mały|Towarzysz i szeregowy 1 Wołyńskiej Brygady Kawalerii Narodowej Brygady kawalerii narodowej – oddziały jazdy wojska I Rzeczypospolitej w jej schyłkowym okresie.
Charakterystyka Brygady brygady kawalerii narodowej powstały w wyniku reorganizacji jazdy wojska I Rzeczypospolitej z chorągwi husarskich i pancernych (na Litwie petryhorskich). W myśl obowiązujących w latach 1776–1792 regulaminów, miały być formacjami liniowymi, przeznaczonymi w okresie pokoju do strzeżenia granic, a w trakcie wojny przede wszystkim do udziału w walnych bitwach. W kawalerii narodowej zachowano system towarzyski.
Zgodnie z nowym etatem brygady miały składać się ze sztabu oraz 24 chorągwi zgrupowanych w sześciu szwadronach. Sztab wyższy składał się z komendanta i wicekomendanta. Natomiast sztab niższy obejmował kwatermistrza, adiutanta i audytora, a także felczera, puszkarza (rusznikarz), profosa podprofosa i dwóch woźniców. W chorągwi powinno służyć dwóch oficerów, 12 towarzyszy, dwóch podoficerów i 12 szeregowych. Razem stanowiło to 29 „szabel”. Etat brygady uzupełniało 24 rotmistrzów tytularnych, niepełniących służby, jedynie wystawiających chorągwie. W sumie tak zorganizowana brygada posiadała 737 ludzi, z czego do boju mogła wystawić 704 „szable”.
Ostateczny etat został przedstawiony w Regulamenie Exercerunku dla Brygad y Pułków Przedniej Straży Woyska Oboyga Narodów z 1786. Brygadę tworzyło odtąd sześć szwadronów, każdy szwadron składał się z czterech chorągwi, które w szyku bojowym przeformowywano w cztery cugi (plutony), a jeden cug składał się z 14 rot. W ramach brygady poszczególnym chorągwiom nadano numery i przydział do konkretnego szwadronu. Szwadronem dowodził szwadronista. Chorągwiami zaś komenderowali porucznicy bądź chorążowie. Ustalono też, że 7 towarzyszy musi pełnić w chorągwi służbę osobiście. Poza tym w brygadzie wojska koronnego miało znajdować się sześciu towarzyszy sztandarowych, a w brygadzie wojska litewskiego czterech. Odpowiadało to liczbie szwadronów w brygadach. +Przydział chorągwi do szwadronówSzwadronChorągwiekoronnelitewskie11., 7., 13., 19.1., 5., 9.,13.22., 8., 14., 20.2.,6.,10.,14.33., 9., 15., 21.3.,7.,11.,15.44., 10., 16., 22.4., 8., 12.,16.55., 11., 17., 23.66., 12., 18., 24. Nieco inaczej wyglądała sytuacja w wojsku litewskim. W październiku 1789 w etacie chorągwi brygad litewskich zwiększono liczbę towarzyszy i szeregowych. Miały one składać się z rotmistrza tytularnego, dwóch oficerów, jednego namiestnika, 46 (w czterech chorągwiach) lub 47 towarzyszy oraz jednego podoficera, jednego trębacza (w ośmiu chorągwiach) i 47 pocztowych. Łącznie tak zorganizowana litewska brygada kawalerii narodowej miała liczyć 1606 ludzi i 1423 konie. Właściwe zmiany zaczęto wprowadzać od marca 1790. Brygady nadal składały się ze sztabu i 16 chorągwi, jednak pod względem taktycznym dzieliły się na cztery bataliony i osiem szwadronów. Odmiennie od wojska koronnego, litewski szwadron formowano z dwóch chorągwi. Sztab wyższy obejmował brygadiera, wicebrygadiera i trzech majorów, sztab średni dwóch adiutantów, kwatermistrza, audytora i felczera, a sztab niższy furiera, wagenmaistra, paukera, trębacza sztabowego, profosa, podprofosa, rusznikarza i konowała. Łącznie brygada litewska powinna liczyć 1435 ludzi. Jednakże 3 lutego 1790 Komisja Wojskowa zmniejszyła liczbę towarzyszy do 22, zwiększając zarazem liczbę szeregowych do 66.
W marcu 1794, na wniosek hetmana wielkiego koronnego Piotra Ożarowskiego, przygotowano nowy etat armii Obojga Narodów. Starał się on zachować co najmniej jednostki szkieletowe, możliwe do szybkiego uzupełnienia poprzez mobilizację szeregowych. Brygady kawalerii narodowej miały składać się ze sztabu i sześciu chorągwi. W skład sztabu wyższego brygady wchodzili: brygadier, wicebrygadier i major. Natomiast sztaby średni i niższy z kwatermistrza pełniącego jednocześnie obowiązki audytora, adiutanta, chirurga sztabowego, furiera sztabowego, trębacza sztabowego oraz konowała, siodlarza, profosa i podprofosa. Dodatkowo w brygadach służyło jeszcze trzech namiestników sztandarowych.
