporo wśród nich robotnic, robotników i wyrostków korzystających z przystępnej ceny biletów. Na wszystkich twarzach znać skupione zainteresowanie. Bierze, jak to się mówi popularnie. (...) Wyczuwa się wyraźnie: aktorzy nie wpadli w rutynę, każde wypowiedziane przez nich słowo to przeżycie zdolne zatuszować brak specjalizacji, zdolne oddziałać na widza. W zespole wyróżniają się: Vetulani Armand (pan inspektor), Józef Wilson (Birling), reszta zespołu gra mniej więcej na równym, dobrym poziomie (...).” Zob. .

W 1949 roku Armand Vetulani był pomysłodawcą i organizatorem Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (CBWA) w gmachu Zachęty w Warszawie. Z dniem 1 kwietnia 1949 został mianowany Delegatem Ministra Kultury i Sztuki ds. Upowszechniania Plastyki na terenie całego krajuWedług relacji Bożeny Kowalskiej, Armand Vetulani sam zwrócił się do ministerstwa kultury z propozycją powołania instytucji, którą gotów był zorganizować.. Był pierwszym dyrektorem CBWA w latach 1949–1954, w okresie socrealizmu.

Vetulani wspominał, że „sprawa powołania do życia instytucji wystawienniczej służącej upowszechnianiu plastyki była (...) jednym z głównych punktów zarysowanego przez środowisko plastyczne, nieomal zaraz po wyzwoleniu kraju, programu odbudowy i organizacji życia artystycznego”. CBWA pozostawało w dużej mierze zależne od Ministerstwa Kultury i Sztuki. Vetulani pisał: „Instytucja sterowana w zamysłach i początkowych wysiłkach w kierunku organizacji o charakterze instytutu czy galerii plastyki współczesnej, działać ostatecznie miała na zasadzie centralnego biura resortowego – co oczywiście ograniczało możliwości wypracowywania i realizowania własnej linii programowej”.

Według Bożeny Kowalskiej, współpracowniczki Armanda Vetulaniego w CBWA, choć dyrektor miał w tym okresie trudną sytuację, nie był całkiem pozbawiony marginesu wolności: „Vetulani nie był człowiekiem skłonnym do podporządkowania się komukolwiek. (...) Na pewno miał prawo do decydowania. Był inicjatorem powstania tej instytucji. Miał bardzo dobre oko do sztuki i nie chciał u siebie eksponować byle czego”. W jej ocenie, mimo presji reżimu stalinowskiego, w Zachęcie odbyło się w tym okresie „wiele bardzo interesujących” wystaw. Według Kowalskiej, Armand Vetulani znał i przyjaźnił się z szeregiem twórców działających jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym. W jej wspomnieniu, Vetulani „był bardzo niski, z wadą w nodze, kulejący, miał potężne ręce, był silny, przed wojną był czempionem w pływaniu, niesłychanie inteligentny i uroczy”.

Pierwszą wystawą w Zachęcie za kierownictwa Armanda Vetulaniego był pokaz polskiej sztuki ludowej zorganizowany w 1949 roku w w Alejach Ujazdowskich. Na przestrzeni kolejnych lat zaprezentowane zostały II, III i IV Ogólnopolska Wystawa Plastyki (1951–1954), w których uczestniczyli artyści różnych pokoleń i nurtów, m.in. Andrzej Wróblewski, Wojciech Fangor, Alina Szapocznikow, Eugeniusz Eibisch, Włodzimierz Zakrzewski tworzący wówczas w nurcie realizmu socjalistycznego. Armand Vetulani był członkiem komisji kwalifikacyjnej III Ogólnopolskiej Wystawy Plastyki oraz kuratoremJako komisarz wystawy. IV Ogólnopolskiej Wystawy Plastyki.