Siły specjalne SZ PRL – grupa pododdziałów o charakterze specjalnym znajdujących się w składzie Wojsk Lądowych i Marynarki Wojennej SZ PRL. Pododdziały specjalne pełniły rolę jednostek dalekiego rozpoznania i dywersyjno-sabotażowych stąd też podlegały one strukturom kierowniczym rozpoznania wojskowego (np. Oddziałowi Koordynacji Rozpoznania Wojskowego Zarządu II SG WP). Jawnie były przedstawiane jako wyspecjalizowane pododdziały wojsk powietrznodesantowych i wojsk rozpoznawczych, co stanowiło element maskowania ich rzeczywistego przeznaczenia.

Rozwój organizacyjny Pierwsze pododdziały ds. działań specjalnych WP / SZ PRL zostały sformowane na początku lat 50 XX w. W 1951 roku w Pomorskim Okręgu Wojskowym, w składzie 6 Batalionu Rozpoznawczego 16 Dywizji Zmechanizowanej, sformowano 5 Samodzielny Pluton Rozpoznawczy, natomiast w Śląskim Okręgu Wojskowym, w składzie 7 Batalionu Rozpoznawczego 10 Dywizji Zmechanizowanej, utworzono 6 Samodzielny Pluton Rozpoznawczy.

W 1953 roku plutony rozpoznawcze (5 i 6) przeformowano w samodzielne kompanie rozpoznawcze (9 i 10), które rok później weszły w skład nowo sformowanego 19 Samodzielnego Batalionu Rozpoznawczego rozmieszczonego w garnizonie Oleśnica. W 1959 przemieszczony został do garnizonu Bielsko-Biała i podporządkowany Dowódcy 6 Dywizji Powietrznodesantowej. Zdobycie informacji o specjalnym charakterze tej jednostki wojskowej przez organizację wywiadowczą państwa członkowskiego Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (prawdopodobnie Central Intelligence Agency), spowodowało jej przeformowanie na typowy batalion powietrznodesantowy.

Prawdopodobnie w wyniku zapotrzebowania SG WP na batalion o potencjale takim jaki miał posiadać 19 Samodzielny Batalion Rozp. sformowano nową jednostkę wojskową. W 1961 roku w Krakowie na bazie kompanii rozpoznawczej 6 Dywizji Powietrznodesantowej sformowano 26 Batalion Rozpoznawczy, jako jednostkę wojskową dywersyjno-rozpoznawczą. Później przemianowano go na 26 Batalion Dywersyjno-Rozpoznawczy. W 1964 r. zmieniono baonowi etat, w tym nazwę i dyslokację. JW 4101, jak w dokumentach 26 Batalion był zapisywany, została dyslokowana do Dziwnowa i 26 Batalion D-R stał się 1 Batalionem Szturmowym. Powstał samodzielny batalion przeznaczony do dalekiego rozpoznania i dywersji na rzecz frontu.

W 1967 roku w oparciu o 1 Batalion Szturmowy sformowano kompanie specjalne dla poszczególnych okręgów wojskowych. Były to: 48 Kompania Specjalna w Krakowie, 56 Kompania Specjalna w Bydgoszczy i 62 Kompania Specjalna w Bolesławcu, podległe Dowódcom Warszawskiego OW, Pomorskiego OW i Śląskiego OW.

Od 1970 roku kompanie specjalne zaczęto formować również w składzie batalionów rozpoznawczych dywizji pancernych i zmechanizowanych. Powstały one w składzie batalionów rozpoznawczych wszystkich dywizji pancernych (5, 10, 11, 16 i 20) i trzech dywizji zmechanizowanych (4, 8 i 12) oraz kompanii rozpoznawczej 7 Dywizji Desantowej.

W organizacji pododdziałów specjalnych SZ PRL wzorowano się na rozwiązaniach stosowanych w tzw. specnazie Sił Zbrojnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, co wynikało z przynależności Polski do Układu Warszawskiego.

W połowie lat 70 XX w. w składzie Marynarki Wojennej, w 3 Flotylli Okrętów sformowano pododdział płetwonurków-dywersantów. Od popularnej nazwy gdyńskiej torpedowni nazywani „Formozą”.