W skład chorągwi miało wchodzić 47 ludzi, w tym trzech oficerów: porucznik, podporucznik i chorąży. Poza tym także jeden namiestnik, 20 towarzyszy, dwóch kaprali, 20 szeregowych i jeden trębacz. Dodatkowo na dwie chorągwie przewidziano po jednym felczerze i kowalu. W każdej brygadzie miał znajdować się jeden wóz sztabowy i 6 wozów chorągwianych. Na utrzymanie brygady kawalerii przewidywano 245 453 zł. Ze względu na wybuch insurekcji kościuszkowskiej etat ten nie wszedł jednak w życie.
Uzbrojenie System uzbrojenia kawalerii narodowej stanowił kontynuację uzbrojenia chorągwi pancernych z poprzedniej epoki. Zgodnie z instrukcją z 1785, oficer lub namiestnik dysponował szablą i parą pistoletów, towarzysz – kopią o długości 2,87 z karmazynowym proporczykiem o długości 1,15 m, oraz szablą i pistoletami, a szeregowy – karabinkiem, pałaszem i parą pistoletów.
Podczas walki konnej podstawowym uzbrojeniem kawalerzysty stanowiła szabla lub pałasz. Zgodnie z Przepisami ubioru dla Brygad Kawaleryi Narodowej i pułków przedniej straży wojska obojga narodów w kawalerii narodowej powinny mieć one mosiężną oprawę rękojeści. Tak zwana szabla kawalerii narodowej charakteryzowała się jelcem krzyżowo-kabłąkowym, z przednim ramieniem dwukrotnie załamanym pod kątem prostym i połączonym z głownią. Ochronę ręki najczęściej uzupełniała pełniała pozioma tarczka, o owalnym bądź wielokątnym kształci z brzegami prostymi lub wywiniętymi ku górze. Pocztowi, obok pałaszy, dysponowali także karabinkiem. Karabinki były przeważnie importowane z Prus. Najczęściej sprowadzano karabinki dragońskie wzór 1740, 1786 i 178. W latach 1789–1790 dla potrzeb brygad kawalerii narodowej i pułków przedniej straży zakupiono 15 000 sztuk karabinków wzór 1787. Była to broń skałkowa z zamkiem bateryjnym typu francuskiego, gładkolufowa o kalibrze 17 mm, długości całkowitej około 1,2 m i wadze około 4 kg. Karabinki te miały mosiężną ziarnową muszkę i celownik szczerbinkowy. Kolba i łoże wykonywano z czernionego drewna orzechowego, a cały osprzęt z mosiądzu. Na wyposażenie litewskich brygad sprowadzano austriackie karabinki model 1770/74. W czasie powstania kościuszkowskiego cześć jednostek kawalerii narodowej początkowo oddała swoje karabinki nowo formowanym oddziałom piechoty. Jednak brak bagnetów wykluczający walkę wręcz i większa skuteczność tej broni w ręka obeznanych z nią kawalerzystów niż rekrutów piechoty spowodowały, że od maja 1794 już ich nie odbierano.
Na wyposażeniu zarówno towarzyszy jak i szeregowych znajdowały się też pistolety kawaleryjskie. Regulamin nakazywał, aby miały one (podobnie jak i karabinki) kaliber 17 mm. Była to zazwyczaj broń produkowana manufakturze poczdamskiej. Przeważały modele 1742 i 1787 (w polskiej literaturze oznaczane wzorami: 1740/8 i 1782). Oficerowie najczęściej byli uzbrojeni w pistolety krajów produkcji o kalibrze 17–20 mm.
Umundurowanie Mundur kawalerii przez cały XVIII w. utrzymywał się w formie zbliżonej do polskiego stroju szlacheckiego. W epoce saskiej jazda autoramentu polskiego przez długi czas nie siadała formalnego munduru. Żołnierze ubierali się według własnego uznania, lecz zawsze posiadali czapki, kontusze, żupany i szarawary.
