Marian Adam Hełm-PirgoW ewidencji wojskowych c. k. armii był określany w języku niemieckim jako „Maryan Pirgo”. (ur. 25 marca 1897 we Lwowie, zm. 30 marca 1995 w Londynie) – polski inżynier architekt, kartograf, malarz, pisarz, poeta. Kapitan korpusu geografów Wojska Polskiego II RP i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, awansowany na stopień podpułkownika. Uczestnik czterech wojen.

Życiorys Urodził się 25 marca 1897. Był synem pułkownika kartografa c. i k. armii, Adama Hełm-Pirgo (1852–1932) i Klementyny z Nowaków. Jego bratem był Adam Klemens Hełm-Pirgo (1891–1955).

Podczas I wojny światowej w lipcu 1915 zdał z odznaczeniem egzamin dojrzałości w I Szkole Realnej we Lwowie. Został wcielony do c. i k. armii i służył w artylerii od 1915 do 1918. Został awansowany na stopień porucznika rezerwy artylerii polowej i górskiej z dniem 1 grudnia 1917. W 1918 był przydzielony do 14 pułku artylerii górskiej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 został przyjęty do Wojska Polskiego. Brał udział w obronie Lwowa w trakcie wojny polsko-ukraińskiej od 11 listopada 1918. Od 1 kwietnia 1919 kierował Biurem Kartograficznym obejmując stanowisko zwolnione przez swojego ojca. Następnie uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Został awansowany na stopień porucznika w korpusie oficerów zawodowych geografów ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919. Kierował Oddziałem Kartograficznym w Instytucie Wojskowo-Geograficznym, a po jego likwidacji pod koniec 1920 Wydziałem Graficznym i po reorganizacji Wydziałem Kartograficznym. W 1923, 1924 był oficerem Wojskowego Instytutu Geograficznego. Został awansowany na stopień kapitana w korpusie oficerów zawodowych geografów ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 i zweryfikowany z lokatą 1 i w 1928; nadal pozostawał w służbie WIG. W instytucie pracował jako instruktor. W 1934 jako kapitan rezerwy w korpusie geografów przeniesiony w stan spoczynku pozostawał wówczas w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Warszawa Miasto III.

Studiował na Politechnice Lwowskiej od 1918 do 1922, na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej w 1925 (gdzie w połowie tego roku otrzymał stopień architekta dyplomowanego) i na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie od 1927 do 1929. W okresie II Rzeczypospolitej był zatrudniony jako inżynier miejski w Urzędzie Gminnym w Zakopanem. W tym mieście pracował jako architekt od 1928 do 1934. W 1929 otrzymał pierwszą nagrodę w konkursie na regulację i rozwój planu Będzina. W okresie swojej pracy urzędniczej tam pracował nad planem regulacyjnym Zakopanego. W 1932 opracował wynalazek filmu do użycia w kinematografii, zapewniającego większą niż dotychczas skalę barw. Ze stanowiska inżyniera gminnego w Zakopanem został zwolniony dyscyplinarnie przez Adama Dobrodzickiego, w związku z czym Hełm-Pirgo wniósł do sądu sprawę o zniesławienie przeciw Dobrodzickiemu oraz burmistrzowi Zakopanego inż. Eugeniuszowi Żaczyńskiemu, natomiast sam również został pozwany o zniesławienie przez komisję dyscyplinarną działającą wspólnie z ww. politykami.

Później pracował w Rybniku, Katowicach (Śląski Instytut Naukowo-Techniczny). W latach 30. był naczelnikiem Miejskiego Urzędu Nadzoru Budowlanego we Lwowie i w tym czasie prowadził akcję restaurowania miejskiej architektury. Przyczynił się także do oświetlenia niektórych budynków w porze nocnej. W grudniu 1933 został członkiem komitetu wykonawczego do spraw powołania Polsko-Jugosłowiańskiej Izby Handlowej. Do 1939 działał w Towarzystwie Miłośników Przeszłości Lwowa.

W 1925 jego żoną została Janina z Kozłowskich, nauczycielka, dyrektor liceum w Zakopanem (1898–1940). Był także rysownikiem i malarzem (malował akwarele). Na przełomie lutego i marca 1937 została zorganizowana wystawa jego dzieł rysunkowych i malarskich w Hotelu Europejskim we Lwowie, a dochód z niej przeznaczony na Pomoc Zimową. W 1938 zorganizował wystawę swoich prac w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. Jednym z najbardziej znanych jego obrazów był zatytułowany Walczące dzieci w obronie Lwowa.