W drugiej połowie lat 80 XX w. w etatach 1 Samodzielnego Batalionu Szturmowego i kompanii specjalnych OW ujęto zawodowe pododdziały specjalne, pełnili w nich służbę najbardziej wyszkoleni i doświadczeni komandosi. Post SZ PRL Żołnierze zawodowi okręgowych kompanii specjalnych SZ PRL, po ich rozformowaniu ok. 1994 r., w pewnej części weszli w skład kadry ujętej w nowym etacie JW 4101, którą kolejny raz przemianowano i powiększono do pułku, 1 Pułku Specjalnego. W SZ RP JW 4101 udoskonaliła się i jest jedynym oddziałem specjalnym wywodzącym się z Wojsk Lądowych SZ PRL. Jednostki działań specjalnych 19 Samodzielny Batalion Rozpoznawczy - Oleśnica/ Wrocław/ Bielsko-Biała 26 Batalion Rozpoznawczy - Wola Justowska 1 Batalion Szturmowy - Kraków/ Dziwnów/ Lubliniec Wydział Działań Specjalnych 3 FO - Gdynia 48 Kompania Specjalna - Kraków 56 Kompania Specjalna - Bydgoszcz/ Szczecin 62 Kompania Specjalna - Bolesławiec Kompania Specjalna 2 brozp - Gubin Kompania Specjalna 5 brozp - Kołobrzeg Kompania Specjalna 7 brozp - Brzeg Kompania Specjalna 8 brozp - Budowo Kompania Specjalna 9 brozp - Żagań Kompania Specjalna 16 brozp - Szczecin Kompania Specjalna 17 brozp - Elbląg Kompania Specjalna 25 brozp - Międzyrzecz pluton specjalny 52 Kompanii Rozpoznawczej 7 DDes - Lębork

Przeznaczenie Jednostki specjalne przeznaczone były do realizacji różnorodnych zadań, do których należały: działania rozpoznawcze na głębokich tyłach przeciwnika - rozpoznanie rejonów rozmieszczenia wojsk przeciwnika, stanowisk dowodzenia, rejonów mobilizacji, środków przenoszenia broni jądrowej, składów specjalnych itp. działania dywersyjne - dezorganizacja systemu dowodzenia, infrastruktury komunikacyjnej, niszczenie ważnych obiektów (mosty, magazyny) działania sabotażowe - utrudnianie prawidłowego funkcjonowania zakładów, sieci energetycznych i systemów łączności itp. działania propagandowo-psychologiczne - osłabienie stanu moralnego wojsk i ludności przeciwnika działania terrorystyczne - wykonywanie zamachów bombowych, uprowadzanie i likwidacja ważnych osób (dowódców, polityków, przedstawicieli władz) działania antyterrorystyczne - zwalczanie grup dywersyjno-sabotażowych przeciwnika na terytorium kraju, ochrona ważnych osób i obiektów przed zamachami.

Proces szkolenia komandosów obejmował m.in.: szkolenie spadochronowe,wspinaczkę górską, szkolenie narciarskie, kurs żeglarski, kurs nurkowania, walkę wręcz, szkolenie ogniowe w zakresie obsługi i strzelania z broni indywidualnej i zespołowej, minerstwo, terenoznawstwo, szkolenie sanitarne, naukę prowadzenia różnych pojazdów mechanicznych oraz działania psychologiczno-terrorystyczne. W szkoleniu jednostek działań specjalnych wykorzystywano doświadczenia z innych krajów, w tym zwłaszcza radzieckiego specnazu, a także komandosów: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Izraela. Wschodnich technik walki uczyli m.in. instruktorzy z Koreańskiej Rep. L-D.

Jednostki tej specyfiki na wypadek wojny mogły wystawić 139 grup specjalnych, w tym 33 grupy płetwonurków. Grupy te miały liczyć ogółem ok. 1200 komandosów. Na rzecz Frontu Nadmorskiego wystawianego przez wojska operacyjne SZ PRL działania miało prowadzić: 27 grup specjalnych i 9 grup płetwonurków z 1 Batalionu Szturmowego oraz 15 grup płetwonurków z tzw. Formozy, na rzecz poszczególnych armii ogólnowojskowych - 36 grup specjalnych i 9 grup płetwonurków z kompanii specjalnych okręgów wojskowych, a na rzecz dywizji pancernych i zmechanizowanych - 43 grupy specjalne z kompanii i plutonów specjalnych tych dywizji.

Zakładany zasięg działania grup specjalnych szczebla frontowego wynosił do 600 km, armijnego - do 300 km, dywizyjnego - do 100 km. Pozwalać miało to na ciągły dopływ informacji rozpoznawczych na całej głębokości planowanej operacji zaczepnej Frontu Nadmorskiego.

Zobacz też Grupa Wawelberg Wojska Specjalne

Bibliografia Jerzy Kajetanowicz, Polskie wojska specjalne 1951-1993, Kwartalnik Bellona 2016, nr 2. ISSN 1897-7065

Kategoria:Wojska Specjalne Kategoria:Polskie siły specjalne Kategoria:Polskie wojska rozpoznawcze Kategoria:Wojska powietrznodesantowe