Po 1778 Duży wpływ na kształtowanie się polskiego munduru wojskowego wywarły formacje konfederacji barskiej. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów była sukienna czapka z kwadratowym wierzchem, bez daszka, obszyta na otoku barankiem, tzw. konfederatka. Charakterystyczna była także kurtka, powstała po skróceniu kontusza do połowy uda. Przepisy dotyczące umundurowania wydano 9 lutego 1778. Oficerowie i towarzysze powinni nosić czapki karmazynowe, z czarnym barankowym otokiem, ozdobione białą kokardą i kitą oraz srebrnym dla oficerów lub srebrno-karmazynowym dla towarzyszy sznurem. Kurtka miała być granatowa, z karmazynowym wykładanym kołnierzem i karmazynowymi wyłogami oraz mankietami. Pod kurtką miał być noszony biały żupan sięgający do kolan lub krótki żupanik. Szarawary miały mieć kolor granatowy, ze skórzanymi karwaszami i karmazynowymi lampasami, a białe płaszcze posiadały granatowe kołnierze. Mundur pocztowych miał różnić się czapką z palonej skóry, z szerokim włosianym otokiem, białą kitą i mosiężną kokardą z królewskim inicjałem „SAR”.
Pomimo wydanego ordynansu w zakresie ubioru wojskowego jazdy, nadal w oddziałach panowała duża dowolność. To dowódca pułku decydował o jego barwie, a towarzysz zaciągający się do chorągwi kupował z własnych środków mundur dla siebie i pocztowego.
W brygadach koronnych kawalerii narodowej oficerowie i towarzysze nosili czapki z czarnym barankowym otokiem i niskim sukiennym kolorowym wierzchem: w 1 i 4 Brygadzie Kawalerii Narodowej – karmazynowym, w 2 Brygadzie – granatowym, a w 3 Brygadzie – niebieski. Czapki pocztowych w 2 i 4 Brygadzie były tego samego koloru co u towarzyszy, lecz z dwukrotnie wyższym wierzchem, a w 1 i 3 Brygadzie miały kolor czarny i kształt kołpaka. Z lewej strony czapki miały przypięte białe kokardy oraz białe, niebieskie lub czerwone piórawysokości 8 cali. Szeregowi w 1 Brygadzie mieli na kołpakach biało-czerwone sznury, a w 3 Brygadzie – biało-niebieskie. Kurtki w kawalerii narodowej były identycznego kroju dla żołnierzy wszystkich stopni: w 1 i 3 Brygadzie niebieskie, a w 2. i 4. – granatowe. Posiadały karmazynowe wyłogi, kołnierze, mankiety i srebrne guziki. Komendanci nosili srebrne szlify z bulionem oraz srebrne akselbanty, towarzysze zaś naramienniki i sznury srebrne przetykane karmazynem lub błękitem. Pod rozpiętą na całej długości kurtką brygadier nosił długi do połowy łydki biały żupan, przepasany szarfą oficerską, natomiast towarzysze i szeregowi krótkie do pasa, wpuszczane w spodnie białe żupaniki. Spodnie w 1 i 4 Brygadzie miały kolor karmazynowy, a w 2 i 3 Brygadzie niebieski. Podszyte były żółtą skórą i ozdabiane lampasem w barwach brygadowych o falistych brzegach, które to przechodziły w falistą lamówkę zarówno na dole nogawek, jak i na górze wokół pasa. Oficerowie i towarzysze nosili żółte buty, a szeregowi czarne. Brygadierzy spodnie wpuszczali w buty, a pozostali żołnierze nogawki wykładali na wierzch cholew.
Kawaleria narodowa wojska litewskiego odróżniała się pod względem umundurowania jedynie detalami. Oficerowie i towarzysze nosili karmazynowe czapki, granatowe kurtki z karmowymi dodatkami, w tym z „polskimi mankietami”, białe żupany sięgające połowy łydki, u oficerów przepasane szarfą oficerską, u towarzyszy sukiennym karmazynowym pasem. Spodnie były granatowe z karmazynowym lampasem, a buty żółte. W odróżnieniu od wojska koronnego towarzysze nie nosili sznurów naramiennych i epoletów. Złote sznury i epolety posiadali tylko oficerowie. Szeregowi nosili czarne barankowe kołpaki z czerwoną flamą, czerwone spodnie bez lampasów i czarne buty. Nakrycia głowy z lewej strony miały przytwierdzone białe kokardy oraz pióra: u oficerów białe, u towarzyszy czerwone, a u pocztowych biało-czerwone.
Po 1785 W 1785 Departament Wojskowy wydał Przypis ubioru dla Brygad Kawaleryi Narodowej i pułków przedniej straży wojska obojga narodów zalecając w nim ujednolicenie umundurowania i oporządzenia w kawalerii. Zachowano jednak pewne różnice pomiędzy brygadami narodowymi a pułkami straży przedniej. Niewielkie różnice pozostawiono także pomiędzy wojskami: koronnym i litewskim.
W brygadach kawalerii narodowej czerwone wyłogi, kołnierze, mankiety i lamówki miały odtąd mieć odcień karmazynowy. Guziki i szlify w wojsku koronnym winny być srebrne, a w litewskim złote.