Po wybuchu II wojny światowej, kampanii wrześniowej i agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 został aresztowany przez Sowietów. Był przetrzymywany w więzieniu Brygidki we Lwowie (wraz z nim osadzony był gen. Tadeusz Sulimirski oraz gen. Franciszek Paulik i Bronisław Szczyradłowski). Został deportowany w głąb ZSRR na tereny republiki kazachskiej. Na mocy układu Sikorski-Majski z 30 lipca 1941 odzyskał wolność, po czym wstąpił do formowanej Armii Polskiej w ZSRR gen. Władysława Andersa. Wraz z 2 Korpusem Polskim Polskich Sił Zbrojnych przebył szlak przez Bliski Wschód. Brał udział w kampanii włoskiej. Uczestniczył w walkach w bitwie o Monte Cassino. W stopniu kapitana pełnił funkcję dowódcy oddziału w ramach 12 kompanii geograficznej.

Po wojnie pozostał na emigracji. Pełnił funkcję prezydenta Związku Polskich Architektów za Granicą od 1947 do 1952. Od 1949 do 1952 był asystentem architektonicznym w Ministerstwie Pracy rządu Wielkiej Brytanii. Po przenosinach do USA w 1952 był architektem w Nowym Jorku. Działał w organizacjach kombatanckich. W 1969 został awansowany na stopień majora w korpusie oficerów geografów Polski Sił Zbrojnych na Zachodzie. Należał do Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce, w 1986 został członkiem korespondentem Europejskiej Akademii Sztuki, Nauki i Literatury (l'Académie Européenne des Sciences, des Arts et des Lettres). W 1992 został awansowany na stopień podpułkownika. Uprawiał także pisarstwo. Zmarł 30 marca 1995 w Londynie.

Publikacje Kartoznawstwo i wojskowe wyzyskanie terenu (1928) Podanie o Hełmie. Z czasów walk o Pomorze w XII wieku. Opowiadanie dla młodzieży i starszych (1931) O właściwe traktowanie zagadnień architektonicznych i podniesienie poziomu budownictwa (1939) W okowach i w walce. Wiersze z lat 1939–1944 (1946) Virgin Mary – Queen of Poland (1966, napisany w 300. rocznicę ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza) W sprawie tablicy „Orląt” w Londynie. Czy tak należy postępować? (części: 1965, 1966, 1967) Początki kartografii wojskowej w Polsce Odrodzonej (1918–1920) (1971) Royal dragoons. Immortal love. A historical novel of the seventeenth century (1976) Zew Lwowa. Fakty i refleksje (1989)

Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (14 lutego 1979) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1973) Złoty Krzyż Zasługi (5 lipca 1939) „za zasługi na polu pracy społecznej”. Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino Złota Odznaka Honorowa Koła Lwowian w Londynie State and Defense Medal (Włochy) Gold Medal of National Treasury Combatant’s Cross Srebrny Medal Waleczności 1 klasy (Austro-Węgry, przed 1918) Srebrny Medal Waleczności 2 klasy (Austro-Węgry, przed 1918) Brązowy Medal Waleczności (Austro-Węgry, przed 1918) Krzyż Wojskowy Karola (Austro-Węgry, przed 1918)

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie Kategoria:Absolwenci Politechniki Lwowskiej Kategoria:Absolwenci Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej Kategoria:Działacze środowisk kombatanckich Kategoria:Kapitanowie geografowie II Rzeczypospolitej Kategoria:Kombatanci mianowani oficerami III Rzeczypospolitej Kategoria:Londyńska Polonia Kategoria:Ludzie urodzeni we Lwowie Kategoria:Ludzie związani z Katowicami Kategoria:Ludzie związani z Nowym Jorkiem Kategoria:Ludzie związani z Zakopanem Kategoria:Majorowie mianowani przez władze RP na uchodźstwie po 1947 Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Oficerowie geografowie Polskich Sił Zbrojnych Kategoria:Oficerowie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR 1941–1942 Kategoria:Polacy – oficerowie armii austro-węgierskiej Kategoria:Polacy – uczestnicy kampanii włoskiej 1943–1945 Kategoria:Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie Brygidek (1939–1941) Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie radzieckich łagrów 1939–1941 Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Wojskowym Karola Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Waleczności Kategoria:Polscy architekci Kategoria:Polscy inżynierowie Kategoria:Polscy kartografowie Kategoria:Polscy malarze Kategoria:Polscy pisarze Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polscy zesłańcy do Kazachstanu Kategoria:Polscy zesłańcy w ZSRR 1940–1941 Kategoria:Uczestnicy bitwy o Lwów 1918–1919 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy bitwy o Monte Cassino 1944 Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1897 Kategoria:Urzędnicy II Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1995 Kategoria:Żołnierze Wojska Polskiego na emigracji w Stanach Zjednoczonych po II wojnie światowej Kategoria:Żołnierze Wojska Polskiego na emigracji w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej